Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистерская диссертация.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21

Kichik biznesning investitsion salohiyatini faqat investitsiyalar umumiy hajmi orqali emas, balki mablag‘lar qaysi texnologiyaga, tarmoqqa va moliyalashtirish manbasiga yo‘naltirilganini ko‘rib chiqish orqali ham aniqlash mumkin. Bu yondashuv investitsiya o‘sishi real ishlab chiqarish quvvati, mehnat unumdorligi va mahsulot raqobatbardoshligiga qanchalik ta’sir qilayotganini baholash imkonini beradi.

2.3-jadvaldagi ma’lumotlar 2014–2024-yillarda kichik biznes tomonidan asosiy kapitalga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi qariyb o‘n baravarga oshganini ko‘rsatadi. Moliyalashtirish manbalari tarkibida xorijiy investorlar mablag‘lari eng katta ulushlardan birini egallagan, korxonalarning o‘z mablag‘lari hisobidan moliyalashtirish hajmi esa qariyb besh baravar ko‘paygan. Bu dinamika investitsion faollik va tashqi kapitalni jalb qilish imkoniyatlari kengayganini anglatadi, biroq manbalar tarkibini baholashda ularning barqarorligi va qiymatini ham hisobga olish zarur.

Ushbu bo‘limda moliyaviy resurslarning qanday shakllanishi va ularning korxona faoliyatiga qanday ta’sir qilishini tizimli ko‘rib chiqish asosiy vazifa qilib olingan. Bunda korxonaning ichki mablag‘lari, qarz kapitali, davlat ko‘magi va investitsiya manbalari o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinadi. Manbalar tarkibi korxonaning tashkiliy-huquqiy shakli, rentabelligi, kapitalga bo‘lgan ehtiyoji hamda risk darajasiga qarab o‘zgaradi.

Moliyaviy resurslarning dastlabki qismi korxona tashkil etilganda, ustav kapitalini shakllantirish orqali yuzaga keladi. Uning manbalari xo‘jalik yuritish shakli va mulkdorlar tarkibiga qarab farqlanadi. Keyingi bosqichda esa korxona o‘z faoliyatidan olgan foyda, amortizatsiya ajratmalari va tashqi mablag‘larni qo‘shish orqali resurs bazasini kengaytirishi mumkin.

Faoliyatning boshlang‘ich bosqichida kapitalning cheklanganligi kichik korxonalarning asosiy va aylanma mablag‘ bilan ta’minlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bu holat ayniqsa garov bazasi va kredit tarixi yetarli bo‘lmagan yangi korxonalarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu sababli moliyalashtirishning dastlabki bosqichi uchun kafolat, mikromoliya, lizing yoki bosqichli investitsiya kabi instrumentlar muhim bo‘lishi mumkin.

Asosiy vositalar kichik korxonaning ishlab chiqarish imkoniyatlarini belgilovchi muhim aktivlar hisoblanadi. Ularni sotib olish, yangilash, ta’mirlash va modernizatsiya qilish uchun uzoq muddatli mablag‘ talab etiladi. Shu sababli asosiy vositalarga yo‘naltiriladigan resurslarning manbasi va qaytarish muddati aktivdan kutiladigan iqtisodiy foyda bilan mos bo‘lishi kerak.

Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning qiymatini hisobda to‘g‘ri aks ettirish korxonaning real moliyaviy holatini baholash uchun zarur. Aktivlar qiymatini sun’iy ravishda pasaytirish yoki nomoddiy mulkni e’tibordan chetda qoldirish korxona kapitali to‘g‘risidagi ma’lumotni buzishi mumkin. Asl matnda soddalashtirilgan soliq rejimidan foydalanuvchi ayrim kichik korxonalarda soliq yukining 40–55 foiz atrofida bo‘lishi qayd etilgan; bu ko‘rsatkichni umumiy xulosa sifatida qo‘llashdan oldin davr, hisoblash usuli va manba bo‘yicha tekshirish zarur. Shu bois aktivlarni hisobga olish, soliq yuki va moliyaviy resurs jalb qilish imkoniyatlarini o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilish lozim.

Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar qoplanganidan keyin korxona ixtiyorida qoladigan foyda, odatda, rivojlanishga yo‘naltiriladigan jamg‘arma hamda iste’mol ehtiyojlari o‘rtasida taqsimlanadi. Jamg‘arilgan qism ishlab chiqarishni kengaytirish, uskunalar xarid qilish va aktivlarni ko‘paytirishga xizmat qiladi; iste’molga ajratiladigan qism esa xodimlar va mulkdorlar ehtiyojlari bilan bog‘liq. Ushbu nisbat korxonaning o‘sish strategiyasiga ta’sir qiladi.

Kichik biznesning barcha investitsion ehtiyojlarini faqat ichki mablag‘lar bilan qoplash ko‘pincha qiyin. Ayrim korxonalarning zarar bilan ishlashi, daromadning mavsumiyligi yoki uzoq muddatli loyihalarning yuqori boshlang‘ich xarajatlari tashqi moliyalashtirishga ehtiyoj tug‘diradi. Shu sababli ichki manbalarni mustahkamlash bilan birga, kredit, kafolat, lizing va investitsiya vositalarining qulayligini oshirish ham talab etiladi.

Kichik biznes subyektlarining tarmoqlar bo‘yicha tarkibi sanoat, qurilish, savdo, ilmiy va boshqa xizmatlar kabi yo‘nalishlarda turlicha shakllangan. Dissertatsiyada keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, sanoatdagi subyektlar soni 152 mingdan, qurilishdagilar 102 mingdan ortiq, savdo sohasidagilar esa qariyb 250 mingni, ilm-fan, ilmiy xizmatlar va boshqa tarmoqlardagi subyektlar esa jami qariyb 200 mingni tashkil etgan (2.4-jadval). Ushbu tarmoq tarkibidagi farqlar moliyalashtirish ehtiyojlari ham bir xil emasligini ko‘rsatadi; shu sababli kredit mahsulotlari va davlat ko‘magini faoliyat yo‘nalishlariga moslashtirish maqsadga muvofiq.

2.4-jadval