- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning innovasion usullarini takomillashtirish mundarija
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni
- •Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
- •Birinchi bob bo’yicha xulosalar
- •2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
- •Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
- •2.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyoti taxlili
- •2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32
- •Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34
- •2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
- •Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
- •3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
- •3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari
- •Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
Yillar |
Sanoat |
Qurilish |
Savdo |
Ilm-fan va ilmiy xizmat boshqa tarmoqlar |
2014 |
30907,0 |
13944,9 |
50197,8 |
40187,9 |
2015 |
39643,5 |
16954,0 |
61972,3 |
47269,6 |
2016 |
50654,5 |
19671,0 |
78935,6 |
61346,2 |
2017 |
61367,8 |
22469,4 |
92973,0 |
69212,7 |
2018 |
87962,0 |
37451,7 |
114896,4 |
84433,4 |
2019 |
83344,2 |
53960,9 |
138920,7 |
103106,6 |
2020 |
103020,8 |
63866,6 |
164106,1 |
114052,7 |
2021 |
124907,9 |
77907,1 |
186759,3 |
147061,6 |
2022 |
143892,7 |
93554,5 |
229166,7 |
181245,0 |
2023 |
143488,2 |
98555,0 |
231510,5 |
185360,3 |
2024 |
152245,5 |
102352,5 |
238221,1 |
191327,1 |
|
|
|
|
|
Tushum yoki foyda miqdorini mutlaq qiymatda solishtirish korxonalar o‘rtasida to‘liq xulosa chiqarish uchun har doim ham yetarli emas. Shu sababli natijalarni baholashda rentabellik ko‘rsatkichlari qo‘llanib, ular olingan foydaning sarflangan resurslarga nisbatini ifodalaydi. Rentabellik korxonaning mavjud kapitaldan qanday darajada daromad olayotganini ko‘rsatib, investitsiya qarorlarini qiyoslashga yordam beradi.
Kapitaldan foydalanish samaradorligini umumlashtirib baholashda jami aktivlar rentabelligi muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. U balans foydasining korxona aktivlari qiymatiga nisbatini ko‘rsatadi. Ko‘rsatkichni vaqt bo‘yicha va tarmoqlar kesimida taqqoslash moliyaviy natijaning o‘zgarishini aniqlashga yordam beradi, biroq xulosa chiqarishda aktivlar tarkibi va hisob siyosatidagi farqlar ham inobatga olinishi kerak.
2.5-jadval
Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
2.5-jadvalda 2014–2024-yillarda xizmatlar sohasida faoliyat yuritgan kichik tadbirkorlik subyektlari ko‘rsatkichlari uchun bir nechta trend tenglamalari taqqoslangan. Dissertatsiyadagi baholash natijalariga ko‘ra, ko‘rilgan variantlar ichida eksponensial trend ma’lumotlarga eng yuqori moslikni ko‘rsatgan.
Eksponensial modelning determinatsiya koeffitsienti R² = 0,9958 ga teng bo‘lib, bu tanlanmadagi o‘zgarishlarning katta qismi model orqali izohlanganini bildiradi. Shu bilan birga, yuqori R²ning o‘zi modelning prognoz aniqligini to‘liq kafolatlamaydi; qoldiqlar, ma’lumotlar sifati va prognoz davridagi sharoitlarni ham baholash zarur.
Mazkur natijalarga tayangan holda, xizmatlar hajmini prognoz qilish uchun eksponensial tenglama tanlangan. Tenglama quyida keltirilgan bo‘lib, uning yordamida keyingi davrlar uchun hisoblangan qiymatlar olinadi; natijalarni talqin qilishda modelning tarixiy qatorga asoslangani e’tiborga olinishi lozim.
U = 21778e0,192x
Tanlangan trend tenglamasi yordamida kelgusi davrlar uchun xizmat hajmi va o‘sish yo‘nalishini taxminiy baholash mumkin. Biroq bunday natijalar qat’iy kafolatlangan prognoz emas: ular tarixiy dinamika davom etishi haqidagi shartli farazga tayanadi va bozor, narx, siyosat yoki moliyalashtirish sharoitlari o‘zgarsa qayta hisoblanishi kerak.
2.1-rasm. Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari yillar kesimidagi eksponensial tenglamasi24.
Rentabellik va foyda korxona faoliyatining samaradorligini ifodalovchi asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar hisoblanadi. Ular tashkilot tomonidan mavjud moddiy, moliyaviy va mehnat resurslaridan foydalanish darajasining oqilonaligini, shuningdek, xo‘jalik faoliyatining umumiy natijadorligini aks ettiradi.
2.2-rasm.
Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari
ko'rsatkichlari yillar yillar kesimidagi logarifmik trend tenglamasi25
2.3-rasm. Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari yillar yillar kesimidagi darajali tenglamasi26
2.4-rasm. Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari yillar yillar kesimidagi chiziqli darajali tenglamasi27
Operatsion, investitsion va moliyaviy faoliyat natijalari rentabellik ko‘rsatkichlari orqali qiyosiy baholanishi mumkin. Rentabellik xarajatlar va jalb etilgan resurslar evaziga qancha foyda olinganini ko‘rsatadi, shu bois u korxona xarajatlarining asoslanganligini, aktivlardan foydalanish natijadorligini va umumiy moliyaviy samaradorlikni tahlil qilishda muhim mezon hisoblanadi.
Moliyaviy munosabatlar maxsus maqsadli jamg‘armalarni shakllantirish hamda ulardan foydalanish jarayonini tartibga soluvchi muhim iqtisodiy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu jarayonda shakllantiriladigan moliyaviy resurslar uzluksiz harakatda bo‘lib, korxonaning xo‘jalik faoliyati davomida doimiy aylanishda bo‘ladi. Moliyaviy resurslarni shakllantirish hamda ularni maqsadli taqsimlash har qanday xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy modelining asosiy tayanch elementlaridan biri hisoblanadi.
Tashkilot faoliyatida bir-biriga zid bo‘lgan ikki muhim vazifa doimiy ravishda muvozanatda saqlanishi zarur: birinchidan, joriy to‘lov qobiliyatini ta’minlash, ikkinchidan esa vaqtincha bo‘sh turgan pul mablag‘larini investitsiyalarga yo‘naltirish orqali qo‘shimcha daromad olish. Ushbu ikki yo‘nalish o‘rtasidagi muvozanat korxonaning moliyaviy barqarorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, korxona mablag‘larining mavjudligi har doim ham uning rentabelligi bilan to‘liq mos kelavermaydi. Ya’ni, buxgalteriya hisobotlariga ko‘ra foydali faoliyat yuritayotgan tashkilotlar ham ayrim hollarda aylanma mablag‘lar yetishmasligi muammosiga duch kelishi mumkin. Bunday holat o‘z navbatida kontragentlar, moliya organlari va xodimlar oldidagi majburiyatlarni bajarishda qiyinchiliklar keltirib chiqaradi hamda moliyaviy beqarorlikni kuchaytirib, hatto to‘lovga layoqatsizlik va bankrotlik xavfini yuzaga keltirishi mumkin.
Kreditlash va moliyalashtirish jarayonida aylanma kapitalning yetarli darajada shakllanishi muhimdir. Tovar zaxiralari, xomashyo, debitorlik qarzlari va joriy xarajatlar uchun zarur mablag‘lar vaqtida mavjud bo‘lmasa, korxona ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish uzluksizligini saqlab qolishda qiyinchilikka duch kelishi mumkin.
2.5-rasm. Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari 2030 yilgacha bo‘lgan prognoz ko‘rsatkichi28.
2.5-rasmda respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik subyektlari ko‘rsatgan xizmatlar hajmi bo‘yicha 2030-yilgacha tuzilgan prognoz qatori aks ettirilgan. Rasmda keltirilgan trend tenglamasi U = 8483,6x^0,1075, R² = 0,8742 shaklida berilgan. Grafik ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘rsatkich 2023-yilda 202 904,2 mlrd so‘m, 2024-yilda 231 448,2 mlrd so‘m va 2025-yilda 267 959,8 mlrd so‘mni tashkil etadi. Keyingi davr uchun 2026-yilda 304 339,0 mlrd so‘m, 2027-yilda 343 285,8 mlrd so‘m, 2028-yilda 384 800,2 mlrd so‘m va 2029-yilda 428 882,2 mlrd so‘m prognoz qilingan; 2030-yil ko‘rsatkichi 475 531,8 mlrd so‘mga yetishi kutilmoqda. Ushbu qator xizmatlar hajmining o‘sishi taxmin qilinayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, model natijalarini xulosa va tavsiyalarda qo‘llashdan oldin tenglama yozilishi, boshlang‘ich vaqt qatori hamda R² ko‘rsatkichining hisob-kitob bilan muvofiqligi tekshirilishi lozim.
Korxonaning aylanma mablag‘lari bir yil davomida naqd pulga aylantirilishi mumkin bo‘lgan joriy aktivlar majmuini ifodalaydi. Ular ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlash va qisqa muddatli moliyaviy majburiyatlarni bajarishda muhim rol o‘ynaydi. Aylanma mablag‘larga ega bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi subyektlar mol yetkazib beruvchilar bilan xomashyo va materiallar bo‘yicha, xodimlar bilan ish haqi yuzasidan, bank muassasalari bilan olingan kreditlar uchun foiz to‘lovlari bo‘yicha, shuningdek davlat byudjeti va byudjetdan tashqari jamg‘armalarga majburiy to‘lovlar bo‘yicha hisob-kitoblarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Kichik korxonaning barqaror ishlashi uchun yetarli aylanma mablag‘lar mavjud bo‘lishi zarur. Ular ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayonining uzluksizligini ta’minlaydi, investitsiya loyihalarini amalga oshirish va ishlab chiqarish siklini yakunlashga yordam beradi. Shu sababli aylanma mablag‘larning miqdori va shakllanish manbalarini to‘g‘ri baholash xarajatlar, moliyaviy natijalar hamda mahsulot yoki xizmat narxini belgilash bilan uzviy bog‘liq.
Aylanma aktivlarni baholash tizimida tovar-moddiy zaxiralar alohida o‘rin egallaydi. Xomashyo, asosiy va yordamchi materiallar, yoqilg‘i, yarim tayyor mahsulotlar, butlovchi qismlar hamda boshqa ishlab chiqarish zaxiralari odatda haqiqiy tannarx bo‘yicha baholanadi. Haqiqiy tannarx tarkibiga mahsulotni sotib olish xarajatlari, yetkazib beruvchilarga to‘langan foizlar, transport va saqlash xarajatlari, bojxona to‘lovlari hamda ta’minot tashkilotlariga to‘lanadigan komissiya to‘lovlari kiradi.
Shuni ta’kidlash kerakki, moddiy resurslar qiymati bozor kon’yunkturasi, transport xarajatlari va xizmatlar narxlarining o‘zgarishi sababli doimiy tebranishlarga uchraydi. Shu bois korxonada qo‘llaniladigan zaxiralarni baholash usuli nafaqat ishlab chiqarish tannarxiga, balki yakuniy moliyaviy natija va soliqqa tortiladigan foyda miqdoriga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tovar-moddiy zaxiralarni hisobdan chiqarishda FIFO va LIFO kabi yondashuvlar qo‘llanadi. FIFO usulida avval xarid qilingan zaxiralar birinchi bo‘lib xarajatga o‘tkaziladi, LIFOda esa so‘nggi xarid qilingan zaxiralar birinchi hisobdan chiqariladi. Narxlar o‘zgarib turgan sharoitda bu tanlov hisobotdagi tannarx va foyda ko‘rsatkichlariga ta’sir qilishi mumkin; amalda esa qo‘llanadigan usul tegishli hisob standartlari va korxonaning hisob siyosatiga mos bo‘lishi zarur.
Debitorlik qarzlari kichik korxonaning aylanma mablag‘lari tarkibida muhim o‘rin egallaydi. Ular xaridorlar va boshqa kontragentlardan olinishi kutilayotgan to‘lovlar, moliyaviy operatsiyalar bo‘yicha talablar hamda xodimlarga berilgan avanslarni qamrab olishi mumkin. Qarzdorlikning muddati va undirilish ehtimoli korxonaning joriy likvidligi hamda tashqi moliyalashtirishga ehtiyojiga ta’sir ko‘rsatadi.
Debitorlik va kreditorlik qarzlarini tahlil qilish korxona moliyaviy barqarorligini baholashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u yetkazib beruvchilar va xaridorlar bilan o‘zaro hisob-kitoblar tizimini tartibga solish imkonini beradi. Shu bilan birga, kreditorlik qarzlari kichik korxonalar uchun qo‘shimcha moliyaviy manba sifatida ham xizmat qilishi mumkin, biroq ularning ortib ketishi moliyaviy xavf darajasini oshiradi.
Kichik biznesning moliyaviy holatini baholashda aylanma mablag‘larning tarkibi, ularni shakllantiruvchi manbalar va boshqaruv samaradorligi birgalikda ko‘rib chiqilishi lozim. Ushbu omillar korxonaning to‘lov qobiliyati, majburiyatlarni o‘z vaqtida bajarish salohiyati va operatsion faoliyatning barqarorligini aniqlashga yordam beradi.
Kreditorlik qarzlari iqtisodiy faoliyatning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, uning hajmi xo‘jalik yurituvchi subyektlar va kontragentlar o‘rtasidagi hisob-kitob shakllariga bevosita bog‘liqdir. Ushbu qarzlarning ulushi kichik korxonalar faoliyat yo‘nalishiga qarab o‘zgaruvchan xarakterga ega bo‘lib, o‘rtacha hisobda moliyaviy manbalar tarkibining taxminan 53 foizini tashkil etadi. Ayrim holatlarda kreditorlik qarzlaridan foydalanish vaqtincha bo‘sh moliyaviy resurslarni jalb etish vositasi sifatida talqin qilinishi mumkin. Amaliyotda esa ba’zi kichik biznes subyektlari aylanma mablag‘larni to‘ldirishda kreditorlik qarzlaridan foizsiz moliyalashtirish manbai sifatida ham foydalanib kelmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda kreditorlik qarzlari hajmining barqaror o‘sish tendensiyasi kuzatilmoqda, bu esa kichik korxonalar faoliyatining kredit resurslariga bog‘liqligi ortib borayotganidan dalolat beradi. Mazkur qarzlar dinamikasini bir necha yillar kesimida tahlil qilish va solishtirish kelgusidagi qarz miqdorini prognoz qilishda muhim analitik usul hisoblanadi.
Inflyatsiya sharoitida kreditorlik qarzlaridan foydalanish ayrim jihatdan qulay bo‘lishi mumkin, biroq muddati o‘tgan qarzlarning ortib borishi korxonaning moliyaviy obro‘siga salbiy ta’sir ko‘rsatadi hamda jarima va moliyaviy sanksiyalar qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, kreditorlik qarzlari kichik korxonalar uchun aylanma mablag‘larni shakllantirishning muhim manbalaridan biri bo‘lib xizmat qiladi va ayrim holatlarda ularning iqtisodiy faoliyatini davom ettirish imkonini ta’minlaydi.
Shu bilan birga, kichik biznes subyektlari faoliyatida kreditorlik qarzlariga haddan tashqari tayanish moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu mablag‘lar asosan qisqa muddatli operatsiyalarni moliyalashtirish uchun maqbul hisoblanadi. Kreditorlik qarzlarining ortishi korxonaning umumiy moliyaviy holatining yomonlashuviga, to‘lov qobiliyatining pasayishiga hamda iqtisodiy beqarorlik xavfining oshishiga olib keladi.
Milliy iqtisodiyot miqyosida kreditorlik qarzlarining o‘sishi resurslarning boshqa xo‘jalik subyektlariga qayta taqsimlanishini anglatib, kichik biznes ulushi va samaradorligining nisbatan pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, bu holat kichik korxonalarda moliyaviy resurslar tanqisligi mavjudligini ham ko‘rsatadi.
Kreditorlik qarzlari tarkibiga yetkazib beruvchilar va pudratchilar oldidagi qarzlar, ish haqi bo‘yicha majburiyatlar, ijtimoiy sug‘urta ajratmalari hamda budjet va budjetdan tashqari to‘lovlar kiradi. Debitorlik qarzlarini qisqartirish bilan bir qatorda, kreditorlik majburiyatlari muddatlarini oqilona boshqarish ham muhimdir. Aks holda, to‘lovlar va tushumlar muddatining nomuvofiqligi korxonaning likvidligiga bosim yaratishi mumkin.
Aylanma mablag‘lar yetishmovchiligi korxonaning to‘lovga layoqatsizligi xavfini oshiradi va ayrim hollarda bankrotlikka olib kelishi mumkin. Shuning uchun kichik biznes subyektlarida aylanma mablag‘larni samarali boshqarish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu ularning tashqi moliyaviy manbalarga bog‘liqligini kamaytiradi.
Likvidlik va joriy to‘lov qobiliyati kichik korxonaning moliyaviy barqarorligini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardandir. Dissertatsiyada ayrim korxonalarda joriy aktivlarning qisqa muddatli majburiyatlarga nisbati 1:1 dan past ekani qayd etilgan. Bunday holat joriy qarzlarni mavjud aktivlar hisobidan to‘lash imkoniyati cheklangan bo‘lishi mumkinligini bildiradi va aylanma mablag‘larni boshqarishni kuchaytirishni talab qiladi.
Kichik biznes subyektlari faoliyatining yakuniy moliyaviy natijasi sifatida ishlab chiqarish jarayonidan shakllangan moliyaviy resurslar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu resurslar korxona tomonidan qayta investitsiyalashga yo‘naltirilishi, xodimlar o‘rtasida ish haqi sifatida taqsimlanishi yoki maxsus maqsadli fondlar — jumladan, rivojlantirish, iste’mol va zaxira fondlarida jamg‘arilishi, shuningdek, korxona aktivlarini kengaytirishga sarflanishi mumkin.
O‘tkazilgan namunaviy tadqiqotlar, xususan Namangan viloyatida ishlab chiqarish tarmog‘ida faoliyat yuritayotgan kichik korxonalar misolida, ushbu subyektlar iqtisodiy faoliyatning turli bosqichlarida moliyaviy resurslar yetishmovchiligi muammosiga duch kelishini ko‘rsatadi. Kichik biznes uchun moliyaviy mablag‘larni jalb etish jarayonida bir qator cheklovlar mavjud bo‘lib, ular quyidagilar bilan izohlanadi: zarur resurslarni qisqa muddatda jalb qilish imkoniyatining cheklanganligi, jalb etiladigan mablag‘lar hajmining nisbatan kichikligi, ularning qisqa aylanish davri, to‘lov shartlarining moslashuvchan emasligi hamda ayrim hollarda uzoq muddatli moliyalashtirishga ehtiyojning yuqoriligi.
Kichik biznesni moliyalashtirishda jalb qilingan manbalar ichida bank kreditlari yetakchi o‘rinni egallaydi. Amaliyotda qisqa muddatli kreditlar ustunlik qiladi, chunki kichik korxonalarning yuqori aylanma tezligi likvidlikka bo‘lgan talabni oshiradi. Aylanma mablag‘lar yetishmovchiligi sharoitida korxonalar asosan qisqa muddatli moliyaviy instrumentlardan, jumladan tijorat kreditlari va qisqa muddatli bank kreditlaridan foydalanadi. Ushbu kreditlar odatda muddatli kredit, joriy kredit hamda “chaqirib olinadigan” kredit shakllarida taqdim etiladi va hamkor banklar orqali 2–3 yilgacha muddatni qamrab olishi mumkin.
Shu bilan birga, xorijiy investorlardan kirib kelayotgan kreditlash tajribasi respublika bank tizimiga yangi yondashuvlarni joriy etishga xizmat qilmoqda. Bu esa kichik va o‘rta biznes subyektlarini kreditlash jarayonida risklarni kamaytirish va operatsion xarajatlarni optimallashtirish imkonini beradi. Amaldagi tijorat banklari, jumladan Qishloq Qurilish Bank va Ipoteka Bank hamda boshqa xususiy banklar kichik biznesni kreditlash bilan bir qatorda lizing xizmatlarini ham taklif etmoqda.
Kredit shartlari foiz stavkasi bilan bir qatorda, kredit muddati, valyutasi, to‘lov jadvali, garov ta’minoti va qarz oluvchining moliyaviy holatiga bog‘liq. Kichik biznes uchun muhim muammolardan biri — investitsion loyihalarning uzoq muddatli tabiatiga qaramay, qisqa muddatli kreditlardan foydalanish zarurati yuzaga kelishidir. Muddatlar o‘rtasidagi bu nomuvofiqlik korxonaning qarzni qaytarish yukini oshirishi va uzoq muddatli rivojlanish qarorlarini cheklashi mumkin.
Qisqa muddatli kreditlar joriy faoliyatdagi uzilishlarni bartaraf etishda muhim bo‘lsa-da, uzoq muddatli investitsion loyihalarni moliyalashtirish uchun yetarli emas. Ayniqsa, asosiy vositalarni xarid qilish, o‘rnatish va modernizatsiya qilish kabi jarayonlar uzoq muddatli moliyaviy resurslarni talab etadi. Ayni paytda mavjud kreditlarning aksariyati 1–3 yil muddat bilan cheklangan bo‘lib, bu kichik biznesning strategik rivojlanishini cheklaydi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatda 900 mingdan ortiq kichik biznes subyektlari faoliyat yuritsa-da, ularning taxminan 25 mingga yaqini kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatiga ega xolos. Mutaxassislar bahosiga ko‘ra, kichik biznesning kreditga bo‘lgan umumiy talabi qariyb 30 milliard AQSh dollarini tashkil etadi, biroq amaldagi ta’minot hajmi bundan bir necha barobar past. Shu bois kichik biznesni moliyalashtirish tizimini takomillashtirish, uzoq muddatli kredit resurslari hajmini kengaytirish hamda moliyaviy infratuzilmani yanada rivojlantirish dolzarb vazifalardan biri sifatida qolmoqda.
Kichik biznes subyektlariga ajratilgan kreditlar ulushi yalpi ichki mahsulotga nisbatan o‘rtacha 12 foizni tashkil etadi. Taqqoslash uchun, rivojlangan mamlakatlarda ushbu ko‘rsatkich 30–50 foiz oralig‘ida bo‘lib, bu kredit resurslarining iqtisodiyotdagi nisbatan yuqori ulushini ko‘rsatadi. Kredit olish jarayonida tadbirkorlar bir qator tizimli va institutsional muammolarga duch keladilar. Jumladan, kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarining yuqoriligi, ajratilayotgan mablag‘larning asosan qisqa muddatli xarakterga ega ekani hamda boshlang‘ich kapital yetishmovchiligi asosiy to‘siqlar sifatida namoyon bo‘ladi.
Bundan tashqari, kichik biznes subyektlari uchun kredit resurslarining cheklanganligi, kredit bozorida yetarli darajadagi raqobatning shakllanmaganligi, ayrim banklarda kichik biznes uchun maxsus kredit dasturlarining mavjud emasligi ham muhim muammolar sirasiga kiradi. Amaliyotda ko‘plab banklarda kreditlash jarayoni umumiy shartlar asosida amalga oshirilib, kichik biznesning o‘ziga xos xususiyatlari yetarli darajada inobatga olinmaydi. Shuningdek, kredit olish jarayonining murakkabligi, hujjatlashtirishning uzoq davom etishi, biznes-reja va texnik-iqtisodiy asoslash talablarining mavjudligi ham jarayonni yanada qiyinlashtiradi.
Ichki omillar ham kredit resurslariga kirishni sezilarli darajada cheklaydi. Xususan, moliyaviy hisobotlarning yetarli darajada shaffof emasligi, moliyaviy natijalarni to‘liq va aniq aks ettirishga rag‘batlarning pastligi, biznes ko‘lamining kichikligi tufayli risklarni baholashning murakkabligi, biznes-rejalarning past sifati hamda soliq qonunchiligining tez-tez o‘zgarishi asosiy muammolar hisoblanadi. Bundan tashqari, tadbirkorlarning huquqiy va moliyaviy savodxonligi darajasining yetarli emasligi ham kredit olish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Banklar nuqtai nazaridan esa kichik biznes subyektlarining moliyaviy holati va ularning rentabellik darajasi asosiy cheklovchi omil hisoblanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, kichik korxonalarning sezilarli qismi zarar bilan ishlaydi, bu esa kredit risklarini oshiradi. Shu sababli banklar kichik biznesni yirik korporativ mijozlar bilan bir xil yondashuv asosida tahlil qilishga majbur bo‘ladi, bu esa kreditlash jarayonini yanada murakkablashtiradi.
Shuningdek, klassik bank tizimi kichik biznesni moliyalashtirishda yuqori risk va yetarli kafolatlar yo‘qligi sababli ehtiyotkor yondashuvni qo‘llaydi. Natijada, kredit olish imkoniyatlari cheklanadi va foiz stavkalari yuqori darajada shakllanadi. Banklar asosan yirik korxonalarga ustuvorlik berishi kichik biznes uchun kredit resurslari qiymatini oshiradi.
Korxonaning kredit olish imkoniyati uning moliyaviy holati bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ushbu holat har bir bank tomonidan ichki mezonlar asosida individual tarzda baholanadi. Moliyaviy barqarorlikni aniqlashda korxonaning tarmoqdagi o‘rni, mavsumiylik omili, raqobat darajasi, brendning bozordagi tanilishi kabi bir qator omillar ham inobatga olinadi.
Nobank kreditlashning afzalliklari mavjud bo‘lsa-da, uning ko‘lami va barqarorligi ayrim cheklovlar bilan belgilanadi. Shartlarning norasmiyligi, mablag‘ hajmining cheklanganligi va munosabatlarning shaxsiy ishonchga bog‘lanishi bunday manbalardan foydalanishni kengaytirishni qiyinlashtirishi mumkin. Shu bois nobank moliyalashtirish tizimi huquqiy himoya va shaffof faoliyat tamoyillari bilan mustahkamlanishi lozim.
Umuman olganda, kichik biznesni moliyalashtirish manbalari tarkibida davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan mablag‘lar ham muhim o‘rin egallaydi. Ular qaytariladigan asosda taqdim etiladigan byudjet ssudalari, foizsiz kreditlar, qisqa muddatli kreditlar, subsidiyalar, shuningdek grant va investitsiya dasturlari shaklida namoyon bo‘ladi. Mazkur moliyaviy instrumentlar kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimida muhim o‘rin tutadi va keyingi paragraflarda batafsil tahlil qilinadi.
