- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning innovasion usullarini takomillashtirish mundarija
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni
- •Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
- •Birinchi bob bo’yicha xulosalar
- •2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
- •Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
- •2.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyoti taxlili
- •2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32
- •Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34
- •2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
- •Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
- •3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
- •3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari
- •Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
Kichik biznes iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, aholini ish bilan ta’minlash va daromad manbalarini kengaytirishda muhim vazifani bajaradi. U bozor talabiga moslashuvchan ishlab chiqarishni rivojlantirish va mahalliy tashabbuslarni iqtisodiy faoliyatga aylantirish uchun sharoit yaratadi. Shu sababli kichik tadbirkorlikning barqaror ishlashi mamlakat taraqqiyotining muhim omillaridan biri hisoblanadi.
So‘nggi yillardagi islohotlar tadbirkorlik subyektlari uchun huquqiy va ma’muriy sharoitlarni yaxshilashga qaratildi. Ro‘yxatdan o‘tish, ruxsat olish va boshqa tashkiliy jarayonlarni soddalashtirish biznes boshlashdagi xarajatlarni kamaytirish hamda korxonalarning faoliyatga tezroq kirishishiga yordam beradi. Mazkur choralarning samarasi faqat normativ talablar bilan emas, balki ularning amaliyotda bir xil qo‘llanishi bilan ham belgilanadi.
Shuningdek, hududiy boshqaruv tizimida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirildi. Jumladan, viloyat, tuman va shahar hokimlari hamda ularning birinchi o‘rinbosarlari faoliyatini baholashda yangi yondashuv joriy etildi. Ushbu tizimga ko‘ra, ularning samaradorligi hududda yangi tashkil etilgan yoki faoliyati tiklangan kichik korxonalar soni, shuningdek yaratilgan yangi ish o‘rinlari miqdori asosida baholanadi. Bu esa mahalliy boshqaruv organlarini tadbirkorlikni rivojlantirishga yanada faol jalb etish va ularni rag‘batlantirishga xizmat qiladi12.
Islohotlarni hududlarda izchil joriy etish uchun markaziy idoralar bilan bir qatorda mahalliy boshqaruv organlari va tegishli vazirliklarning vazifalari ham muvofiqlashtiriladi. Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, huquqiy himoyani mustahkamlash va ma’muriy amaliyotni yaxshilash bo‘yicha mas’uliyatning aniq belgilanishi ishbilarmonlik muhitining barqarorligiga xizmat qiladi.
Mustaqillikning dastlabki bosqichlaridanoq O‘zbekistonda kichik biznes faoliyatining tashkiliy va huquqiy poydevorini shakllantirishga e’tibor qaratilgan. Ushbu poydevor bozor munosabatlariga o‘tish, xususiy tashabbusni rivojlantirish va korxonalar faoliyatini qonuniy asosda yuritish uchun zarur sharoit yaratdi.
Tadbirkorlik faoliyati bevosita tadbirkorlik subyektlari tomonidan amalga oshiriladi. O‘zbekistonda tadbirkorlik subyektlarini tashkil etish, ularning faoliyat yuritishi, qayta tashkil etilishi va tugatilishining huquqiy, iqtisodiy hamda ijtimoiy asoslari amaldagi qonunchilik bilan tartibga solinadi. Xususan, ushbu munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining “Korxonalar to‘g‘risida”gi qonuni asosida tartibga solinib, unda korxonalar faoliyatining umumiy prinsiplari va mexanizmlari belgilab berilgan13.
Yakka tartibdagi tadbirkorlik kichik biznesning nisbatan sodda tashkiliy shakllaridan biri bo‘lib, ko‘pincha kichik hajmdagi mustaqil xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq. Ushbu shaklning huquqiy rejimi ro‘yxatdan o‘tish, soliqqa tortish va hisobot berish talablarini belgilaydi. Yakka tartibda ishlash ayrim hollarda yuridik shaxs tuzmasdan faoliyat yuritish imkonini bersa-da, u ham amaldagi qonunchilikdagi majburiyatlar doirasida amalga oshiriladi.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishda kichik biznesning o‘rni katta. Buning uchun faqat korxonalar sonini oshirish emas, balki ularning ishlashi uchun zarur huquqiy baza, bozor infratuzilmasi va moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish zarur. Mazkur sharoitlar tadbirkorlik tashabbuslarini amaldagi loyihalarga aylantirish va korxonalarni barqaror faoliyatga olib chiqishda muhim omil bo‘ladi.
Kichik korxonalar sanoat, mashinasozlik, iste’mol tovarlari ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat sanoati, turizm va xizmatlar kabi turli yo‘nalishlarda faoliyat yuritadi. Tarmoqlar kesimida ularning vazifalari farq qilsa-da, barchasi mahalliy talabni qondirish, bozor taklifini ko‘paytirish va iqtisodiy faollikni kuchaytirishga hissa qo‘shadi.
Milliy tajriba kichik biznesning qisqa va o‘rta muddatli iqtisodiy vazifalarni bajarishdagi ahamiyatini tasdiqlaydi. Bunday korxonalar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish bozoriga tez kirishi mumkin, biroq ularning o‘sishi mablag‘ manbalari, boshqaruv sifati va tashqi muhitga moslashish qobiliyatiga bog‘liq. Shu sababli rivojlanish natijalarini moliyaviy sharoitlar bilan birga baholash lozim.
Kichik tadbirkorlik ichki bozorni tovar va xizmatlar bilan to‘ldiradi, ishchi kuchidan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi hamda oilalar daromadlarini shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, u mulkdorlar qatlamining kengayishiga va hududlarda iqtisodiy tashabbuslarning paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. Mazkur ta’sirlarning kuchayishi korxonalar faoliyatining uzluksizligi va moliyaviy barqarorligiga bevosita bog‘liq.
Kichik biznesning iqtisodiy vazifalarini bir necha yo‘nalishda ko‘rish mumkin: YAIM hajmi va tarkibini shakllantirish, bandlik va daromadlarni qo‘llab-quvvatlash, budjet tushumlariga hissa qo‘shish, tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish hamda mavjud resurslardan tejamkor foydalanish. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish mehnat unumdorligini oshirishga yordam beradi. Shuning uchun innovatsion moliyalashtirishni baholashda uning ishlab chiqarish va ijtimoiy natijalar bilan aloqasini ham hisobga olish zarur.
Kichik biznes rivojlanishining muhim iqtisodiy natijalaridan biri mamlakat yalpi ichki mahsulotining hajmi va tarkibiy tuzilmasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishidir. Xususan, davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan qo‘llab-quvvatlash choralari natijasida kichik biznesning YAIMdagi ulushi yuqori darajada saqlanib kelmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mazkur ko‘rsatkich 2014 yilda 60,9 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib 54,8 foiz darajasida qayd etilgan14. (1.2-rasm)
1.2-rasm. 2014-2024 yillarda O’zbekiston Respublikasi yalpi ichki mahsulotida kichik biznesning ulushi, (%)15
Kichik biznesning rivojlanganlik darajasi mamlakatning iqtisodiy salohiyati, bandlik holati va bozorning moslashuvchanligi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlardan biridir. O‘zbekistonda ushbu sohani qo‘llab-quvvatlash davlat iqtisodiy siyosatining muhim yo‘nalishiga aylangan. Mazkur siyosat natijadorligi korxonalar soni bilan cheklanmay, ular yaratadigan qo‘shilgan qiymat, eksport, investitsiya va yangi ish o‘rinlari orqali ham baholanishi lozim.
Kichik biznesni rivojlantirish iqtisodiyotni tarkibiy yangilash va tarmoqlarni diversifikatsiya qilishga yordam beradi. Bunda ichki bozor talabini mahalliy mahsulotlar bilan qondirish, eksport geografiyasini kengaytirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, xizmatlar sohasini o‘stirish va yirik korxonalar bilan kooperatsiyani yo‘lga qo‘yish muhim yo‘nalishlardir. Ushbu maqsadlar kapital aylanishini tezlashtirish va moliyalashtirish vositalarini korxona ehtiyojiga mos tanlashni talab etadi.
Hozirgi iqtisodiy sharoitda kichik biznes ichki talabni qondirish, sanoat korxonalarini zarur resurslar bilan ta’minlash va tashqi bozorlarga mahsulot yetkazib berishda tobora faol ishtirok etmoqda. Mazkur vazifalarni bajarish uchun korxonalar mablag‘lardan samarali foydalanishi, ishlab chiqarish quvvatlarini yangilashi va talabga mos mahsulotlarni taklif etishi zarur. Shunday qilib, kichik biznesning o‘sishi moliyalashtirish imkoniyatlari bilan uzviy bog‘liq.
1.3-rasm. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning tashqi iqtisodiy faoliyatdagi ulushi (jamiga nisbatan foizda)16
Tadbirkorlik muhiti yaxshilangani sari kichik biznesning tashqi savdoda ishtirok etish imkoniyatlari ham kengayadi. Ro‘yxatdan o‘tish, eksportga chiqish va tegishli tartib-taomillarni soddalashtirish korxonalarning tashqi bozordagi xarajatlarini kamaytirishi mumkin. Biroq uzoq muddatli eksport faolligi mahsulot sifati, logistika, standartlarga moslik va savdo moliyasidan foydalanish qobiliyatiga ham bog‘liq.
Keltirilgan statistik ma’lumotlarga ko‘ra, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining eksportdagi ulushi 2014-yildagi 27,0 foizdan 2024-yilda 28,9 foizga ko‘tarilgan. Importdagi ulush ham shu davrda 22,8 foizdan 33,7 foizgacha oshgan. Ushbu o‘zgarishlar kichik biznesning tashqi savdodagi ishtiroki kengayganini ko‘rsatadi, biroq importdagi o‘sishni baholashda uning ishlab chiqarish uchun xomashyo va texnologiya olib kirishdagi roli ham e’tiborga olinishi lozim.
Tahlil davrida kichik biznes subyektlari mamlakat tashqi savdo aylanmasining muhim ishtirokchilaridan biriga aylanib bormoqda. Bu jarayon ularning xalqaro iqtisodiy aloqalarga qo‘shilayotgani va mahsulot yetkazib berish zanjirlaridagi ishtiroki kuchayayotganini anglatadi. Bunday faollikni barqarorlashtirish uchun savdo operatsiyalarini moliyalashtirish va valyuta tavakkalchiliklarini boshqarish vositalari ham ahamiyatli.
Importdagi ulushning yuqoriligi kichik korxonalar xorijdan xomashyo, uskunalar va boshqa ishlab chiqarish resurslarini olib kirishda faol ekanini ko‘rsatishi mumkin. Ushbu mahsulotlar mahalliy talabni qondirishdan tashqari, korxonalarning texnologik yangilanishi va ishlab chiqarish samaradorligiga ham ta’sir qiladi. Shu bilan birga, importga yuqori tayanish valyuta kursi va tashqi yetkazib berishdagi uzilishlar bilan bog‘liq risklarni ham yuzaga keltiradi.
Innovatsion yondashuvlarni joriy etish kichik biznesga mahsulot sifatini yaxshilash, ishlab chiqarishni zamonaviylashtirish va xalqaro standartlarga moslashish imkonini beradi. Ushbu jarayonlarning natijasi eksport salohiyatida aks etishi mumkin, ammo u moliyalashtirishdan tashqari texnologiya, malaka, logistika va tashqi bozordagi talab bilan ham belgilanadi.
Shunday qilib, kichik biznes ichki bozor bilan bir qatorda tashqi iqtisodiy munosabatlarni kengaytirishda ham rol o‘ynaydi. Eksport va import ko‘rsatkichlari bu sektorning xalqaro savdoga qo‘shilayotgan hissasini aks ettiradi. Keyingi tahlillarda ushbu faollikni moliyaviy resurslar, investitsiyalar va innovatsion ishlab chiqarish imkoniyatlari bilan birga ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq.
