- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning innovasion usullarini takomillashtirish mundarija
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni
- •Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
- •Birinchi bob bo’yicha xulosalar
- •2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
- •Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
- •2.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyoti taxlili
- •2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32
- •Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34
- •2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
- •Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
- •3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
- •3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari
- •Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
Kichik biznesning investitsion salohiyatini faqat investitsiyalar umumiy hajmi orqali emas, balki mablag‘lar qaysi texnologiyaga, tarmoqqa va moliyalashtirish manbasiga yo‘naltirilganini ko‘rib chiqish orqali ham aniqlash mumkin. Bu yondashuv investitsiya o‘sishi real ishlab chiqarish quvvati, mehnat unumdorligi va mahsulot raqobatbardoshligiga qanchalik ta’sir qilayotganini baholash imkonini beradi.
2.3-jadvaldagi ma’lumotlar 2014–2024-yillarda kichik biznes tomonidan asosiy kapitalga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi qariyb o‘n baravarga oshganini ko‘rsatadi. Moliyalashtirish manbalari tarkibida xorijiy investorlar mablag‘lari eng katta ulushlardan birini egallagan, korxonalarning o‘z mablag‘lari hisobidan moliyalashtirish hajmi esa qariyb besh baravar ko‘paygan. Bu dinamika investitsion faollik va tashqi kapitalni jalb qilish imkoniyatlari kengayganini anglatadi, biroq manbalar tarkibini baholashda ularning barqarorligi va qiymatini ham hisobga olish zarur.
Ushbu bo‘limda moliyaviy resurslarning qanday shakllanishi va ularning korxona faoliyatiga qanday ta’sir qilishini tizimli ko‘rib chiqish asosiy vazifa qilib olingan. Bunda korxonaning ichki mablag‘lari, qarz kapitali, davlat ko‘magi va investitsiya manbalari o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinadi. Manbalar tarkibi korxonaning tashkiliy-huquqiy shakli, rentabelligi, kapitalga bo‘lgan ehtiyoji hamda risk darajasiga qarab o‘zgaradi.
Moliyaviy resurslarning dastlabki qismi korxona tashkil etilganda, ustav kapitalini shakllantirish orqali yuzaga keladi. Uning manbalari xo‘jalik yuritish shakli va mulkdorlar tarkibiga qarab farqlanadi. Keyingi bosqichda esa korxona o‘z faoliyatidan olgan foyda, amortizatsiya ajratmalari va tashqi mablag‘larni qo‘shish orqali resurs bazasini kengaytirishi mumkin.
Faoliyatning boshlang‘ich bosqichida kapitalning cheklanganligi kichik korxonalarning asosiy va aylanma mablag‘ bilan ta’minlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bu holat ayniqsa garov bazasi va kredit tarixi yetarli bo‘lmagan yangi korxonalarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu sababli moliyalashtirishning dastlabki bosqichi uchun kafolat, mikromoliya, lizing yoki bosqichli investitsiya kabi instrumentlar muhim bo‘lishi mumkin.
Asosiy vositalar kichik korxonaning ishlab chiqarish imkoniyatlarini belgilovchi muhim aktivlar hisoblanadi. Ularni sotib olish, yangilash, ta’mirlash va modernizatsiya qilish uchun uzoq muddatli mablag‘ talab etiladi. Shu sababli asosiy vositalarga yo‘naltiriladigan resurslarning manbasi va qaytarish muddati aktivdan kutiladigan iqtisodiy foyda bilan mos bo‘lishi kerak.
Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning qiymatini hisobda to‘g‘ri aks ettirish korxonaning real moliyaviy holatini baholash uchun zarur. Aktivlar qiymatini sun’iy ravishda pasaytirish yoki nomoddiy mulkni e’tibordan chetda qoldirish korxona kapitali to‘g‘risidagi ma’lumotni buzishi mumkin. Asl matnda soddalashtirilgan soliq rejimidan foydalanuvchi ayrim kichik korxonalarda soliq yukining 40–55 foiz atrofida bo‘lishi qayd etilgan; bu ko‘rsatkichni umumiy xulosa sifatida qo‘llashdan oldin davr, hisoblash usuli va manba bo‘yicha tekshirish zarur. Shu bois aktivlarni hisobga olish, soliq yuki va moliyaviy resurs jalb qilish imkoniyatlarini o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilish lozim.
Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar qoplanganidan keyin korxona ixtiyorida qoladigan foyda, odatda, rivojlanishga yo‘naltiriladigan jamg‘arma hamda iste’mol ehtiyojlari o‘rtasida taqsimlanadi. Jamg‘arilgan qism ishlab chiqarishni kengaytirish, uskunalar xarid qilish va aktivlarni ko‘paytirishga xizmat qiladi; iste’molga ajratiladigan qism esa xodimlar va mulkdorlar ehtiyojlari bilan bog‘liq. Ushbu nisbat korxonaning o‘sish strategiyasiga ta’sir qiladi.
Kichik biznesning barcha investitsion ehtiyojlarini faqat ichki mablag‘lar bilan qoplash ko‘pincha qiyin. Ayrim korxonalarning zarar bilan ishlashi, daromadning mavsumiyligi yoki uzoq muddatli loyihalarning yuqori boshlang‘ich xarajatlari tashqi moliyalashtirishga ehtiyoj tug‘diradi. Shu sababli ichki manbalarni mustahkamlash bilan birga, kredit, kafolat, lizing va investitsiya vositalarining qulayligini oshirish ham talab etiladi.
Kichik biznes subyektlarining tarmoqlar bo‘yicha tarkibi sanoat, qurilish, savdo, ilmiy va boshqa xizmatlar kabi yo‘nalishlarda turlicha shakllangan. Dissertatsiyada keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, sanoatdagi subyektlar soni 152 mingdan, qurilishdagilar 102 mingdan ortiq, savdo sohasidagilar esa qariyb 250 mingni, ilm-fan, ilmiy xizmatlar va boshqa tarmoqlardagi subyektlar esa jami qariyb 200 mingni tashkil etgan (2.4-jadval). Ushbu tarmoq tarkibidagi farqlar moliyalashtirish ehtiyojlari ham bir xil emasligini ko‘rsatadi; shu sababli kredit mahsulotlari va davlat ko‘magini faoliyat yo‘nalishlariga moslashtirish maqsadga muvofiq.
2.4-jadval
