- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning innovasion usullarini takomillashtirish mundarija
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni
- •Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
- •Birinchi bob bo’yicha xulosalar
- •2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
- •Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
- •2.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyoti taxlili
- •2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32
- •Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34
- •2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
- •Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
- •3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
- •3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari
- •Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
Innovatsion mahsulotlar, ishlar va xizmatlar hajmiga ta’sir qiluvchi iqtisodiy omillarni baholash uchun korrelyatsion hamda regressiya tahlillari qo‘llanadi. Bunda innovatsion mahsulotlar hajmi natijaviy ko‘rsatkich sifatida olinadi, unga aloqador iqtisodiy indikatorlar esa tushuntiruvchi omillar vazifasini bajaradi. Ushbu yondashuv omillar o‘rtasidagi statistik munosabatlarni aniqlashga yordam beradi.
Tahlil uchun 2014–2024-yillardagi qatorlardan foydalanilib, kichik biznesning YAIM va sanoatdagi ulushi, qurilishdagi faoliyati, eksport va import hajmi, savdo hamda qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligidagi ulushi, xizmatlar sohasi ko‘rsatkichlari va kichik korxonalar sof tushumi mustaqil omillar sifatida tanlangan. Omillarni tanlashda ularning innovatsion ishlab chiqarish natijalari bilan ehtimoliy bog‘liqligi inobatga olingan.
Korrelyatsion tahlil tanlangan ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘lanish darajasini aniqlaydi, regressiya modeli esa bir nechta omilning natijaviy ko‘rsatkich bilan statistik munosabatini birgalikda baholaydi. Shunday qilib, tahlil faqat omillarni saralashga emas, balki innovatsion mahsulotlar hajmini prognoz qilish uchun tenglama shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Tuzilgan regressiya modeli mustaqil omillarning taxminiy qiymatlari asosida natijaviy ko‘rsatkichni baholash imkonini beradi. Bunday natijalar kichik biznesning innovatsion rivojlanish yo‘nalishlarini muhokama qilish va rejalashtirishda foydali, biroq ular ma’lumotlar sifati, model shartlari va prognoz davridagi iqtisodiy o‘zgarishlarga bog‘liq bo‘ladi.
Regressiya tahlili bir yoki bir nechta omil asosida natijaviy o‘zgaruvchining shartli qiymatini baholash usulidir. Oddiy chiziqli regressiyada natija bitta tushuntiruvchi omil bilan bog‘lanadi; ko‘p omilli regressiya esa bir nechta omilning birgalikdagi statistik munosabatini o‘rganadi. Tanlangan model tadqiqot maqsadi va mavjud ma’lumotlar tuzilishiga mos bo‘lishi lozim.
Modelda Y natijaviy, ya’ni izohlanishi yoki prognoz qilinishi ko‘zda tutilgan ko‘rsatkichni anglatadi; X esa tushuntiruvchi omillarni bildiradi. Regressiya natijalari X va Y o‘rtasidagi statistik aloqani ko‘rsatadi, ammo ushbu aloqa doimo sababiy ta’sirni anglatmaydi. Shu sababli koeffitsientlarni iqtisodiy mazmun bilan birga, modelning boshqa shartlari va ma’lumotlarning cheklovlarini hisobga olib sharhlash kerak.
Regressiya koeffitsientlari har bir tushuntiruvchi omil bilan natijaviy ko‘rsatkich o‘rtasidagi hisoblangan munosabatni ifodalaydi. Ularning ishorasi bog‘liqlikning yo‘nalishiga, miqdori esa model shartlari doirasidagi o‘zgarish darajasiga oid ma’lumot beradi. Standartlashtirilgan koeffitsientlar turli o‘lchov birliklarida ifodalangan omillarning nisbiy ta’sirini qiyoslashda qo‘l keladi.
Tadqiqotda ko‘p omilli chiziqli regressiya modeli qo‘llanadi. Modelni talqin qilishdan oldin natijalar ishonchliligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan bir qator shartlar tekshiriladi: qoldiqlarning taqsimoti, omillar o‘lchovining mosligi, munosabatning shakli, multikollinearlik, avtokorrelyatsiya va dispersiyaning doimiyligi.
Qoldiqlarning taqsimotini baholash uchun Kolmogorov–Smirnov va Shapiro–Wilk mezonlaridan foydalanish mumkin. Ushbu testlar model xatoliklari normal taqsimotga qanchalik mos kelishini tekshirishga yordam beradi; natija boshqa diagnostik mezonlar bilan birgalikda talqin qilinishi lozim.
Regressiya tahliliga kiritiladigan o‘zgaruvchilar miqdoriy shkalada o‘lchangan bo‘lishi kerak. Shu talabdan kelib chiqib, tahlilga bevosita miqdoriy ifodalash mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichlar tanlanadi, metodologik jihatdan mos kelmaydigan bandlik yoki transport ulushlari kabi indikatorlar esa mazkur model tarkibiga kiritilmagan.
Modelni tanlashda bog‘liq va mustaqil o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi munosabatning shakli ham o‘rganiladi. Grafiklar va funksional tahlil chiziqli bog‘lanish taxmini maqbul ekanini aniqlashga, zarurat tug‘ilganda esa boshqa model shaklini ko‘rib chiqishga yordam beradi.
Multikollinearlik mustaqil omillar o‘zaro kuchli bog‘langan vaziyatda yuzaga keladi va koeffitsientlarni ishonchli baholashni qiyinlashtirishi mumkin. Uni tekshirish uchun korrelyatsiya matritsasi va tegishli diagnostika ko‘rsatkichlari ko‘rib chiqiladi. Muammo aniqlansa, mazmunan takrorlanuvchi omillarni qisqartirish yoki ularni boshqa shaklda ifodalash variantlari baholanadi.
Qoldiqlar o‘zaro mustaqil bo‘lishi sharti Durbin–Watson testi yordamida tekshiriladi. Ushbu ko‘rsatkich birinchi tartibli avtokorrelyatsiya ehtimolini baholash uchun ishlatiladi. Natijani talqin qilishda faqat 0, 2 yoki 4 kabi tayanch qiymatlarga emas, balki tanlanma hajmi va testning tegishli chegaralariga ham e’tibor qaratish kerak.
‒ agar d=0 bo‘lsa – umumiy ijobiy avtokorrelyatsiya;
‒ agar d=4 bo‘lsa – to‘liq salbiy avtokorrelyatsiya;
‒ agar d=2 bo‘lsa – avtokorrelyatsiya yo‘q.
6. Gomoskedastiklik - qoldiqlarning dispersiyasi xar bir qiymat uchun bir xil. Taqsimot grafigi yordamida aniqlanadi.
Diagnostik shartlarni yakuniy baholashdan oldin dastlabki ko‘p omilli regressiya modeli hisoblanadi. Oddiy regressiyada natijaviy ko‘rsatkich bitta omil orqali ifodalansa, ko‘p omilli modelda bir nechta tushuntiruvchi o‘zgaruvchi hisobga olinadi. Umumiy ko‘rinishi Y = B1X1 + B2X2 + B3X3 + … + A tarzida ifodalanishi mumkin; bu yerda koeffitsientlar omillarning model doirasidagi bog‘lanishini tavsiflaydi.
Ko‘p omilli regressiya tenglamasi modelning kuzatilgan ma’lumotlarga mosligini, statistik jihatdan ahamiyatli aloqalar mavjudligini va mustaqil omillarning nisbiy hissasini baholash imkonini beradi. Biroq sifatli xulosa chiqarish uchun umumiy moslik ko‘rsatkichlari bilan cheklanmay, koeffitsientlar, diagnostika testlari va nazariy mantiq ham tekshirilishi kerak.
Korrelyatsiya koeffitsienti R natijaviy va tushuntiruvchi ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘lanishning kuchini ifodalaydi. Mazkur tahlilda 2-jadvalda keltirilgan qiymat 0,999 ga teng bo‘lib, juda yuqori statistik bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Biroq bunday natija modelning to‘g‘ri tanlanganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi; multikollinearlik va boshqa diagnostik shartlar ham baholanishi zarur.
R-kvadrat ko‘rsatkichi natijaviy o‘zgaruvchidagi o‘zgarishning model orqali izohlanadigan ulushini ifodalaydi. Jadvalda bu qiymat 0,999 deb berilgan, ya’ni tanlangan omillar namunadagi o‘zgarishning juda katta qismini izohlaydi. Shunga qaramay, yuqori R-kvadrat modelning prognozdagi aniqligini kafolatlamaydi; natijani tuzatilgan R-kvadrat, xatolik ko‘rsatkichlari va diagnostik testlar bilan birgalikda talqin qilish lozim.
Tushuntiruvchi omillar soni ko‘paygan sari R-kvadrat sun’iy ravishda ortishi mumkin. Shu sababli model sifatini baholashda tuzatilgan R-kvadrat ham hisobga olinadi. Ushbu tadqiqotda mazkur ko‘rsatkich 0,993 ga teng bo‘lib, modelning yuqori mosligini bildiradi; yakuniy xulosani esa qolgan diagnostika natijalari bilan birga chiqarish maqsadga muvofiq.
2.8-jadval
Model uchun natijalar to‘g‘risida statistik ma’lumotlarb36
Model |
R |
R-kvadrat |
Tuzatilgan R-kvadrat |
Standart xatolik |
Darbin-Uotson |
r-qiymat |
1 |
,999a |
,999 |
,993 |
1091,608 |
2,637 |
,006b |
a. Mustaqil o‘zgaruvchilar: (konstanta), Sotishdan sof tushum, Yeksport, Import, Sanoat, Qurilish, Savdo, Xizmatlar, Qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi |
|
|||||
b. Bog‘liq o‘zgaruvchi: Innovatsion mahsulot |
|
|||||
Model xatoligini baholashda standart xatolik ko‘rsatkichi ham qo‘llanadi. U natijaviy ko‘rsatkichning model bergan qiymatlardan o‘rtacha qanchalik chetlanishini tavsiflaydi va turli modellarni qiyoslashda yordam beradi. Mazkur hisobda standart xatolik 1091,608 ga teng; bu qiymatning maqbulligi natijaviy ko‘rsatkichning o‘lchovi va o‘zgarish diapazoni bilan birga baholanishi kerak.
Durbin–Watson testining natijasi 2,637 ni tashkil etgan. Bu qiymat avtokorrelyatsiya yo‘qligi haqidagi taxminni ehtiyotkorlik bilan ko‘rib chiqishni talab qiladi, chunki 2 dan ancha yuqori natija manfiy yo‘nalishdagi avtokorrelyatsiya ehtimolini ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli modelning qoldiqlari bo‘yicha qo‘shimcha diagnostika o‘tkazish zarur.
Modelning umumiy statistik ahamiyatini baholashda nol gipoteza va unga mos p-qiymat tekshiriladi. Agar p-qiymat qabul qilingan ahamiyatlilik darajasidan past bo‘lsa, modelning umumiy tushuntirish qobiliyati statistik jihatdan ahamiyatli deb qaraladi. Jadvaldagi ko‘rsatkichlar shu mezon asosida talqin qilinishi lozim.
2.9-jadval
Regressiya modelidagi omillarni tavsiflaydigan koeffitsientlara bo‘yicha ma’lumotlar37
Model |
Standartlashmagan koeffitsientlar |
Standartlashgan koeffitsientlar |
T-statistika |
r-qiymat |
Multikollinearlik statistikasi |
|||
B vaznlar |
Standart xatolik |
V vaznlar |
Qabul qilinishi |
VIF |
||||
1 |
(Konstanta) |
-4747,860 |
2827,912 |
|
-1,679 |
,235 |
|
|
Sanoat |
,349 |
,128 |
1,165 |
2,733 |
,112 |
,004 |
245,813 |
|
Qurilish |
-,638 |
,184 |
-1,496 |
-3,469 |
,074 |
,004 |
251,651 |
|
Eksport |
-,244 |
,924 |
-,019 |
-,264 |
,816 |
,141 |
7,105 |
|
Import |
1,388 |
,387 |
,418 |
3,584 |
,070 |
,054 |
18,429 |
|
Savdo |
,653 |
,117 |
3,328 |
5,600 |
,030 |
,002 |
477,697 |
|
Qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi |
-,060 |
,120 |
-,467 |
-,502 |
,666 |
,001 |
1171,011 |
|
Xizmatlar |
-,790 |
,191 |
-3,109 |
-4,145 |
,054 |
,001 |
760,847 |
|
Sotishdan sof tushum |
,086 |
,027 |
1,180 |
3,171 |
,087 |
,005 |
187,207 |
|
(davomi)
Chiqarib tashlangan omillara38
Model |
Beta-vazn |
T-stat. |
R-qiymat |
Korrelyatsiya |
Statistika kollinearnosti |
|||
Qabul qilininshi |
VIF |
Minimalnыy dopusk |
||||||
1 |
YaIMi |
-,795b |
-,185 |
,883 |
-,182 |
7,775E-5 |
12861,971 |
7,775E-5 |
a. Bog‘liq o‘zgaruvchi: Innovatsion mahsulot
b. Mustaqil o‘zgaruvchilar: (konstanta), Sanoat, Qurilish, Eksport, Import, Savdo, Qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi, Xizmatlar, Sotishdan sof tushum
Modelning umumiy ahamiyatini baholashda p-qiymat 0,05 chegarasi bilan solishtiriladi. Tadqiqot natijasida bu qiymat taxminan 0,006 deb ko‘rsatilgan va odatdagi 5 foizlik ahamiyatlilik darajasidan past. Bu holat modelning umumiy statistik ahamiyatga ega ekanini bildiradi, biroq alohida omillar ta’sirini baholash uchun ularning koeffitsientlari va individual testlari ham ko‘rib chiqilishi kerak.
Keyingi bosqichda har bir mustaqil omilning regressiya koeffitsientlari sharhlanadi. Standartlashtirilmagan beta qiymatlari omilning o‘z o‘lchov birligidagi bog‘lanishini, standartlashtirilgan betalar esa turli omillarning nisbiy ahamiyatini taqqoslashni ta’minlaydi. Natijalarni tahlil qilishda koeffitsient ishorasi, miqdori va statistik ahamiyatini birgalikda ko‘rib chiqish kerak.
Standart xatolik koeffitsient bahosining noaniqligini ko‘rsatadi. Koeffitsientni uning standart xatoligiga nisbatlash orqali t-statistika hisoblanadi, keyin esa ushbu qiymat asosida p-qiymat aniqlanadi. P-qiymat tanlangan ahamiyatlilik darajasidan past bo‘lsa, tegishli omilning modeldagi statistik ahamiyati haqida xulosa chiqarish mumkin.
2.10-jadval
2014-2024 yillar uchun kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning Pirson o‘zaro korrelyatsiyasi bo‘yicha tahlil natijasi ma’lumotlari39
Omillar |
Innovatsion mahsulot |
YaIMi |
Sanoat |
Qurilish |
Eksport |
Import |
Savdo |
Qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi |
Xizmatlar |
Sotishdan sof tushum |
|
Pirson korrelyatsiyasi |
Innovatsion mahsulot |
1,000 |
,958 |
,963 |
,925 |
,613 |
,923 |
,953 |
,955 |
,933 |
,900 |
YaIMi |
,958 |
1,00 |
,997 |
,986 |
,601 |
,894 |
,998 |
,999 |
,994 |
,971 |
|
Sanoat |
,963 |
,997 |
1,00 |
,975 |
,585 |
,877 |
,992 |
,995 |
,987 |
,962 |
|
Qurilish |
,925 |
,986 |
,975 |
1,00 |
,617 |
,894 |
,990 |
,989 |
,989 |
,986 |
|
Eksport |
,613 |
,601 |
,585 |
,617 |
1,00 |
,744 |
,611 |
,588 |
,634 |
,655 |
|
Import |
,923 |
,894 |
,877 |
,894 |
,744 |
1,00 |
,891 |
,894 |
,880 |
,866 |
|
Savdo |
,953 |
,998 |
,992 |
,990 |
,611 |
,891 |
1,00 |
,997 |
,996 |
,977 |
|
Qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi |
,955 |
,999 |
,995 |
,989 |
,588 |
,894 |
,997 |
1,00 |
,993 |
,971 |
|
Xizmatlar |
,933 |
,994 |
,987 |
,989 |
,634 |
,880 |
,996 |
,993 |
1,00 |
,988 |
|
Sotishdan sof tushum |
,900 |
,971 |
,962 |
,986 |
,655 |
,866 |
,977 |
,971 |
,988 |
1,00 |
|
R qiymat (bir tomonlama) |
Innovatsion mahsulot |
. |
,000 |
,000 |
,000 |
,022 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
YaIMi |
,000 |
. |
,000 |
,000 |
,025 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
|
Sanoat |
,000 |
,000 |
. |
,000 |
,029 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
|
Qurilish |
,000 |
,000 |
,000 |
. |
,022 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
|
Eksport |
,022 |
,025 |
,029 |
,022 |
. |
,004 |
,023 |
,029 |
,018 |
,014 |
|
Import |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,004 |
. |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
|
Savdo |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,023 |
,000 |
. |
,000 |
,000 |
,000 |
|
Qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,029 |
,000 |
,000 |
. |
,000 |
,000 |
|
Xizmatlar |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,018 |
,000 |
,000 |
,000 |
. |
,000 |
|
Sotishdan sof tushum |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
,014 |
,000 |
,000 |
,000 |
,000 |
. |
|
Multikollinearlik diagnostikasia
Standartlashtirilgan koeffitsientlar omillarni bir xil o‘lchovga keltirib, ularning nisbiy ta’sirini taqqoslashga yordam beradi. P-qiymat esa tegishli koeffitsientning nolga tengligi haqidagi gipotezani tekshiradi. P-qiymat 0,05 dan past bo‘lsa, nol gipoteza rad etiladi; yuqori bo‘lsa, mavjud dalillar uning rad etilishi uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin. Shu mezon bo‘yicha ahamiyatsiz omillarni modeldan chiqarish masalasi iqtisodiy mazmun bilan birga ko‘rib chiqiladi.
Multikollinearlikni baholash uchun 4-jadvaldagi korrelyatsiya va tegishli diagnostik ko‘rsatkichlar ko‘rib chiqiladi. Dastlabki natijalarda Sanoat (r=0,147), Qurilish (r=0,704), Eksport (r=0,665), Import (r=0,665), Qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi (r=0,665), Sotishdan sof tushum (r=0,290) hamda YAIM (r=0,274) ko‘rsatkichlari qayd etilgan. Dissertatsiyada milliy va xorijiy valyutadagi kredit foiz stavkalari bo‘yicha p-qiymatlar 0,05 chegarasidan yuqori bo‘lgani sababli ushbu omillarni model tarkibidan chiqarish ko‘zda tutilgan; bunday qarorda statistik natijalar bilan birga nazariy asos ham hisobga olinishi lozim.
4-jadvalda ayrim omillar o‘rtasidagi korrelyatsiya koeffitsientlari 0,7–0,8 dan yuqori ekani multikollinearlik ehtimolini ko‘rsatadi. Dissertatsiyada VIF qiymatlarining 30 dan yuqori bo‘lishi ham muammo belgisi sifatida keltirilgan; eksport va import omillari bo‘yicha esa mazkur mezonlar qoniqarli deb baholangan. Shuningdek, qabul qilinish/tolerantlik ko‘rsatkichi 0,2 dan past bo‘lmasligi haqidagi mezon ham ko‘rib chiqilgan. Ushbu diagnostika natijalarini tanlangan model va ma’lumotlar tuzilmasi bilan birgalikda baholash zarur.
Endi omillarni tahlilga kiritishni qayta ko‘rib chiqamiz. Yuqoridagi cheklovlar va sxartlarga asosan ikkita omil, ya’ni eksport va import omillarini tahlilda qoldiramiz.
2.11-jadval
Model uchun natijalar to‘g‘risida statistik ma’lumotlarb40
Model |
R |
R-kvadrat |
Tuzatilgan R-kvadrat |
Standart xatolik |
Darbin-Uotson |
r-qiymat |
1 |
,930a |
,865 |
,831 |
5219,268 |
2,288 |
,000b |
a. Mustaqil o‘zgaruvchilar: (konstanta), Import, mln. dol, Eksport, mln. Dol |
||||||
b. Bog‘liq o‘zgaruvchi: Ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi (mlrd.so‘m) |
||||||
Model diagnostikasi natijalarini alohida-alohida emas, balki umumiy tizim sifatida baholash kerak. R-kvadrat va Durbin–Watson ko‘rsatkichlari tegishli mezonlarga mos kelishi muhim, biroq boshqa testlar multikollinearlik yoki qoldiqlar taqsimotida muammo borligini ko‘rsatsa, modelni qayta tuzish talab etiladi.
2.12-jadval
2014-2024 yillar uchun kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning Pirson o‘zaro korrelyatsiyasi bo‘yicha tahlil natijasi ma’lumotlari41
|
Ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi (mlrd.so‘m) |
Eksport, mln. dol |
Import, mln. dol |
|
Pirson korrelyatsiyasi |
Ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi (mlrd.so‘m) |
1,000 |
,613 |
,923 |
Eksport, mln. dol |
,613 |
1,000 |
,744 |
|
Import, mln. dol |
,923 |
,744 |
1,000 |
|
R qiymat (bir tomonlama) |
Ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi (mlrd.so‘m) |
. |
,022 |
,000 |
Eksport, mln. dol |
,022 |
. |
,004 |
|
Import, mln. dol |
,000 |
,004 |
. |
|
Korrelyatsiya 0,7 dan past qiymatga egaligi multikollanearlik muammosini bu jihatdan yo‘qligini va mustaqil o‘zgaruvchilar o‘zaro farqlanadigan omillar sifatida ijobiy baholanadi.
Demak bajarilgan amallardan so‘ng qolgan mustaqil omillarni qayta regressiya tahlilini amalga oshirib asosiy ekonometrik ko‘rsatkichlar o‘zgarishi va tuzilgan model sifatini tekshirib chiqamiz. Buning uchun oldingi amallarni qadamba qadam bajarib natijalarni tahlil qilamiz.
2.13-jadval
Multikollinearlik diagnostikaa42
Model |
O‘zgaruvchi |
Xos qiymati |
Sxartlilik ko‘rsatkichi |
Dispersiya ulushlari |
|||
(Konstanta) |
Eksport, mln. dol |
Import, mln. dol |
|
||||
1 |
1 |
2,908 |
1,000 |
,01 |
,00 |
,01 |
|
2 |
,073 |
6,328 |
,46 |
,00 |
,42 |
|
|
3 |
,020 |
12,201 |
,54 |
1,00 |
,57 |
|
|
a. Bog‘liq o‘zgaruvchi: Ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi (mlrd.so‘m)
Keltirilgan ikki jadvalda eksport va import ko‘rsatkichlari bo‘yicha multikollinearlik diagnostikasi ko‘rib chiqilgan. Xos qiymatlar nolga yaqinlashganda shartlilik indeksi ortishi mumkin; bu holat omillar o‘rtasidagi kuchli bog‘lanishdan dalolat beradi. Shartlilik indeksi 30 dan yuqori bo‘lsa, jiddiy multikollinearlik ehtimoli mavjud. Bunda dispersiya ulushlari ham tekshiriladi; ayrim o‘zgaruvchilar bo‘yicha qiymat 0,9 dan ortsa, model tarkibini qayta ko‘rib chiqish lozim.
Regressiya modelining yana bir sharti qoldiqlar taqsimotining xususiyatlarini baholashdir. Buning uchun qoldiqlar gistogrammasi va tegishli diagnostik grafiklardan foydalaniladi. Grafiklar test natijalarini tushunishga yordam beradi, biroq yakuniy qaror statistik mezonlar bilan birga chiqarilishi kerak.
Qoldiqlarning normal taqsimotga mosligini faqat grafikdan aniq baholash qiyin bo‘lishi mumkin. Shu sababli Kolmogorov–Smirnov va Shapiro–Wilk testlari natijalari ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu testlar qoldiqlar taqsimoti normal taqsimotga mos kelishi haqidagi farazni tekshirishga xizmat qiladi.
Ushbu testlarda p-qiymat 0,05 dan yuqori bo‘lsa, normal taqsimot haqidagi farazni rad etish uchun yetarli dalil topilmagan deb qaraladi. Dissertatsiyada har ikki test bo‘yicha qiymatlar 0,05 dan yuqori ekanligi qayd etilgan; shu sababli ushbu mezon doirasida qoldiqlar taqsimoti qoniqarli deb baholangan. Bu xulosa boshqa diagnostik natijalarni bekor qilmaydi.
2.14-jadval
Normal taqsimot mezonlari43
|
Kolmogorov-Smirnova |
Shapiro-Uilk |
||||
Statistika |
Kuzatuv. |
r‑qiymat |
Statistika |
Kuzat. |
r‑qiymat |
|
Ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi (mlrd.so‘m) |
,194 |
11 |
,200* |
,907 |
11 |
,227 |
Eksport (mln.dol.) |
,223 |
11 |
,134 |
,938 |
11 |
,494 |
Import (mln.dol.) |
,214 |
11 |
,171 |
,863 |
11 |
,064 |
*. Asl qiymatning pastgi chegarasi a. Lilefors ahamiyatliligini korreksiyasi |
||||||
Qoldiqlar dispersiyasining doimiyligi, ya’ni gomoskedastiklik ham regressiya modelining muhim shartlaridan biridir. Uni tekshirishda standartlashtirilgan qoldiqlar va bashorat qilingan qiymatlar o‘rtasidagi grafik munosabat ko‘rib chiqiladi. Qoldiqlar muntazam shakl yoki aniq yoyilish naqshini namoyon etsa, geteroskedastiklik ehtimoli paydo bo‘ladi.
Grafikda qoldiqlar qiymatlar bo‘yicha muayyan qonuniyatga bo‘ysunmasdan tarqalgan bo‘lsa, geteroskedastiklikka oid yaqqol belgi kuzatilmasligi mumkin. Dissertatsiyada keltirilgan grafik ana shu talqin asosida baholangan. Shunga qaramay, imkoniyat bo‘lsa, grafik kuzatuvni qo‘shimcha statistik testlar bilan tasdiqlash model natijalarining ishonchliligini oshiradi.
Yakuniy modelda saqlab qolingan mustaqil omillar hamda natijaviy ko‘rsatkich bo‘yicha hisoblangan koeffitsientlar keyingi jadvalda jamlangan. Ushbu natijalar model tenglamasini shakllantirish va uning iqtisodiy mazmunini sharhlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
2.15-jadval
Regressiya modelidagi omillarni tavsiflaydigan koeffitsientlara bo‘yicha ma’lumotlar44
Model |
Standartlashmagan koeffitsientlar |
Standartlashgan koeffitsientlar |
T-statistika |
r-qiymat |
Multikollinearlik statistikasi |
|||
B vaznlar |
Standart xatolik |
V vaznlar |
Qabul qilinishi |
VIF |
||||
1 |
(Konstanta) |
|
6170,649 |
|
-,817 |
,438 |
|
|
Eksport, mln. dol |
-2,105 |
2,481 |
-,165 |
-,848 |
,421 |
,446 |
2,240 |
|
Import, mln. dol |
3,470 |
,645 |
1,046 |
5,377 |
,001 |
,446 |
2,240 |
|
a. Zavisimaya peremennaya: Ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi (mlrd.so‘m) |
||||||||
Bunda yuqoridagi sxart va mezonlarga ko‘ra ikkita omil, ya’ni Eksport, mln. dol, va Import, mln. dol omillar statistik ahamiyatga egaligini keng tahlil bilan ko‘rib chiqdik. Bog‘liq o‘zgaruvchini tushuntirib beruvchi regression tenglama quyidagicha ifodalanadi:
Mazkur modelga ko‘ra import mahsulotlariga ihtisoslashishdan innovatsion mahsulot ijobiy o‘zgaradi va xar bir mlrd.so‘mlik innovatsion mahsulotni oshirishga 3,47 mln.dol. importni oshirishga to‘g‘ri kelishini. Shuningdek, tenglamaga ko‘ra Innovatsion mahsulot hajmiga eksport hajmini teskari ta’siri mavjudligini kuzatsak bo‘ladi. Bunda xar bir mlrd.so‘mlik innovatsion mahsulotni oshirishga 0,165 mln.dol. eksport hajmini tushirishni anglatadi.
Model natijalari shuni ko‘rsatadiki, innovatsion mahsulot hajmi import hajmiga yuqori darajada bog‘liq. Eksportning salbiy ta’siri esa iqtisodiyotda xom ashyo eksporti ustunligi bilan izohlanishi mumkin. Shuning uchun innovatsion rivojlanish uchun yuqori texnologiyali importni rag‘batlantirish va eksport tarkibini diversifikatsiya qilish maqsadga muvofiq.
Xar qanday regressiya modeli sizga faqat miqdoriy bog‘liqliklarni aniqlashga imkon beradi, bu esa sababiy bog‘liqlikni, ya’ni bir omilning boshqasiga ta’sirini aks ettirishi sxart emasligini bildiradi. Belgilarning sabab‑oqibat bog‘liqligi haqidagi farazlar o‘rganilayotgan hodisa yoki jarayonni mazmunli tushuntiruvchi nazariy tahlil yordamida qo‘shimcha ravishda asoslanishi kerak.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat milliy iqtisodiyotning tadbirkorlik sektoriga ma’lum darajada tartibga soluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy iqtisodiy tizimlarda bozor tamoyillariga asoslangan mexanizm eng samarali model sifatida e’tirof etiladi va bu borada ilmiy hamda amaliy qarashlar deyarli bir fikrga kelgan. Shu bilan birga, iqtisodiy tafakkur shakllangan dastlabki davrlardan boshlab davlatning iqtisodiyotdagi o‘rni va uning aralashuvi masalasi doimiy ilmiy munozaralarga sabab bo‘lib kelmoqda.
Davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solish bo‘yicha dastlabki nazariy yondashuvlar merkantilistlar tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, ular iqtisodiy jarayonlarda davlatning faol ishtirokini asoslashga harakat qilganlar. XX asrga kelib esa davlat har qanday milliy iqtisodiyotning eng yirik iqtisodiy subyekti ekanligi yaqqol namoyon bo‘ldi. Shu sababli, hatto davlat aralashuviga nisbatan tanqidiy yondashuv mavjud bo‘lgan iqtisodiy maktablar ham uning muhim funksiyalarini tan olishga majbur bo‘ldi.
Bugungi kunda davlat iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirishda asosiy institut sifatida maydonga chiqadi. Ushbu siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biri kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish hisoblanadi. Kichik biznes subyektlarining faoliyati, ularning rivojlanish darajasi hamda raqobatbardoshligi ko‘p jihatdan davlat tomonidan yaratilgan huquqiy, iqtisodiy va institutsional sharoitlarga bevosita bog‘liqdir.
2.10-rasm. Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari 2030 yi1gacha bo‘lgan prognoz ko‘rsatkichi45.
2.10-rasmda respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik subyektlari ko‘rsatgan xizmatlar hajmining 2030-yilgacha prognoz qatori berilgan. Grafikda 2023-yil uchun 202 904,2 mlrd so‘m, 2024-yil uchun 231 448,2 mlrd so‘m va 2025-yil uchun 267 959,8 mlrd so‘m ko‘rsatkichlari keltirilgan. Keyingi yillar bo‘yicha prognoz 2026-yilda 304 339,0 mlrd so‘m, 2027-yilda 343 285,8 mlrd so‘m, 2028-yilda 384 800,2 mlrd so‘m, 2029-yilda 428 882,2 mlrd so‘m va 2030-yilda 475 531,8 mlrd so‘mni tashkil etadi. Matnda grafik uchun U = 8483,6x^0,1075, R² = 0,8742 ko‘rinishidagi tenglama berilgan. Natijalar xizmatlar hajmi o‘sishini nazarda tutadi, biroq tenglama va prognoz qiymatlari o‘rtasidagi moslikni yakuniy ilmiy xulosa sifatida ishlatishdan oldin dastlabki ma’lumotlar va hisoblash fayli asosida qayta tekshirish kerak.
Davlatning iqtisodiy siyosati kichik biznesning rivojlanish sharoitlariga bevosita ta’sir qiladi. Huquqiy tartibga solish, moliyaviy ko‘mak, raqobat muhiti va bozor infratuzilmasi tadbirkorlarning yangi loyihalarni amalga oshirish imkoniyatlarini belgilaydi. Shuning uchun davlat dasturlari natijadorligini baholashda ajratilgan mablag‘ bilan birga, biznesning o‘sishi, bandlik va investitsiya natijalarini ham hisobga olish zarur.
Keng ma’noda kichik biznesni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash uning samarali faoliyat yuritishi va barqaror rivojlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan moliyaviy-iqtisodiy, tashkiliy, huquqiy hamda ijtimoiy chora-tadbirlar majmuini anglatadi. Ushbu jarayonda davlatning moliyaviy tartibga solish funksiyasi kichik biznes uchun qulay ishbilarmonlik muhitini shakllantirishga qaratilgan moliyaviy-kredit, soliq, byudjet hamda tashkiliy-huquqiy instrumentlar orqali amalga oshiriladi.
Kichik korxonalarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning zarurati ikki omil bilan izohlanadi. Birinchidan, kichik biznes bandlikni ta’minlash, innovatsiyalarni joriy etish va hududiy rivojlanishni jadallashtirish salohiyatiga ega. Ikkinchidan, kichik korxonalar ko‘pincha moliyaviy zaxiralari cheklangan bo‘lgani sababli tashqi iqtisodiy o‘zgarishlarga va bozor xatarlariga yirik korxonalarga nisbatan sezgirroq bo‘ladi.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash siyosatining muhim tayanchi — tadbirkorlik faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar va hukumat qarorlaridan iborat normativ-huquqiy bazadir. Ushbu hujjatlar tadbirkorlarning huquq va majburiyatlarini belgilash bilan birga, bozor ishtirokchilari uchun tushunarli va barqaror institutsional muhitni shakllantiradi.
Davlat tomonidan tadbirkorlik sektorini boshqarish va tartibga solish quyidagi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi:
— tadbirkorlik subyektlarini tashkil etish, faoliyatini boshlash va keyingi rivojlanish bosqichlariga oid tartib-taomillarni belgilash;
— xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasidagi munosabatlarni, shuningdek, ularning tashqi iqtisodiy muhit bilan aloqalarini muvofiqlashtirish;
— tadbirkorlar va davlat organlari o‘rtasidagi iqtisodiy-huquqiy munosabatlarni belgilash hamda ularning bajarilishini tartibga solish.
Xorijiy tajriba kichik biznesni tartibga solishda mehnat munosabatlari, soliq solish, buxgalteriya hisobi, hisobot berish va biznes yuritish qoidalarining aniq belgilanishi muhimligini ko‘rsatadi. Qoidalar sodda va izchil bo‘lsa, tadbirkorlar uchun noaniqlik kamayadi, hisobdorlik oshadi va uzoq muddatli qarorlar qabul qilish yengillashadi.
2.11-rasm. Biznes sub’ektlari tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi mlrd.so‘m 46.
2.11-rasmda matematik modellashtirish asosida kichik biznes subyektlari ishlab chiqarayotgan innovatsion mahsulotlar, ishlar va xizmatlar hajmining 2030-yilgacha prognozi aks ettirilgan. Dissertatsiyada keltirilgan hisob-kitobga ko‘ra, 2030-yilga kelib ushbu hajm 31 501,6 mlrd so‘mga yetishi kutilmoqda. Bu natijani amaliy rejalashtirishda model shartlari va iqtisodiy muhitdagi o‘zgarishlar bilan birga talqin qilish zarur.
Mazkur ko‘rsatkich avvalgi davrlarga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘lib, innovatsion rivojlanish jarayonlarining jadallashganini aks ettiradi. Bunday o‘sish, avvalo, mamlakatda innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish, yuqori qo‘shimcha qiymat yaratishga yo‘naltirilgan iqtisodiy siyosatning izchil amalga oshirilishi, shuningdek, ushbu sohani rivojlantirishga qaratilgan davlat dasturlari va normativ-huquqiy asoslarning takomillashtirilishi bilan bog‘liqdir.
Davlat tadbirkorlik faoliyati uchun muayyan huquqiy muhitni shakllantiradi va ushbu muhit bir qator asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, ruxsat etilgan faoliyat turlarini belgilash; korxonalarni tashkil etish, ro‘yxatdan o‘tkazish, faoliyatini yuritish va tugatish tartibini o‘rnatish; kichik biznes subyektlarining tashkiliy-huquqiy shakllarini aniqlash; korxonalarning davlat oldidagi moliyaviy majburiyatlarini (soliqlar, yig‘imlar, bojxona to‘lovlari va boshqalar) tartibga solish; tadbirkorlik subyektlari huquqlarini himoya qilish; iste’molchilar manfaatlarini ta’minlash hamda mehnat munosabatlarida xodimlarni himoya qilish kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi.
Mazkur huquqiy mexanizmlar kichik biznes va innovatsion faoliyatning barqaror rivojlanishini ta’minlab, iqtisodiyotda raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi.
2.12-rasm.
Respublikada
kichik tadbirkorlik sub'ektlari tomonidan xizmatlar sohasi bo‘yicha
aniqlangan prognoz ko‘rsatkichlari (mlrd. so‘m)47.
2.12-rasmda kichik biznes subyektlarining xizmatlar sohasida 2030-yilgacha ko‘zda tutilgan prognoz ko‘rsatkichlari tasvirlangan. Grafikda xizmatlar hajmi 2026-yil uchun 304 339,0 mlrd so‘m, 2027-yil uchun 343 285,8 mlrd so‘m, 2028-yil uchun 384 800,2 mlrd so‘m va 2029-yil uchun 428 882,2 mlrd so‘m deb berilgan. 2030-yilga mo‘ljallangan ko‘rsatkich 475 531,8 mlrd so‘mni tashkil etadi. Ushbu prognoz xizmatlar hajmining izchil o‘sishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, prognozning ishonchliligini baholashda trend tenglamasi, boshlang‘ich kuzatuvlar va modelning statistik mosligi alohida tekshirilishi lozim.
O‘zbekistonda biznes yuritish muhitini yanada yaxshilash, tadbirkorlik faoliyati uchun keng imkoniyatlar yaratish hamda kichik biznes subyektlarini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash maqsadida bir qator davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Ushbu dasturlar doirasida tijorat banklari orqali imtiyozli kreditlar ajratish mexanizmlarining joriy etilishi hududlarda tadbirkorlik faolligini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda aholining turmush darajasini yaxshilashga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ajratilgan moliyaviy resurslarning o‘z vaqtida qaytarilishini ta’minlash va bank tizimining moliyaviy barqarorligini mustahkamlash masalalariga ham alohida e’tibor qaratilmoqda.
2022–2026-yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi”da ham tadbirkorlikni rivojlantirish ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan bo‘lib, unga ko‘ra xususiy sektorning YAIMdagi ulushini 80 foizga, eksportdagi ulushini esa 60 foizga yetkazish (29-maqsad) rejalashtirilgan. Bu esa mamlakatda tadbirkorlikni rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosatining izchil va strategik xususiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari tashqi bozor kon’yunkturasidagi o‘zgarishlarga moslashuvchanligi, nisbatan kam investitsiya talab qilishi, qarorlar qabul qilish va ularni amalga oshirish jarayonining tezkorligi, shuningdek, yangi texnologiyalarni joriy etish va innovatsiyalarni o‘zlashtirishdagi yuqori moslashuvchanligi bilan ajralib turadi. Bu omillar esa ularning mehnat unumdorligini oshirish va iqtisodiy samaradorligini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Tadbirkorlikni rivojlantirishga qaratilgan islohotlar ro‘yxatdan o‘tish, ruxsat olish, yer va qurilish masalalari, kadastr hamda soliq tartib-taomillarini soddalashtirishga xizmat qildi. Bunday o‘zgarishlar biznes yuritish xarajatlarini kamaytirib, yangi loyihalarni boshlash imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Imtiyozli mikrokreditlardan foydalanish yo‘llarining ochilishi va yakka tartibdagi hamda oilaviy tadbirkorlik uchun moliyaviy shartlarning soddalashishi ham shu jarayonning muhim qismidir.
Shu bilan birga, mamlakatda “Kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish to‘g‘risida”gi qonun kichik va o‘rta tadbirkorlikni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning huquqiy asoslarini belgilab beradi. Ushbu qonunning asosiy maqsadi kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish uchun qulay institutsional va huquqiy muhitni shakllantirish, ularning iqtisodiyotdagi rolini kuchaytirish hamda moliyaviy barqarorligini mustahkamlashdan iboratdir.
Qonunga muvofiq, davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish, sog‘lom raqobat muhitini shakllantirish, korxonalar sonini ko‘paytirish, ularning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini oshirish hamda aholining bandligini ta’minlashdan iborat. Shu bilan birga, davlat siyosati bir qator tamoyillarga asoslanadi, jumladan: davlat organlari o‘rtasida vakolatlarning aniq taqsimlanishi; tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashda davlat organlarining javobgarligi; nodavlat notijorat tashkilotlarining qarorlar qabul qilish jarayonida ishtiroki; hamda qo‘llab-quvvatlash mexanizmlaridan teng foydalanish imkoniyatini ta’minlash.
Mazkur qonunga ko‘ra, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash moliyaviy, mulkiy, axborot, eksportni rag‘batlantirish hamda kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash yo‘nalishlarida amalga oshiriladi. Bu esa tadbirkorlik subyektlarining barqaror rivojlanishi va iqtisodiyotdagi ulushining ortishiga xizmat qiladi.
Ushbu tadqiqotda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat moliyaviy siyosati alohida tahlil yo‘nalishi sifatida ko‘rib chiqiladi. Asosiy e’tibor moliyaviy resurslarni taqsimlash, tadbirkorlarning kreditga kirishini yengillashtirish va dasturlar natijadorligini baholash mexanizmlariga qaratiladi.
Hozirgi bosqichda kichik biznesni davlat tomonidan moliyaviy qo’llab-quvvatlash O’zbekiston Respublikasining Byudjet kodeksiga va boshqa qonunlarga mos keladigan va ikkita asosiy yo’nalishda amalga oshiriladigan bir nechta turlarni o’z ichiga olishi mumkin.
Kichik biznes sub’ektlarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash asosan ikki yo‘nalishda amalga oshiriladi. Birinchisi – bevosita moliyaviy yordam bo‘lib, u subsidiyalar, subvensiyalar, byudjet ssudalari, imtiyozli kreditlar hamda kreditlar bo‘yicha kafolatlar shaklida namoyon bo‘ladi. Bunday yordam qaytarilmaydigan yoki maqsadli va ma’lum shartlar asosida qaytariladigan mablag‘larni o‘z ichiga olishi mumkin. Shuningdek, kreditlash dasturlari va tegishli normativ-huquqiy hujjatlar orqali tijorat banklari ishtirokida moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi yo‘lga qo‘yilgan.
Ikkinchi yo‘nalish bilvosita moliyaviy qo‘llab-quvvatlash bo‘lib, u kichik biznesning investitsion faolligini rag‘batlantirish, infratuzilmani rivojlantirish hamda lizing va innovatsion moliyaviy mexanizmlar orqali korxonalar barqarorligini oshirishga yo‘naltirilgan. Ushbu yondashuv bozor infratuzilmasini mustahkamlash va sog‘lom raqobat muhitini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Bevosita qo‘llab-quvvatlash kichik korxonalar uchun “issiqxona sharoiti” yaratib, ularning shakllanishi va dastlabki rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, haddan ortiq davlat yordami mehnat samaradorligi va tashabbuskorlikni susaytirishi mumkin. Shuning uchun rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitida ko‘proq bilvosita qo‘llab-quvvatlash mexanizmlariga ustuvorlik beriladi, chunki ular kichik biznesning iqtisodiy mustaqilligi va raqobatbardoshligini oshiradi.
Xorijiy tajribani o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda kichik biznesni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratiladi. G‘arb davlatlari amaliyotida kichik biznesni rivojlantirishni rag‘batlantiruvchi keng qamrovli moliyaviy mexanizmlar tizimi shakllangan bo‘lib, ular maqsadli kredit dasturlari, kreditlarni kafolatlash tizimi, imtiyozli hamda qaytarilmaydigan subsidiyalar ajratish, shuningdek moliyaviy va investitsion institutlar faoliyatida ishtirok etish orqali kichik biznes subyektlarining moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, kichik korxonalarning kreditga layoqatliligini oshirishga qaratilgan maxsus choralar ham muhim o‘rin tutadi.
Ayniqsa, AQSH tajribasida kichik biznesga oid davlat innovatsion siyosati moliyaviy resurslardan foydalanishni yengillashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, u ikki asosiy yo‘nalishda amalga oshiriladi: birinchidan, byudjet mablag‘lari hisobidan maqsadli subsidiyalar ajratish; ikkinchidan, kichik korxonalarning innovatsion faoliyatini moliyalashtirishda xususiy kapitalni jalb qilish mexanizmlarini rivojlantirish.
Umuman olganda, xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimi yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, qo‘llanilayotgan instrumentlarning xilma-xilligi ushbu sektorning iqtisodiyotdagi ulushi va ahamiyatini sezilarli darajada oshirgan. Rivojlangan davlatlarda kichik korxonalar umumiy korxonalar sonining 70–90 foizini tashkil etadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida esa har 1000 aholiga o‘rtacha 30 ga yaqin kichik korxona to‘g‘ri keladi. Qishloq xo‘jaligidan tashqari iqtisodiyot sektorida faoliyat yuritayotgan 16,4 million korxonaning asosiy qismi kichik va o‘rta biznes hissasiga to‘g‘ri kelib, ular sanoatda umumiy savdo hajmining taxminan 50 foizini, xizmatlar sohasida 67 foizini, qurilish va savdo tarmoqlarida esa qariyb 90 foizini tashkil etadi.
Budjet mablag‘lari hisobidan kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash bir necha yo‘nalishda tashkil etilishi mumkin. Ular qatoriga biznes-inkubatorlar infratuzilmasini rivojlantirish, eksportga yo‘naltirilgan korxonalarni qo‘llab-quvvatlash, kreditlash shartlarini yaxshilash, ilmiy-texnik bazani kengaytirish va hududiy dasturlarni amalga oshirish kiradi. Yo‘nalishlarning ustuvorligi hududning ehtiyoji va kutilayotgan iqtisodiy natijalarga qarab belgilanadi.
Biznes-inkubatorlar kichik korxonalarga maslahat, ish joyi, aloqalar va tashkiliy infratuzilmadan foydalanish imkonini beradi. Ularni moliyalashtirishda hududiy ehtiyoj va qo‘llab-quvvatlash natijalari hisobga olinishi lozim.
Eksportga yo‘naltirilgan kichik biznes uchun bozor ma’lumotlari, standartlarga muvofiqlik, sertifikatlash va savdo moliyasiga kirish muhim. Davlat ko‘magi aynan shu amaliy to‘siqlarni yumshatishga yo‘naltirilsa, uning natijadorligi oshishi mumkin.
Kreditlash tizimini takomillashtirish faqat foiz stavkasini pasaytirish bilan chegaralanmasligi kerak. Garov talablari, kredit muddati, ko‘rib chiqish jarayoni va qarz oluvchining pul oqimiga mos to‘lov jadvali ham muhim omillardir.
Ilmiy-texnik infratuzilmani rivojlantirish kichik biznesga yangi texnologiyalarni sinash, laboratoriya xizmatlari va tajriba ishlab chiqarish imkoniyatlaridan foydalanishga yordam beradi. Bu ayniqsa innovatsion mahsulotlarni ishlab chiqish va tijoratlashtirish bosqichida ahamiyatlidir.
Hududiy dasturlar kichik biznesni mahalliy iqtisodiy ixtisoslashuv va real ehtiyojlar asosida qo‘llab-quvvatlashi kerak. Bunday dasturlarni shakllantirishda mahalliy boshqaruv organlari, banklar, xususiy sektor va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi hamkorlik muhim hisoblanadi.
Davlat ko‘magining natijadorligi infratuzilma elementlari va majburiy talablarning aniqligiga ham bog‘liq. Agar moliyalashtirish mezonlari, tanlov shartlari va natijalarni baholash usuli yetarli darajada belgilanmasa, yordam resurslari ehtiyojmand korxonalarga to‘liq yetib bormasligi mumkin. Shu bois dasturlar aniq indikatorlar va oshkora nazorat bilan qo‘llab-quvvatlanishi zarur.
Amaldagi huquqiy asoslarda esa kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash dasturlarini amalga oshirishda ochiqlik, tenglik hamda monopoliyaga qarshi qonunchilikka rioya qilish kabi umumiy tamoyillar mustahkamlangan. Shu sababli kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini shakllantirish tamoyillarini ilmiy asosda aniqlash dolzarb ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasida kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash quyidagi asosiy tamoyillar asosida amalga oshiriladi: dasturiy-maqsadli yondashuv, tabaqalashtirilgan qo‘llab-quvvatlash, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish, protektsionizm va bozor mexanizmlarining uyg‘unligi, iqtisodiy imkoniyatlarga moslik, davlat aralashuvining bosqichma-bosqich qisqarishi hamda natijadorlikni baholash tamoyili.
Ushbu tamoyillarni amaliyotda qo‘llash davlat dasturlarini yanada aniq va maqsadli shakllantirish, shuningdek ularning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Hozirgi kunda kichik biznesni davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash choralari bir nechta davlat boshqaruvi organlari tomonidan amalga oshirilmoqda. Ayrim hollarda esa nazorat, dastur ishlab chiqish va muvofiqlashtirish kabi funksiyalarni bajaruvchi maxsus tarkibiy bo‘linmalar ham tashkil etiladi.
Davlat qo‘llab-quvvatlashining har qanday yo‘nalishini amalga oshirish ma’lum moliyaviy xarajatlarni talab qiladi yoki muayyan iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, cheklangan moliyaviy resurslar sharoitida qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qarorlar qabul qilishda ularning jamiyat, hududlar va iqtisodiyotning ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini hal etishga qo‘shadigan hissasi hisobga olinishi lozim.
Shu nuqtai nazardan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimining mavjudligi ob’ektiv zarurat hisoblanadi. O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlashning bilvosita moliyaviy siyosati doirasida infratuzilma loyihalarini amalga oshirish amaliyoti alohida ahamiyat kasb etadi.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash infratuzilmasi davlat hamda mahalliy dasturlar doirasida shakllantirilgan va faoliyat yuritayotgan tashkilotlar tizimini ifodalaydi. Ushbu tizim kichik va o‘rta biznes subyektlariga tashkiliy, axborot, moliyaviy, huquqiy, marketing, injiniring hamda boshqaruv xizmatlarini ko‘rsatish orqali ularning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Natijada tadbirkorlik subyektlari uchun biznesni tashkil etish, zarur resurslarga ega bo‘lish va faoliyatni kengaytirish jarayonlari yengillashadi.
Shu bilan birga, qo‘llab-quvvatlash infratuzilmasini faqat byudjet mablag‘lari hisobiga shakllantirish amaliyotidan bosqichma-bosqich voz kechish hamda ilg‘or xorijiy tajriba asosida davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini keng joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bunda davlat yoki mahalliy buyurtmalarni tijorat tashkilotlari orqali joylashtirish va xizmatlarni bozor tamoyillari asosida xarid qilish infratuzilma samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish siyosati doirasida infratuzilmaning asosiy tarkibiy elementlari sifatida quyidagilar ajratib ko‘rsatiladi: biznes-inkubatorlar, hududiy venchur fondlari, to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiya fondlari, kafolat va garov fondlari, sanoat parklari hamda texnoparklar. Ushbu elementlar turli moliyaviy manbalarga chiqish imkoniyatini kengaytirish orqali kichik biznesning moliyaviy barqarorligini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega.
Innovatsion loyihalarni moliyalashtirish hamda xususiy sektor uchun moliyaviy risklarni kamaytirish maqsadida venchur fondlarini shakllantirish amaliyoti alohida o‘rin tutadi. Odatda bunday fondlar hududiy byudjet mablag‘lari (25 foizgacha), davlat byudjeti mablag‘lari (25 foizgacha) hamda xususiy investorlar mablag‘lari (kamida 50 foiz) hisobidan shakllantiriladi.
Shuningdek, yuridik shaxslarni byudjet orqali qo‘llab-quvvatlashning muhim mexanizmlaridan biri lizing to‘lovlarini qoplash hamda investitsiya loyihalarini amalga oshirish jarayonida jalb etilgan bank kreditlari bo‘yicha foiz stavkalarini subsidiyalash hisoblanadi. Ushbu yondashuv bir tomondan iqtisodiyotga qo‘shimcha moliyaviy resurslarni jalb etishga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan bank tizimining risklarni baholashdagi amaliy tajribasidan samarali foydalanish imkonini beradi.
Shuni ta’kidlash joizki, hozirgi sharoitda kichik biznesni davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi to‘liq shakllangan yaxlit mexanizm sifatida emas, balki alohida va o‘zaro yetarlicha bog‘lanmagan elementlar majmuasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Qabul qilinayotgan chora-tadbirlar ko‘pincha tizimsiz xarakterga ega bo‘lib, ayrim holatlarda bir-biri bilan muvofiqlashtirilmagan yoki hatto ziddiyatli holatlar ham kuzatiladi.
