- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning innovasion usullarini takomillashtirish mundarija
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni
- •Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
- •Birinchi bob bo’yicha xulosalar
- •2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
- •Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
- •2.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyoti taxlili
- •2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32
- •Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34
- •2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
- •Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
- •3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
- •3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari
- •Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
Xorijiy mamlakatlar tajribasi kichik biznesni rivojlantirishda innovatsion moliyalashtirish instrumentlari muhimligini ko‘rsatadi. Biroq turli davlatlarda “kichik biznes” tushunchasining huquqiy chegaralari bir xil emas. Tasniflash mezonlari iqtisodiyotning tarkibi, korxonalar o‘lchami va institutsional amaliyotdan kelib chiqib shakllanadi, shu bois xorijiy tajriba milliy sharoitga moslashtirib tahlil qilinishi kerak.
Kichik biznes subyektlarini ajratishda odatda bir nechta ko‘rsatkich birgalikda ko‘rib chiqiladi. Xodimlar soni, yillik aylanma, aktivlar hajmi yoki kapital miqdori shular jumlasidandir. Muayyan mamlakatda qaysi mezonga ustuvorlik berilishi uning iqtisodiy tuzilishi va tartibga solish amaliyotiga bog‘liq bo‘ladi.
Mamlakatlar kesimida tasniflash usullari farqlanadi: ayrim Yevropa davlatlari va Kanadada yillik aylanma muhim ko‘rsatkichlardan biri bo‘lsa, Yaponiyada ustav kapitali mezon sifatida qo‘llanadi; AQShda esa kichik biznesni belgilashda daromad mezonlariga ham tayaniladi. Ba’zi tizimlarda xodimlar soni hal qiluvchi chegaralardan biri hisoblanadi. Shu sababli xalqaro qiyoslashda har bir davlat qo‘llayotgan metodikani aniqlashtirish zarur.
Kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi mamlakatlar kesimida sezilarli farqlanadi. Masalan, Rossiyada kichik va o‘rta biznesning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi taxminan 20 foizni tashkil etsa, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida ushbu ko‘rsatkich 65 foizdan ortiq darajada qayd etilgan. Bu esa kichik biznesning rivojlangan iqtisodiyotlarda muhim iqtisodiy tayanch ekanligini ko‘rsatadi 17.
Qiyosiy tajriba kichik biznesni rivojlantirishda mos tasnif mezonlari, innovatsion kapital manbalari va samarali institutsional muhit birgalikda ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi. Moliyalashtirish tizimi korxonaning hajmi, yoshi va risk profiliga moslashsa, yordam vositalaridan foydalanish imkoniyati kengayadi. Shu bois xorijiy amaliyotni milliy iqtisodiyotning tarkibi va moliya bozorining rivojlanish darajasi bilan bog‘liq holda baholash lozim.
Dissertatsiyada keltirilgan qiyosiy ma’lumotlarga ko‘ra, kichik biznesning YAIMdagi ulushi Italiyada 61,0 foiz, Yaponiyada 58,0 foiz, Germaniyada 54,0 foiz va Buyuk Britaniyada 55,0 foizni tashkil etadi. MDH doirasida Qozog‘iston uchun 28,6 foiz, Rossiya Federatsiyasi uchun 22,0 foiz, O‘zbekiston uchun esa 54,8 foiz ko‘rsatilgan (1.4-rasm). Ushbu raqamlarni solishtirishda mamlakatlar bo‘yicha kichik biznesni aniqlash mezonlari va statistik hisoblash metodikasi bir xil ekanini alohida tekshirish zarur.
1.4-rasm. 2024 yilda mamlakatlar YaIMda kichik biznesning ulushi, foizda 18
Yevropa iqtisodiyotida kichik biznes bandlik manbai va xizmatlar hamda mahsulotlar taklifining muhim qismi hisoblanadi. Matnda ushbu sohada 80 milliondan ortiq kishi band ekani va u xususiy sektordagi ish o‘rinlarining qariyb 35–40 foizini tashkil qilishi qayd etilgan. Bu ma’lumotlar kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashning bandlik siyosati bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Xorijiy tajribani umumlashtirish shuni anglatadiki, kichik biznesning raqobatbardoshligi innovatsiyalarni qabul qilish va moliyalashtirish imkoniyatlariga bog‘liq. Innovatsion faoliyat alohida texnologiyalarni sotib olish bilangina cheklanmay, yangi mahsulot ishlab chiqish, jarayonlarni yangilash va boshqaruv usullarini o‘zgartirishni ham qamrab oladi. Ushbu faoliyatning muvaffaqiyati tegishli kapital va institutsional ko‘mak mavjudligiga taqaladi.
Rivojlangan mamlakatlarda innovatsiyalar uchun mablag‘ davlat va xususiy manbalardan birgalikda jalb etiladi. Davlat dasturlari yuqori riskli yoki uzoq muddat talab qiladigan izlanishlarni rag‘batlantirishi mumkin, xususiy investorlar esa tijorat salohiyati mavjud loyihalarga kapital yo‘naltiradi. Shu tariqa, moliyalashtirish manbalarining diversifikatsiyasi innovatsion g‘oyani amaliy mahsulotga aylantirish imkoniyatlarini oshiradi.
Innovatsion faoliyatni ta’minlashda to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyalashtirish, kredit, subsidiya, investitsiya va sug‘urta kabi instrumentlar qo‘llanadi. Ularning har biri turli vazifani bajaradi: kredit pul oqimini vaqtincha to‘ldiradi, subsidiya xarajatlarning bir qismini qoplaydi, investitsiya esa kapital evaziga daromad va riskni taqsimlaydi. Shu sababli instrument tanlash loyihaning bosqichi, daromad keltirish muddati va tavakkalchilik darajasiga mos bo‘lishi kerak.
Kichik biznesga ko‘mak turli kanallar orqali amalga oshiriladi. Davlat byudjeti hisobidan maqsadli dasturlarni moliyalashtirish, davlat-xususiy sheriklik orqali xususiy kapitalni jalb qilish va mustaqil moliya institutlari xizmatlarini rivojlantirish shular jumlasidandir. Bunday mexanizmlar o‘zaro muvofiqlashtirilsa, qo‘llab-quvvatlash faqat kredit berish bilan cheklanmay, maslahat, infratuzilma va texnologik imkoniyatlarni ham qamrab oladi.
Rossiya tajribasida kichik biznes uchun bevosita va bilvosita moliyalashtirish shakllari qo‘llanadi. Birinchi holatda davlat moliyaviy ko‘makni to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqdim etishi mumkin; ikkinchi holatda esa tijorat banklari, mikromoliya tashkilotlari, lizing va sug‘urta kompaniyalari hamda xalqaro moliya institutlari ishtirok etadi. Har bir modelning samarasi resurslarning narxi, tanlov mezonlari va tadbirkorning kreditga layoqatliligini baholash sifatiga bog‘liq.
Innovatsion loyihalar turli manbalar orqali moliyalashtirilishi mumkin: davlat va nobyudjet jamg‘armalari, bank-kredit tizimi, sug‘urta resurslari, xalqaro kreditlar hamda ichki va xorijiy qarz mablag‘lari. Bu resurslar grant, kredit liniyasi, kafolat yoki maxsus dastur shaklida korxonalarga yetkazilishi mumkin. Moliyalashtirish usulini tanlashda kapital qiymati bilan birga, qaytarish muddati va nazorat talablari ham hisobga olinishi kerak.
Shu bilan birga, Rossiyada innovatsion faoliyatni moliyalashtirishda venchur kapital mexanizmlarini rivojlantirish hali dastlabki bosqichda ekanligi kuzatiladi. Natijada kichik biznesning innovatsion faolligi rivojlangan davlatlarga nisbatan past darajada qolmoqda. Xususan, bu ko‘rsatkich Chexiya va Estoniyaga nisbatan taxminan 40 foizga, Fransiya va Italiyaga nisbatan 50 foizga, Belgiya va Daniyaga nisbatan 60 foizga, Germaniyaga nisbatan esa 70 foizga past ekanligi qayd etiladi19.
Xorijiy tajribaning asosiy saboqlaridan biri — kichik biznesga yordam beruvchi mexanizmlarni yagona tizim sifatida ko‘rish zarurligidir. Imtiyozli kredit, davlat kafolati, investor mablag‘i va tadbirkorlik infratuzilmasi o‘zaro to‘ldiruvchi vositalar bo‘lishi mumkin. Yevropa mamlakatlarida ayrim mexanizmlarning 1970-yillardan beri qo‘llanayotgani ularning institutsional jihatdan bosqichma-bosqich shakllanganini ko‘rsatadi. Biroq xorijiy tajribani ko‘chirib olish emas, balki milliy moliya bozori va biznes tuzilmasiga moslashtirish muhimdir.
Yevropa Ittifoqida kichik biznesning innovatsion loyihalariga ko‘mak berishda maxsus jamg‘armalar va mintaqaviy dasturlar muhim o‘rin tutadi. Jumladan, Mintaqaviy rivojlanish jamg‘armasi hamda Ijtimoiy jamg‘arma resurslari iqtisodiy va ijtimoiy natijalarga yo‘naltirilgan tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlashda ishtirok etadi. Ushbu tajriba milliy sharoitda ham moliyalashtirishni hududiy ehtiyojlar va ijtimoiy ta’sir bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiyada har 1000 nafar aholiga o‘rtacha 9 nafar tadbirkor to‘g‘ri kelsa, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bu ko‘rsatkich qariyb 30 nafarni tashkil etadi. Shuningdek, Rossiyada kichik biznesning korxonalar umumiy sonidagi ulushi 30 foiz atrofida bo‘lsa, Yevropa Ittifoqida ushbu ko‘rsatkich 90 foizga yaqin.
Rossiya tajribasida kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash subsidiyalar, imtiyozlar, kredit dasturlari va normativ-huquqiy mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Xususan, davlat dasturlari doirasida rivojlanish institutlari, jumladan taraqqiyot banklari orqali kichik biznesni moliyalashtirish tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Mintaqaviy banklar bilan hamkorlikda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun sezilarli miqdorda mablag‘lar ajratilib, ularning katta qismi federal darajadagi yordam hisobiga qoplanadi. Shu bilan birga, mikromoliya tashkilotlari, grant dasturlari va kreditlash tizimi orqali ham kichik biznes subyektlari moliyaviy qo‘llab-quvvatlanadi.
Amaliyotda kichik biznes subyektlari uchun turli miqdorlarda moliyaviy yordam shakllari mavjud bo‘lib, ular tadbirkorlik loyihalarining yo‘nalishi va ko‘lamiga qarab farqlanadi. Jumladan, kichik miqdordagi kreditlar, grantlar, innovatsion loyihalar uchun yirikroq moliyalashtirish hamda ustuvor tarmoqlarda faoliyat yurituvchi subyektlar uchun maxsus imtiyozli kreditlar ajratiladi. Bundan tashqari, ayrim sohalarda kredit foiz stavkalarining ma’lum qismi davlat tomonidan qoplab beriladi.
Ko‘pgina rivojlangan mamlakatlarda nomoddiy aktivlarni kapitalizatsiya qilish va amortizatsiya qilish mexanizmlari ham keng qo‘llaniladi. Masalan, AQShda nomoddiy aktivlar uzoq muddat davomida amortizatsiya qilinadi, bu esa innovatsion faoliyatni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Biroq ayrim mamlakatlarda, xususan Rossiyada nomoddiy aktivlarning ulushi past bo‘lib, intellektual mulkni iqtisodiy aylanmaga jalb etish darajasi yetarli emas.
Intellektual mulkni tijoratlashtirish borasida Xitoy tajribasi alohida e’tiborga loyiqdir. So‘nggi yillarda ushbu mamlakatda texnoparklar, innovatsion markazlar va ilmiy ishlanmalarni qo‘llab-quvvatlash tizimi jadal rivojlanib, yirik investitsiyalar jalb etilmoqda. Natijada patentlar soni va innovatsion mahsulotlar ulushi keskin oshgan. Bu esa davlat tomonidan ishlab chiqilgan innovatsion strategiyaning samaradorligini ko‘rsatadi.
AQShda kichik biznesning innovatsion faoliyatini moliyalashtirish tizimi yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, bunda innovatsion ishlanmalarning iqtisodiy samaradorligi yirik korxonalarga nisbatan ancha yuqori hisoblanadi. Kichik biznes subyektlari tomonidan yangi mahsulot va xizmatlarning sezilarli qismi ishlab chiqiladi. Shu bois davlat tomonidan maxsus dasturlar ishlab chiqilib, kichik biznesning innovatsion tadqiqotlarini qo‘llab-quvvatlash hamda texnologiyalar transferini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Ushbu dasturlar orqali innovatsion loyihalar ikki bosqichda moliyalashtirilib, ularga xususiy kapitalni jalb etish ham rag‘batlantiriladi.
AQShda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlovchi maxsus davlat instituti — Kichik biznes ma’muriyati faoliyat yuritadi. Ushbu tashkilot kafolatli kreditlar berish, subsidiyalar ajratish, investitsiyalarni jalb etishga ko‘maklashish hamda moliyaviy resurslardan samarali foydalanish uchun zarur sharoitlarni yaratish orqali kichik biznes rivojiga hissa qo‘shadi. Shuningdek, kreditlarning ikkilamchi bozori, investitsiya kompaniyalari va turli rivojlantirish institutlari vositasida kichik biznes subyektlariga keng ko‘lamli moliyaviy yordam ko‘rsatiladi.
Umuman olganda, rivojlangan davlatlar tajribasi kichik biznesni samarali rivojlantirish uchun moliyalashtirishning turli shakllarini o‘zaro uyg‘unlashtirish, innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash hamda institutsional muhitni doimiy ravishda takomillashtirib borish muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Qo’shma Shtatlarda kichik biznes boshqa mamlakatlarga qaraganda ertaroq davlat buyurtmalari, o’z mablag’larini moliyalashtirish manbalari, past soliq, to’g’ridan-to’g’ri va kafolatlangan kreditlar va boshqalar orqali davlat tomonidan qo’llab-quvvatlana boshladi. 2020-yilda Qo’shma Shtatlar kichik biznes sub’ektlariga 30 milliard dollarga yaqin maqsadli kreditlar ajratdi, buning natijasida 1,5 million yangi ish o’rni yaratildi. AQSh tajribasida kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimi yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, u soliq, kredit va davlat buyurtmalari mexanizmlarining uyg‘unlashuvi asosida amalga oshiriladi. Xususan, AQSh Kongressi tomonidan kichik biznes subyektlarining kapitaldan olinadigan daromadlariga nisbatan soliq yukini kamaytirish yoki uni butunlay bekor qilishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, davlat buyurtmalarining kamida 23 foizi kichik biznes subyektlariga, jumladan intellektual mulk yaratuvchilariga yo‘naltirilishi belgilangan.
Kichik biznes subyektlari uchun maxsus soliq imtiyozlari ham mavjud bo‘lib, ular qatorida “birinchi yil bonusi” tizimi alohida ahamiyatga ega. Ushbu tizimga ko‘ra, tadbirkorlar soliq bazasining to‘liq emas, balki ma’lum qismini to‘lash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Moliyaviy-kredit yordam dasturlari doirasida esa kichik biznesni qo‘llab-quvvatlovchi davlat organlari kreditlarning 90 foizigacha qismini kafolatlash orqali bank kreditlariga kirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, kreditlarni qaytarish muddati 15 yilgacha uzaytirilishi mumkin.
AQSh tajribasi kreditlarni kafolatlash mexanizmi orqali kichik biznesni moliyalashtirishning samarali modelini namoyon etadi. Bu model bank tizimi orqali moliyaviy resurslarni keng jalb qilish imkonini yaratadi hamda tadbirkorlik faoliyatining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Rossiya Federatsiyasida ham kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash maqsadida kafolat mexanizmlari joriy etilgan bo‘lib, ular federal byudjet mablag‘lari hisobidan shakllantiriladi. Mazkur tizim doirasida mintaqaviy kafolat tashkilotlari bank kreditlari bo‘yicha kafillik berish orqali kichik biznes subyektlarining moliyaviy resurslarga ega bo‘lish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Xalqaro tadqiqotlar natijalari ham kichik biznesni moliyalashtirish imkoniyatlari kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Xususan, turli mamlakatlarda o‘tkazilgan so‘rovlar natijalariga ko‘ra, tadbirkorlarning aksariyati moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining mavjudligini tasdiqlagan. Shu bilan birga, ayrim davlatlarda (masalan, Tailand, Gretsiya, Irlandiya, Meksika, Fransiya, Shvetsiya va Italiya) kichik biznes ko‘proq bozor mexanizmlariga tayangan holda rivojlanmoqda.
Germaniya kichik biznesni innovatsion rivojlantirish borasida yetakchi tajribaga ega mamlakatlardan biri hisoblanadi. Bu yerda ilmiy-texnik faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan maxsus dasturlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular orqali kichik biznes subyektlariga imtiyozli kreditlar ajratiladi. Mazkur dasturlar doirasida kreditlar uzoq muddatga (15 yilgacha) va nisbatan past foiz stavkalari (5–8 foiz) asosida taqdim etiladi.
Xitoy tajribasi kichik biznesni rivojlantirishda kompleks yondashuvning samaradorligini namoyon etadi. Ushbu mamlakatda uzoq muddatli strategik dasturlar asosida kichik innovatsion biznesni rivojlantirish, investitsiyalarni jalb etish hamda intellektual mulkni tijoratlashtirishga alohida e’tibor qaratilgan. Natijada kichik biznes subyektlari soni sezilarli darajada oshib, ular milliy iqtisodiyot tarkibida muhim o‘rin egallab bormoqda. Hozirgi kunda Xitoyda mehnatga layoqatli aholining katta qismi aynan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida faoliyat yuritadi.
Yaponiya tajribasida esa kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash sug‘urta va kredit kafolatlari tizimi orqali amalga oshiriladi. Maxsus tashkil etilgan korporatsiyalar va assotsiatsiyalar kredit olish jarayonini soddalashtirib, tadbirkorlar uchun moliyaviy xavflarni kamaytiradi.
Singapurda kichik biznesni rivojlantirish yuqori darajada rivojlangan moliyaviy infratuzilma asosida amalga oshiriladi. Bu yerda innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish hamda soliq imtiyozlarini taqdim etish orqali tadbirkorlik muhitining jozibadorligi oshirilgan. Maxsus davlat agentliklari tomonidan kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash dasturlari ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etilmoqda.
Natijada Singapurda kichik va o‘rta biznes subyektlari iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlaridan biriga aylanib, yangi ish o‘rinlarini yaratish va bandlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutmoqda. Umuman olganda, rivojlangan mamlakatlar tajribasi kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda moliyaviy instrumentlarning xilma-xilligi, davlat va xususiy sektor hamkorligi hamda innovatsion yondashuvlarning muhimligini ko‘rsatadi.
CNN Time Warner Group tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, Xitoy Xalq Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlariga ko’ra, Xitoyda 3 million kichik korxona va 30 millionga yaqin tadbirkor mavjud. Singapur kichik biznesni rivojlantirish bo‘yicha dunyoda yetakchi o‘rinlardan birini egallab, innovatsion iqtisodiyotning faol ishtirokchisi sifatida xalqaro integratsiya jarayonlarida muhim rol o‘ynamoqda. Mazkur mamlakatda kichik biznes subyektlari iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlaridan biri bo‘lib, ular innovatsion faoliyat orqali yuqori qo‘shilgan qiymat yaratishda faol ishtirok etadi.
Hindiston ham innovatsion iqtisodiyotni muvaffaqiyatli rivojlantirayotgan davlatlar qatoriga kiradi. Bu yerda texnologiya sektori iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlaridan biriga aylangan bo‘lib, axborot texnologiyalari sohasida yuqori natijalarga erishilgan. Xususan, global dasturiy mahsulotlar yaratishda Hindistonning ulushi sezilarli darajada yuqori. Mamlakatda kichik biznes asosan intellektual mulkni kapitallashtirish asosida rivojlanib, ko‘p hollarda davlat tomonidan moliyalashtiriladi.
Ispaniya tajribasida kichik biznesni rivojlantirish va innovatsion faoliyatni moliyalashtirish Yevropa mamlakatlariga xos mexanizmlar asosida amalga oshiriladi. Bu yerda tadbirkorlik faoliyatini boshlash jarayoni yuqori darajada soddalashtirilgan bo‘lib, biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish qisqa muddat ichida amalga oshiriladi. Shuningdek, turli moliyaviy institutlar va jamg‘armalar tomonidan kichik biznesni boshlang‘ich kapital bilan ta’minlash mexanizmlari keng joriy etilgan.
Yevropa Ittifoqida kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash davlat dasturlari hamda xususiy sektor ishtirokini birlashtirgan tizim orqali amalga oshiriladi. Bunda innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish, venchur kapitalga kirishni kengaytirish va korxonalar uchun uzoq muddatli resurslarni safarbar etish muhim yo‘nalishlardir. Ushbu mexanizmlar tadbirkorlikning turli bosqichlariga mos moliyaviy yechimlar taklif etishga yordam beradi.
Ilmiy-tadqiqot va innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlovchi maqsadli dasturlar kichik korxonalarning yangi mahsulotni ishlab chiqish va bozorga olib chiqish xarajatlarini qoplashga ko‘maklashadi. Bunday dasturlarni baholashda ajratilgan mablag‘ hajmi bilan bir qatorda, yaratilgan mahsulotlar, qo‘shimcha investitsiya va texnologik natijalar ham e’tiborga olinadi.
Rivojlangan iqtisodiyotlar tajribasi intellektual kapitalni iqtisodiy qiymatga aylantirish kichik biznesning o‘sishida muhim bo‘lishini ko‘rsatadi. Patent, dasturiy mahsulot, dizayn va ilmiy ishlanma kabi nomoddiy aktivlar korxonaning raqobat ustunligini shakllantirishi mumkin. Shu bois ularni baholash, huquqiy himoyalash va tijoratlashtirish usullarini takomillashtirish moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Moliyalashtirish tizimini rivojlantirishda davlat-xususiy sheriklik, davlat buyurtmalari va intellektual mulkdan daromad olish mexanizmlari ham qo‘llanishi mumkin. Mazkur yondashuvlar kichik korxonalar uchun dastlabki talabni shakllantirish, yirik xaridorlar bilan shartnoma tuzish va intellektual aktivni iqtisodiy resursga aylantirish imkonini beradi. Ularning ishlashi shartnomalar shaffofligi va huquqiy kafolatlar bilan ta’minlanishi lozim.
Xorijiy amaliyotdan kelib chiqadigan xulosa shuki, nomoddiy aktivlarni kapitallashtirish va ulardan moliyalashtirishda foydalanish innovatsion korxonalar uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi. Buning uchun aktivning qiymatini asoslash, mulk huquqini tasdiqlash va kutilayotgan daromad oqimini baholash talab etiladi. Ushbu talablar bajarilsa, intellektual mulk an’anaviy garovga muqobil vosita sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.
Sug‘urta xizmatlarini takomillashtirish, nomoddiy aktivlar qiymatini baholash metodlarini rivojlantirish, lizing va franchayzingdan foydalanish hamda intellektual mulk bilan ta’minlangan kreditlashni o‘rganish kichik biznesning moliyaviy barqarorligini kuchaytirishi mumkin. Mazkur mexanizmlar turli risklarni alohida boshqarish imkonini beradi va korxonaning faqat ko‘chmas mulk garoviga tayanib qolishini kamaytiradi.
Umumlashtirilgan xorijiy tajriba kichik biznesni innovatsion rivojlantirishda moliyalashtirish manbalari, institutsional ko‘mak va nomoddiy aktivlardan foydalanish o‘zaro bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Shu sababli milliy siyosatda alohida moliyaviy mahsulotni joriy etish bilan kifoyalanmay, uni baholash, kafolatlash va amaliyotga tatbiq etish tizimini ham birgalikda rivojlantirish maqsadga muvofiq.
