Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистерская диссертация.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
1 Мб
Скачать
☆
    1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni

Kichik biznes bozor iqtisodiyotining faolligi va moslashuvchanligini ta’minlovchi muhim qatlam hisoblanadi. Uning rivojlanishi iqtisodiy o‘sish sur’atlari va YAIM tarkibiga ta’sir ko‘rsatish bilan birga, bandlikni kengaytirish va yangi mahsulot hamda xizmatlarni bozorga olib chiqishga yordam beradi. Rivojlangan mamlakatlarda kichik biznes hissasining YAIMda 40–60 foiz atrofida ekani ushbu sektorning makroiqtisodiy ahamiyatini ko‘rsatadi. Demak, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash faqat alohida korxonalar manfaatiga emas, balki raqobat va iqtisodiy faollikning umumiy darajasiga ham daxldordir.

Barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun tadbirkorlik subyektlari faoliyat ko‘rsatadigan institutsional muhitning samarali bo‘lishi zarur. Tadbirkorlik shaxsiy tashabbus, mustaqil xo‘jalik qarorlari va mulkiy javobgarlik asosida daromad yaratishga qaratilgan faoliyatdir. Qonunchilikda ruxsat etilgan savdo, vositachilik, maslahat xizmatlari, qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalar va boshqa yo‘nalishlar ushbu faoliyatning tarkibiy qismlari bo‘lishi mumkin. Kichik biznesni rivojlantirishda huquqiy sharoitlar bilan bir qatorda, moliyaviy resurslarga kirish imkoniyati ham muhimdir.

Tadbirkorlikning iqtisodiy mazmuni daromad olish bilan cheklanmaydi: u bozor ehtiyojlariga javob berish, bandlikni yaratish va ishlab chiqarish salohiyatini kengaytirish orqali ijtimoiy vazifalarni ham bajaradi. O‘zbekistonda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash siyosatida eksport imkoniyatlarini kuchaytirishga ham alohida urg‘u berilgan. Jumladan, eksport hajmini kamida 1,5 mlrd AQSh dollariga yetkazish vazifasi belgilangan. Ushbu maqsad moliyalashtirish vositalarini korxonalarning ishlab chiqarish va tashqi bozorga chiqish ehtiyojlariga moslashtirish zaruratini kuchaytiradi.

Kichik biznesning ahamiyati iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilangina o‘lchanmaydi. Mazkur sektor yangi ish o‘rinlarini yaratish, daromad manbalarini diversifikatsiya qilish va mahalliy tashabbuslarni iqtisodiy faoliyatga aylantirish orqali ijtimoiy barqarorlikka ham hissa qo‘shadi. Shu bois kichik tadbirkorlikni rivojlantirish va uning uzoq muddatli moliyaviy imkoniyatlarini mustahkamlash bozor iqtisodiyotining ustuvor vazifalaridan biri sifatida qaraladi.

Jahon moliya bozorlaridagi tebranishlar va iqtisodiy noaniqliklar bank krediti singari an’anaviy moliyalashtirish manbalarining barcha tadbirkorlar ehtiyojini to‘liq qondira olmasligini ko‘rsatmoqda. Bunday vaziyatda korxonalar uchun qo‘shimcha moliyaviy kanallarni shakllantirish, mavjud instrumentlarni moslashtirish va innovatsion yechimlardan foydalanish muhim bo‘ladi. Moliyalashtirish manbalari xilma-xil bo‘lsa, korxona bitta kanalga haddan tashqari qaram bo‘lib qolmaydi.

Moliya iqtisodiy jarayonlarda qiymat va pul oqimlarining shakllanishi, taqsimlanishi hamda qayta taqsimlanishini ifodalaydi. Uning tarkibiga davlat budjeti, kredit-moliya institutlari, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyasi va investitsiya jarayonlari kiradi. Moliyaviy resurslar esa korxona yoki tashkilot tasarrufida bo‘lgan pul mablag‘lari va moliyaviy aktivlar majmuasini anglatadi. Ularning tarkibi va foydalanish tartibi ishlab chiqarishning uzluksizligi hamda kengayishi uchun muhim shart hisoblanadi.

Moliyaviy faoliyat ishlab chiqarish, taqsimot va iste’mol jarayonlarini moliyaviy resurslar bilan bog‘laydi. Innovatsion iqtisodiyot sharoitida kichik biznesning ehtiyojlari nafaqat mablag‘ hajmi, balki moliyalashtirish tezligi, shartlarning moslashuvchanligi va kapital qiymati bilan ham belgilanadi. Shu sababli mavjud resurslarni boshqarish bilan birga, ularni jalb etishning yangi mexanizmlarini rivojlantirish talab etiladi.

Kichik va o‘rta korxonalar bandlikni ta’minlash bilan birga, sanoat ishlab chiqarishi va xizmatlar bozorida raqobatni kuchaytiradi. Ularning moliyaviy holati, investitsiya ehtiyoji va boshqaruv xususiyatlarini o‘rganish tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash siyosatining aniq yo‘nalishlarini belgilashga yordam beradi. Shu bois kichik biznesning faoliyat xususiyatlari va moliyaviy ehtiyojlariga bag‘ishlangan tadqiqotlar amaliy ahamiyatga ega.

Kichik biznesni tasniflash bo‘yicha turli mamlakatlarda yagona mezon qo‘llanilmaydi. Korxonalar o‘lchami, xodimlar soni, yillik aylanma, aktivlar qiymati va tarmoq xususiyatlari mamlakatlar kesimida farqlanishi mumkin. Shu sababli xalqaro tajribani qiyoslashda faqat nomlanishlarga emas, balki har bir mamlakatda qo‘llanadigan aniq mezonlar va iqtisodiy sharoitlarga ham e’tibor qaratish zarur.

Kichik biznesning tashqi va ichki muhitdagi o‘zgarishlarga tez moslasha olishi uni iqtisodiy tizimning muhim tarkibiy qismiga aylantiradi. Ushbu moslashuvchanlikdan samarali foydalanish korxonaning bozor talabiga javob berishiga, resurslarni tejashiga va yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishiga bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan moliyalashtirish muammolarini tahlil qilishda kapital manbalari, kredit shartlari, pul oqimi va innovatsion faoliyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni hisobga olish kerak.

Moliyalashtirish deganda korxonaning joriy faoliyatini yuritish, ishlab chiqarishni davom ettirish va rivojlanish rejalarini amalga oshirish uchun zarur pul resurslarini shakllantirish jarayoni tushuniladi. Mablag‘larning yetarli va o‘z vaqtida mavjud bo‘lishi korxonaga xarajatlarni qoplash, mahsulot hajmini oshirish va bozor raqobatida o‘z mavqeini saqlash imkonini beradi.

Kichik biznesning moliyaviy ta’minoti ichki imkoniyatlar hamda tashqaridan jalb qilinadigan resurslarning birikmasidan tarkib topadi. Ichki manbalarga taqsimlanmagan foyda, amortizatsiya mablag‘lari va mulkdorlar hissasi kiradi; tashqi manbalar esa bank krediti, investitsiya, davlat dasturlari va boshqa moliyaviy tashkilotlar resurslaridan shakllanadi (1-rasm). Manbalar tanlovi korxonaning hajmi, pul oqimlari, risk darajasi va loyihaning muddatiga mos kelishi lozim.

1.1-rasm. Tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtirishning manbalari10

Tadbirkorlikda foydalaniladigan resurslar turli shaklda jalb qilinadi. Xomashyo, material, energiya va boshqa ishlab chiqarish ehtiyojlari odatda xarid shartnomalari orqali qoplanadi; uskunalar, yer va asosiy vositalar esa sotib olinishi yoki ijara va lizing asosida foydalanishga olinishi mumkin. Pul resurslari bank krediti, qarz yoki investor mablag‘i ko‘rinishida kelishi ehtimol. Har bir usulning xarajati, muddati va risklari turlicha bo‘lgani sababli ularni tanlash korxona ehtiyojiga muvofiq bajarilishi kerak.

Resurslarni boshqarish moliyalashtirish ehtiyojini oldindan hisoblashdan boshlanadi. Keyingi bosqichda manbalar qiyoslanadi, xarajat va ta’minot shartlari baholanadi hamda pul oqimlarining uzluksizligi nazorat qilinadi. Samarali boshqaruv resurs taqchilligini erta aniqlash, moliyalashtirish qiymatini kamaytirish va mavjud mablag‘lardan ko‘proq natija olish imkonini beradi.

Korxonaning ichki moliyaviy manbalari uning o‘z kapitali va xo‘jalik faoliyatidan shakllangan resurslarga tayanadi. Bularga ustav kapitaliga kiritilgan mablag‘lar, olingan foyda, amortizatsiya ajratmalari hamda qo‘shimcha moliyaviy badallar kiradi. Ichki manbalardan foydalanish qarz yukini oshirmaydi, biroq ularning hajmi korxona daromadi va to‘plangan kapital bilan cheklanadi.

Foyda kichik biznesning rivojlanishini moliyalashtirishda asosiy ichki manbalardan biridir. U soliq va boshqa majburiy to‘lovlar, kredit qarzlari hamda joriy ehtiyojlar qoplanganidan keyin biznesni kengaytirish yoki korxona zaxirasini ko‘paytirishga yo‘naltirilishi mumkin. Amortizatsiya mablag‘lari asosiy vositalarni ta’mirlash, yangilash, modernizatsiya qilish va ishlab chiqarish quvvatini tiklash uchun xizmat qiladi.

Korxonaning barqaror rivojlanishi mavjud pul mablag‘lari bilan birga, ularni qachon va qanday maqsadda jalb etish imkoniyatiga ham bog‘liq. Shu ma’noda moliyaviy faoliyat tushunchasini daromad yoki xarajatlar yig‘indisi sifatida emas, balki moliyaviy resurslarni shakllantirish, taqsimlash, nazorat qilish va ulardan maqsadli foydalanish jarayonlari majmui sifatida ko‘rish maqsadga muvofiqdir.

Tadbirkorlik korxona imkoniyatlarini kengaytirish, yangi bozor segmentlarini izlash va daromad olishning yangi yo‘llarini sinab ko‘rish bilan bog‘liq. Bu jarayonda tashabbuskorlik bilan bir qatorda, tavakkalchilikni baholash va mavjud resurslarni maqsadli safarbar etish ham talab qilinadi. Innovatsion yechimlar aynan shu imkoniyatlarni yangi mahsulot, xizmat yoki boshqaruv yondashuviga aylantirishda namoyon bo‘ladi.

Innovatsion ruhdagi korxonalar bozor o‘zgarishlarini oldindan sezish, yangi mahsulotlarni sinovdan o‘tkazish va faoliyat usullarini yangilashga moyil bo‘ladi. Bunday tashkilotlarda tashabbus, faol harakat va asoslangan riskni qabul qilish muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Natijada korxona tashqi muhitga moslashib, yangi raqobat ustunliklarini shakllantirishi mumkin.

Tadbirkorlik yondashuvi kapitalizatsiya qilinishi natijasida korxonalar biznes hamkorlar bilan qo‘shma loyihalarni amalga oshirishga ko‘proq intiladi. Hamkorlik asosida jalb etilgan resurslar esa yangi mahsulotlarni yaratish, innovatsion yechimlarni ishlab chiqish hamda bozorda raqobatbardoshlikni oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi11. Natijada, firmalar ichida ishlab chiqilgan mahsulotlar raqobatbardoshlikni oshiradi.