- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning innovasion usullarini takomillashtirish mundarija
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni
- •Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
- •Birinchi bob bo’yicha xulosalar
- •2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
- •Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
- •2.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyoti taxlili
- •2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32
- •Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34
- •2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
- •Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
- •3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
- •3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari
- •Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
Birinchi bob bo’yicha xulosalar
Birinchi bob natijalari kichik biznesni moliyalashtirishning zamonaviy tizimi bir nechta o‘zaro to‘ldiruvchi instrumentlarni birlashtirishi kerakligini ko‘rsatadi. Kraudfanding, venchur kapital, faktoring, lizing va raqamli moliyaviy xizmatlar korxonaning turli bosqichlarida kapitalga bo‘lgan ehtiyojni qondirishi mumkin. Ularni tanlashda korxonaning pul oqimi, loyiha tavakkalchiligi va moliyalashtirish muddati hisobga olinishi lozim.
Muqobil moliyaviy vositalarning rivojlanishi kichik biznesga yangi kapital manbalarini ochish, raqamli iqtisodiyotdagi ishtirokini kuchaytirish va investitsion faolligini oshirish imkonini beradi. Biroq bunday vositalarning samarasi huquqiy himoya, axborot shaffofligi, investor ishonchi va moliyaviy savodxonlik bilan birga rivojlanishiga bog‘liq. Shu bois moliyaviy innovatsiyalarni institutlar va nazorat mexanizmlaridan ajratib ko‘rib bo‘lmaydi.
Kichik biznes korxonalarida moliyaviy innovatsiyalarni samarali qo‘llash uchun raqobatchilarning yangi mahsulotlari va bozor talablariga oid axborotlarni muntazam yig‘ish, tizimlashtirish va tahlil qilish zarur. Innovatsion loyihalarni ekspertizadan o‘tkazish, ularning iqtisodiy qiymatini baholash, texnologiya transferi va tijoratlashtirish bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash ham ushbu jarayonning muhim tarkibiy qismlaridir.
Xorijiy tajriba muqobil moliyalashtirishning turli usullarini birgalikda qo‘llash kichik biznesning rivojlanish salohiyatini oshirishini ko‘rsatadi. Garovga asoslangan kredit bilan bir qatorda faktoring, lizing, venchur investitsiya va kafolat mexanizmlaridan foydalanish korxonaga o‘zining moliyaviy ehtiyojiga mos instrumentni tanlash imkonini beradi. Shunga qaramay, ushbu vositalarning milliy sharoitdagi natijadorligi alohida baholanishi kerak.
Xorijiy amaliyotdan foydalanish bo‘yicha tahlil Germaniya va Fransiyada qo‘llaniladigan bonifikatsiya usullarini, Bangladeshdagi Gramin banki filiallarining resurslarni jalb qilish hamda kredit berishdagi mustaqilligini, shuningdek Rossiya yirik davlat banklari orqali kichik biznesni kreditlash tajribasini o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Ushbu tajribalarni joriy etishdan oldin ularning huquqiy, moliyaviy va institutsional shartlarini O‘zbekiston amaliyoti bilan solishtirish lozim.
II-BOB. KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI MOLIYALASHTIRISHNING HOLATI VA TENDENSIYALARI TAHLILI
2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
Raqamli texnologiyalarning kengayishi biznes faoliyatidagi ko‘plab ma’muriy jarayonlarni elektron shaklga o‘tkazdi. Soliq va statistika hisobotlari hamda bojxona deklaratsiyalarini raqamli platformalar orqali taqdim etish hujjat aylanishini tezlashtirib, vaqt va tashkiliy xarajatlarni qisqartirishga yordam beradi. Bunday o‘zgarishlar moliyaviy axborotning ochiqligini ham oshirishi mumkin, biroq raqamli xizmatlardan foydalanish ko‘nikmasi barcha tadbirkorlarda bir xil emasligini ham hisobga olish zarur.
Mehnat sig‘imi yuqori bo‘lgan yengil sanoat, oziq-ovqat va qurilish materiallari ishlab chiqarish kabi tarmoqlarda bandlik mezonlarini qayta ko‘rib chiqish kichik biznesning kengayishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Asl matnda xodimlar sonining yuqori chegarasi 100 nafardan 200 nafargacha oshirilgani qayd etilgan. Ushbu o‘zgarish korxonalarning ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish va qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratishni rag‘batlantirishi mumkin; biroq qo‘llanish sohasi hamda huquqiy asosini tegishli normativ hujjat bilan tekshirish lozim.
Faoliyatsiz yoki ishlab chiqarish hajmini kengaytira olmayotgan ayrim tadbirkorlik subyektlari kapital va aylanma mablag‘ tanqisligiga, xomashyo olishdagi qiyinchiliklarga hamda moliyaviy xizmatlardan foydalanish cheklovlariga duch keladi. Muammolarni hal etishda faqat yangi kredit ajratish yetarli emas: korxonaning pul oqimi, bozor talabi, ishlab chiqarish xarajatlari va boshqaruv sifati ham birgalikda tahlil qilinishi kerak.
Shu sharoitda kichik biznesni moliyalashtirish mexanizmini ishlab chiqishdan maqsad korxonaga zarur mablag‘ni qaysi manbadan, qaysi muddatga va qanday shartlarda jalb qilish mumkinligini aniqlashdir. Taklif etiladigan tizim biznesning moliyaviy ehtiyojini, qarzni qaytarish imkoniyatini va loyiha tavakkalchiligini baholashga asoslanishi lozim. Bu resurslarni manzilli taqsimlash va moliyalashtirish samaradorligini oshirish imkonini beradi.
Moliyaviy resurslarni tahlil qilishda uzoq muddatli kapital qo‘yilmalar bilan birga aylanma mablag‘larning tarkibini ham hisobga olish zarur. Zaxiralar, qayta sotish uchun olingan tovarlar va kundalik operatsiyalarni moliyalashtirishga yo‘naltiriladigan mablag‘lar korxonaning uzluksiz ishlashini ta’minlaydi. Shu bois investitsiya ehtiyoji va joriy likvidlikni alohida ko‘rsatkichlar sifatida baholash maqsadga muvofiq.
Moliyalashtirish manbalarini tahliliy jihatdan ichki va tashqi resurslarga ajratish mumkin. Ichki guruhga taqsimlanmagan foyda, amortizatsiya va boshqa xo‘jalik zaxiralari kiradi; tashqi guruhni tijorat banklari kreditlari, mikromoliyalashtirish, lizing, investor mablag‘lari va davlat dasturlari tashkil etishi mumkin. Har bir manba bo‘yicha foydalanish qiymati, muddat va talablarni qiyoslash moliyaviy qarorni asoslashga yordam beradi.
Mustaqillik yillarida ishbilarmonlik muhitini yaxshilash va xususiy tadbirkorlikni kengaytirishga qaratilgan bir qator islohotlar o‘tkazildi. Ularning natijasida biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish, ruxsat berish va tadbirkorlikka oid ayrim ma’muriy tartiblarni soddalashtirish bo‘yicha institutsional sharoitlar shakllandi. Moliyalashtirish tizimining natijadorligi esa ushbu tashkiliy yengilliklar bilan bir qatorda kapitalga kirish imkoniyatiga ham bog‘liq.
Dissertatsiyada keltirilgan ma’lumotlar bo‘yicha O‘zbekistonda kichik biznesning YAIMdagi ulushi yuqori ko‘rsatkichni tashkil etadi va ayrim rivojlangan bozor iqtisodiyotlari bilan solishtirishda ham sezilarli darajada qayd etilgan. Bunday qiyosiy ko‘rsatkichlarni izohlashda hisoblash davri, statistika metodikasi va kichik biznes tasnifi bir xil ekanini tekshirish zarur. Aks holda, raqamlar o‘rtasidagi farq iqtisodiy holat bilan bir qatorda metodik farqlarni ham aks ettirishi mumkin.
Kichik korxonalar moliyalashtirishga bo‘lgan ehtiyojni faqat tashkil etilish vaqtida emas, balki o‘sish va bozorni kengaytirish bosqichlarida ham sezadi. Dastlabki davrda ustav kapitali va tashqi mablag‘lar yetishmasligi muhim bo‘lsa, keyinchalik aylanma mablag‘lar, texnologik yangilanish va eksport operatsiyalarini moliyalashtirish masalalari ustuvor bo‘lishi mumkin. Demak, moliyaviy mahsulotlarni korxonaning rivojlanish bosqichiga moslashtirish zarur.
2.2-jadval.
O‘zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning ko‘rsatkichlari20
Umumiy tahlil kichik biznesning moliyalashtirish manbalarini kengaytirish masalasi hanuz dolzarb ekanini ko‘rsatadi. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va raqobat muhitini kuchaytirish uchun faqat kredit hajmini oshirish emas, balki xususiy kapital, lizing, faktoring va boshqa muqobil vositalardan foydalanish imkoniyatlarini ham rivojlantirish muhimdir.
Kichik biznesning asosiy kapitalga investitsiyalari ko‘payishi ishlab chiqarish quvvatlarini yangilash, texnologiyalarni joriy etish va korxonalarning uzoq muddatli salohiyatini oshirish uchun sharoit yaratadi. Keltirilgan qatorga ko‘ra, 2014–2024-yillarda asosiy kapitalga yo‘naltirilgan mablag‘lar 13,2 baravarga ko‘paygan; 2024-yilda ularning umumiy hajmi 152 245,5 mlrd so‘mni tashkil etgan (2.3-jadval). Ushbu o‘sish moliyalashtirish manbalari tarkibi va investitsiyalarning iqtisodiy samarasi bilan birga baholanishi lozim.
2.3-jadval
