- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning innovasion usullarini takomillashtirish mundarija
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirishning iqtisodiy mohiyati va mazmuni
- •Kichik biznes sub’ektlari va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning asosiy omillari
- •Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy mamlakatlar tajribasi
- •Birinchi bob bo’yicha xulosalar
- •2.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirishning hozirgi holatining tahlili
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi22
- •Respublikada xizmatlar sohasida kichik tadbirkorlik sub'ektlari ko'rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan trend tenglamalar23
- •2.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyoti taxlili
- •2024 Yilda kichik tadbirkorlik sub’ektlariga hamda aholiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari uchun ajratilgan kreditlar32
- •Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar34
- •2.3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tomonidan ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar hajmiga ta’sir etuvchi omillarning ekonometrik taxlili
- •Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
- •3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
- •3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari
- •Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
3.1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni innovatsion moliyalashtirish jarayonlarini davlat tomonidan tartibga solish istiqbollari
Oldingi bobda ko‘rib chiqilgan moliyaviy boshqaruv mexanizmlari kichik biznesning resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Biroq innovatsion tadbirkorlikning barqaror o‘sishi uchun moliyalashtirish vositalari qulay makroiqtisodiy muhit, ishonchli institutsional qoidalar va bozor infratuzilmasi bilan to‘ldirilishi lozim. Ushbu shartlar yetarli bo‘lmasa, alohida moliyaviy instrumentning ta’siri cheklanishi mumkin.
Makroiqtisodiy boshqaruv vositalari asosan davlat ixtiyorida bo‘lganligi sababli, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash jarayonida davlatning faol ishtirokisiz ushbu sektorning barqaror rivojlanishi hamda uning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini oshirish murakkab kechadi. Shuni alohida qayd etish kerakki, O‘zbekiston iqtisodiyotida kichik biznesning ulushi bir qator rivojlangan mamlakatlarga nisbatan hali ham pastroq darajada saqlanib qolmoqda. Bu holat uning bandlikni ta’minlash va innovatsion rivojlanishga qo‘shayotgan hissasining nisbatan cheklanganligi bilan izohlanadi.
Shu bilan birga, mamlakat hududlari kesimida sezilarli tafovutlar kuzatiladi. Ayrim hududlarda kichik biznes asosan sanoat ishlab chiqarishida yordamchi rolni bajarayotgan bo‘lsa, boshqa hududlarda u sanoat va innovatsion faoliyatning muhim tarkibiy qismiga aylangan. Bunday farqlar, bir tomondan, hududlarning iqtisodiy tuzilmasi va salohiyati bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan, tadbirkorlik faoliyati uchun yaratilgan shart-sharoitlar darajasi bilan ham izohlanadi.
Shunga ko‘ra, kichik biznesni rivojlantirish jarayonida hududiy xususiyatlarni inobatga olish, viloyat va shahar hokimliklarining roli hamda ularning iqtisodiy siyosati tobora muhim ahamiyat kasb etib bormoqda.
Avvalgi bobda O‘zbekistonda kichik biznesga davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan moliyaviy ko‘mak va uning ayrim amaliy muammolari tahlil qilindi. Ushbu natijalardan kelib chiqib, keyingi bosqichda siyosatni faqat yordam hajmini kengaytirish emas, balki moliyalashtirish usullarini korxonalar ehtiyoji va riskiga moslashtirish yo‘nalishida takomillashtirish zarur.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning iqtisodiyotdagi o‘rni hamda uni moliyaviy va nomoliyaviy qo‘llab-quvvatlashning ahamiyati nafaqat miqdoriy ko‘rsatkichlar, balki funksional jihatdan ham yuqori darajaga ega. Ushbu sektorning rivojlanishi bozor kon’yunkturasining shakllanishi, talab va taklif muvozanatining barqarorlashuvi hamda sog‘lom raqobat muhitining kengayishida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Tadbirkorlikning ijtimoiy natijasi bandlik va daromad bilan cheklanmaydi. U fuqarolarga o‘z tashabbusini amalga oshirish, kasbiy salohiyatini rivojlantirish va hududiy iqtisodiy faollikni kuchaytirish imkonini beradi. Shu sababli kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari iqtisodiy natijalar bilan bir qatorda ijtimoiy ta’sirni ham hisobga olishi maqsadga muvofiq.
tadbirkorlik subyektlari nafaqat o‘zlarining ijtimoiy-iqtisodiy holatini yaxshilash, balki yollanma xodimlarning daromad darajasi va turmush sifatini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi;
Tadbirkorlik bandlikni kengaytirish bilan birga, shaxsiy tashabbus va kasbiy ko‘nikmalardan foydalanish imkonini beradi. Bu omil ayniqsa mehnat bozori imkoniyatlari cheklangan hududlarda kichik biznesning ahamiyatini oshiradi.
Kichik korxonalar sonining ko‘payishi mehnat bozoridagi bosimni yumshatib, ishsizlik darajasini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Biroq ish o‘rinlarining barqarorligi korxonalarning daromadlari, moliyaviy rejalashtirish sifati va bozor talabiga moslashish qobiliyatiga ham bog‘liq.
Chekka hududlarda tadbirkorlik faoliyatining kengayishi mahalliy iqtisodiy aloqalarni jonlantiradi va xizmatlar hamda infratuzilma talabini oshirishi mumkin. Hududiy moliyalashtirish dasturlari mahalliy ixtisoslashuv va bozor ehtiyojlariga moslashtirilsa, ularning natijasi kuchayadi.
Davlat tomonidan kichik biznesga ko‘mak soliq imtiyozlari, kreditlash, sug‘urta, maqsadli dotatsiyalar va investitsion yengilliklar kabi moliyaviy vositalar bilan bir qatorda, maslahat xizmatlari va moliyaviy savodxonlikni oshirish kabi nomoliyaviy choralarni ham qamrab olishi mumkin (3.1-rasm). Tahlilda bu ikki turdagi qo‘llab-quvvatlash shaklini farqlash muhim, chunki ularning korxona xarajatlari, likvidligi va boshqaruv salohiyatiga ta’sir mexanizmlari turlicha.
3.1-rasm. O‘zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash shakllari48
Keltirilgan mulohazalarni umumlashtirganda, kichik biznesni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimi o‘zaro bog‘liq uchta yo‘nalishga tayanishi lozim: milliy darajadagi strategik muvofiqlashtirish, hududlarning ehtiyojlariga mos chora-tadbirlar va institutsional-infratuzilmaviy sharoitlarni rivojlantirish.
Birinchi yo‘nalish milliy miqyosda kichik biznesni tashkil etish va rivojlantirishning umumiy tamoyillarini, moliyaviy ko‘mak ustuvorliklarini, budjet mablag‘larini taqsimlash mezonlarini hamda infratuzilma loyihalarini muvofiqlashtirishni qamrab oladi. Strategik boshqaruvning izchil bo‘lishi davlat dasturlari o‘rtasidagi takrorlanish va qarama-qarshiliklarni kamaytirishi mumkin.
Ikkinchi yo‘nalish hududlarning iqtisodiy salohiyati va muammolaridan kelib chiqadigan tabaqalashtirilgan siyosatni nazarda tutadi. Viloyat va mahalliy darajada subsidiyalar, imtiyozli kreditlar, soliq yengilliklari, davlat buyurtmalari yoki mulk ajratish kabi vositalar hududning ehtiyojiga qarab tanlanishi mumkin. Bunday moslashuv hududlar o‘rtasidagi rivojlanish tafovutlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Uchinchi yo‘nalish tadbirkorlik uchun zarur institutsional va infratuzilmaviy asoslarni mustahkamlashdan iborat. Konsalting xizmatlari, kadrlar tayyorlash, biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish va litsenziyalash jarayonlarini soddalashtirish, tadbirkorlar birlashmalari hamda erkin iqtisodiy zonalarni rivojlantirish qulay ishbilarmonlik muhitini shakllantiradi.
Shunday qilib, davlatning vazifasi moliyaviy resurslarni taqsimlash bilangina chegaralanmaydi. Huquqiy baza, moliyaviy vositalar, maslahat xizmatlari va zarur infratuzilma o‘zaro uyg‘un ishlagan taqdirdagina kichik biznes uchun yaxlit rivojlanish ekotizimi shakllanadi.
Moliyaviy mexanizmlar o‘zaro muvofiqlashgan holda ishlasa, xususiy sektor uchun resurslardan foydalanish imkoniyatlari kengayadi. Kapitalni jalb qilish, ishlab chiqarishni yangilash va infratuzilmaga sarmoya kiritish korxonalarning moliyaviy barqarorligini kuchaytiradi hamda uzoq muddatli o‘sish uchun sharoit yaratadi.
Tahlillar kichik biznesni davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini shaffof, izchil va kompleks yondashuv asosida takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Bunda qo‘llab-quvvatlash mezonlari, mablag‘ ajratish tartibi va kutilayotgan natijalarni baholash usullari oldindan aniq belgilanishi lozim.
Tizim samarali ishlashi uchun markaziy va mahalliy davlat organlarining vakolatlari aniq ajratilishi, idoralararo hamkorlik tartibi belgilanishi va qarorlarni amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha javobgarlik mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashning ikki darajali tizimini — milliy hamda hududiy darajalarni — uyg‘un rivojlantirish maqsadga muvofiq. Milliy darajada umumiy strategiya va moliyaviy mezonlar belgilanadi, hududiy darajada esa mahalliy bozor, iste’molchi talabi va resurs imkoniyatlariga mos amaliy choralar ishlab chiqiladi.
Hududiy xususiyatlarni hisobga olish mamlakat va mintaqalarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot strategiyasini o‘zaro bog‘lash imkonini beradi. Shu bois hududiy dasturlar milliy ustuvor yo‘nalishlarga mos kelishi, ayni paytda mahalliy tadbirkorlarning ehtiyojlarini ham aks ettirishi lozim.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan moliyaviy siyosat alohida chora-tadbirlar yig‘indisi emas, balki integratsiyalashgan tizim sifatida shakllantirilishi kerak. Amaldagi mexanizmlarning o‘zaro bog‘liqligi yetarli bo‘lmasa, yordam vositalari bir-birini to‘ldirmaydi va resurslardan foydalanish samarasi pasayishi mumkin.
Qo‘llab-quvvatlash choralarining parchalangan tarzda amalga oshirilishi turli dasturlar o‘rtasida nomuvofiqlik va natijadorlikning pasayishiga olib kelishi ehtimoli bor. Shu sababli moliyaviy ko‘makni rejalashtirish, taqsimlash va baholashda yagona metodologik yondashuvni qo‘llash muhimdir.
Birinchi navbatda, kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimining ustuvor yo‘nalishlarini qayta baholash, tarmoq va hududlar kesimida muntazam monitoring yuritish hamda aniqlangan muammolarga mos chora-tadbirlarni ishlab chiqish lozim. Yagona huquqiy, tashkiliy va metodologik asos dasturlarning uyg‘unligini kuchaytiradi.
Venchur kapital, kredit kooperatsiyalari, kafolat fondlari va boshqa muqobil moliyaviy instrumentlarni kengaytirish uchun ularning faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish zarur. Bu kichik biznesning moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatini oshirish bilan birga, innovatsion loyihalarga xususiy kapital jalb etishga yordam beradi.
Klaster yondashuvini rivojlantirish kichik biznes korxonalarining tarmoq ichidagi hamkorligini kuchaytirishi mumkin. Kichik, o‘rta va yirik korxonalar o‘rtasidagi ishlab chiqarish aloqalari, texnologiya almashinuvi va umumiy infratuzilmadan foydalanish ularning raqobatbardoshligini oshiradi.
Kichik biznes siyosatini muvofiqlashtiruvchi maxsus institut yoki idoralararo tuzilma tashkil etish masalasini ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq. Bunday tuzilma strategik qarorlarni ishlab chiqish, davlat organlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish va dasturlarning bajarilishini kuzatishga xizmat qilishi mumkin.
Biznes-inkubatorlar, sanoat zonalari va texnoparklar kabi infratuzilma obyektlarini rivojlantirish kichik biznes uchun ishlab chiqarish, maslahat va texnologik xizmatlardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi. Ushbu infratuzilma ayniqsa yangi korxonalar va innovatsion tashabbuslar uchun muhimdir.
Keyingi bosqichda soliq yengilliklari, kreditlash, budjet mablag‘lari va boshqa moliyaviy rag‘batlarni aniq, oshkora mexanizmlar asosida qo‘llash lozim. Soliq bo‘yicha choralarni belgilashda tadbirkorlar xarajatlarini kamaytirish bilan birga, ma’muriy tartiblarning soddaligi ham inobatga olinishi kerak. Quyidagi takliflar shu yo‘nalishga taalluqlidir:
— nazorat-kassa mashinalaridan foydalanish tartibini soddalashtirish va ularni bosqichma-bosqich takomillashtirish;
— soliq hisobotlarini taqdim etish muddatlari va davriyligini tadbirkorlik subyektlari uchun qulaylik yaratish nuqtayi nazaridan qayta ko‘rib chiqish;
— hisobot shakllarini soddalashtirish maqsadida choraklik hisobotlarni yarim yillik hisobot bilan almashtirish;
— soddalashtirilgan soliqqa tortish tizimi qo‘llaniladigan subyektlar doirasini kengaytirish.
Shuningdek, innovatsion, ilmiy-tadqiqot va ishlab chiqarish faoliyati bilan shug‘ullanuvchi yangi tashkil etilgan kichik biznes subyektlari uchun investitsion soliq yukini kamaytirish hamda imtiyozli soliq rejimlarini joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu esa mazkur yo‘nalishlarda tadbirkorlik faolligini oshirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Kichik biznesni rivojlantirishni moliyaviy-kredit jihatdan qo‘llab-quvvatlash quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
— kichik biznesni kreditlash bo‘yicha yagona standartlar tizimini shakllantirish. Bunda tijorat banklari tomonidan korxonalarni kichik biznes subyekti sifatida aniqlash, ularning rentabelligi va to‘lov qobiliyatini baholash bo‘yicha yagona metodik yondashuv joriy etilishi lozim;
— kredit operatsiyalari bilan bog‘liq risklarni baholash tizimini takomillashtirish hamda bank risklarini kamaytirish maqsadida garov ta’minotining likvidlik darajasini aniq mezonlar asosida belgilash va uni soddalashtirish;
— kredit olish tartib-taomillarini ixchamlashtirish, bank xizmatlari sifatini oshirish hamda kreditlash mexanizmlarini kengaytirish orqali foiz stavkalarini bosqichma-bosqich pasaytirish;
— imtiyozli kreditlash dasturlarini kengaytirish va ularni doimiy ravishda takomillashtirib borish;
— innovatsion va istiqbolli loyihalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan maxsus dasturlarni ishlab chiqish;
— kreditlash jarayonida kafolat jamg‘armalarining rolini kuchaytirish hamda ularni startap va innovatsion loyihalar uchun ishonchli kafillik institutiga aylantirish.
Shuningdek, kredit tashkilotlari va bankdan tashqari moliya institutlari uchun yagona kredit ma’lumotlar bazasiga bepul kirish imkonini beruvchi kredit tarixini yuritish milliy byurosini tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu, o‘z navbatida, kichik biznes subyektlarining kredit olish imkoniyatlarini kengaytiradi hamda banklar uchun risklarni baholash jarayonini soddalashtiradi.
Bundan tashqari, kichik biznes subyektlarini kreditlash jarayonida banklar uchun qo‘shimcha soliq imtiyozlari va maxsus kredit dasturlarini joriy etish ham tizim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, bank muassasalari, investitsiya va moliya kompaniyalari hamda ularning hududiy bo‘linmalari tomonidan kichik va o‘rta biznes subyektlariga faktoring xizmatlarini ko‘rsatish bo‘yicha amaliy mexanizmlarni ishlab chiqish va sinov tariqasida joriy etish maqsadga muvofiqdir. Bu yondashuv korxonalarning likvidligini oshirish va aylanma mablag‘lar aylanish tezligini jadallashtirishga xizmat qiladi.
Byudjet mablag‘lari hisobidan kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash doirasida quyidagi asosiy yo‘nalishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi:
— hududlar kesimida kichik biznes loyihalarini moliyalashtirishda ajratiladigan mablag‘larni adolatli va muvozanatli taqsimlash mexanizmini joriy etish;
— biznes-inkubatorlar, venchur kapital fondlari hamda boshqa infratuzilma institutlarini davlat va xususiy sektor hamkorligida rivojlantirish;
— kichik tadbirkorlik subyektlariga ajratiladigan kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarining bir qismini subsidiyalash hamda kredit kafolat tizimlarini kengaytirish.
Shu bilan birga, davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini rivojlantirish doirasida quyidagi chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi:
— davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikning huquqiy hamda tashkiliy asoslarini aniq va tizimli ravishda belgilash;
— davlat tomonidan ustuvor strategik yo‘nalishlarni shakllantirish va ularni hududiy investitsiya loyihalari orqali amalga oshirish mexanizmlarini takomillashtirish;
— har bir investitsiya loyihasi bo‘yicha risklar, daromadlar va investitsiya ulushlarini aniq belgilash hamda ularni adolatli taqsimlash tizimini joriy etish.
Natijada, davlat-xususiy sheriklikning yaxlit konseptual modeli shakllanishi lozim bo‘lib, u investitsiya loyihalarini rejalashtirish, davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, uzoq muddatli shartnomalar tuzish hamda loyiha yakunida aktivlarni davlat yoki xususiy sektorga o‘tkazish jarayonlarini o‘z ichiga oladi.
Rivojlanishning keyingi bosqichida kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimi yagona va integratsiyalashgan mexanizmga aylanishi kerak. Bu davlat dasturlari va xususiy tashabbuslarning uyg‘unlashuvi hamda tarmoq darajasidagi rivojlanish dasturlari bilan integratsiyalashuvi orqali amalga oshiriladi. Shu bosqichda mehnat bozori islohotlari, yangi tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantiruvchi dasturlar va biznesni boshlash uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratish muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan davlat siyosati doimiy ravishda monitoring qilinishi, uning samaradorligi tahlil qilinishi va natijalari asosida takomillashtirilib borilishi lozim.
Hududiy darajada kichik biznesni rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar har bir hududning iqtisodiy ixtisoslashuvi va rivojlanish darajasini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Shu maqsadda hududiy hokimiyat organlari tomonidan alohida rivojlanish dasturlarini ishlab chiqish, ularni respublika miqyosidagi strategik siyosat bilan uyg‘unlashtirish hamda xususiy investitsiyalarni jalb etish mexanizmlarini kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Tashkiliy jihatdan kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash bilan shug‘ullanuvchi maxsus tuzilmalar — qo‘mitalar yoki tegishli bo‘limlarni tashkil etish boshqaruv samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Bunday yondashuv yagona metodologik asosga tayangan holda tizimli va barqaror rivojlanishni ta’minlash imkonini beradi.
O‘zbekiston Respublikasida qulay ishbilarmonlik muhitini shakllantirish hamda hududlarda kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishga xizmat qiluvchi asosiy institutsional infratuzilmaga biznes-inkubatorlar, mintaqaviy venchur fondlar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiya fondlari, kafolat va garov mexanizmlarini amalga oshiruvchi fondlar, sanoat va texnoparklar, shuningdek mikrokredit tashkilotlari kiradi.
Mazkur institutlar bugungi kunda davlat-xususiy sheriklik tamoyillari asosida faoliyat yuritib, innovatsion jarayonlarni qo‘llab-quvvatlash hamda infratuzilmani rivojlantirishda muhim iqtisodiy vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ular iqtisodiyotda xususiy sektor va davlat byudjeti o‘rtasida vositachilik rolini bajarib, bilvosita moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmini shakllantirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, rivojlanish institutlari xususiy biznes faoliyatini almashtiruvchi tuzilma sifatida emas, balki uni to‘ldiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi mexanizm sifatida faoliyat yuritishi lozim. Ularning tijorat sektori bilan raqobatga kirishmasligi asosiy tamoyillardan biri bo‘lib qolishi kerak. Bundan tashqari, ushbu institutlar faqat rentabelligi past yoki yuqori xavfga ega loyihalarni moliyalashtirish bilan cheklanib qolmasligi, balki iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlariga xususiy investitsiyalarni jalb etishga ko‘maklashishi zarur.
Rivojlanish institutlarining asosiy vazifasi iqtisodiyotning strategik tarmoqlariga investitsiyalar oqimini rag‘batlantirish hamda hududiy klasterlar va iqtisodiy zonalarni shakllantirish jarayonlarida katalizator sifatida ishtirok etishdan iboratdir. Biroq amaliyot tahlili ushbu institutlar faoliyatida tashkiliy, metodik va normativ-huquqiy xarakterdagi ayrim muammolar mavjudligini ko‘rsatmoqda, bu esa ularning umumiy samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu bois, o‘rta muddatli istiqbolda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini yanada takomillashtirish hamda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan rivojlanish institutlari tizimini rivojlantirish zarur. Bu borada quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi:
— kichik biznes loyihalarini moliyalashtirishga ixtisoslashgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiya fondlarini tashkil etish, xususan yirik moliya institutlari qamroviga kirmagan va innovatsion bo‘lmagan loyihalarni moliyalashtirishga e’tibor qaratish;
— biznes-inkubatorlar, hududiy venchur fondlar hamda boshqa infratuzilma institutlarini xususiy sektor ishtirokini kengaytirgan holda rivojlantirish;
— hududlararo kafolat fondlari asosida kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlovchi integratsiyalashgan infratuzilma tizimini shakllantirish;
— hududlarning iqtisodiy xususiyatlarini inobatga olgan holda klaster tizimlarini rivojlantirish va ularga investitsiyalarni jalb etish mexanizmlarini takomillashtirish;
— ishlab chiqarish tarmoqlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarni jalb etish orqali sanoat parklarini rivojlantirish hamda kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlashning samarali tizimini shakllantirish.
Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish bir qator omillar bilan asoslanadi. Avvalo, kichik tadbirkorlik subyektlari mahalliy iqtisodiyotda muhim o‘rin egallab, bir qator dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishga xizmat qiladi. Xususan, ular ishsizlik darajasini kamaytirish, mahalliy byudjet daromadlarini kengaytirish hamda shahar xo‘jaligi tuzilmasini muvozanatli shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Shu bois mahalliy hokimiyat organlari kichik biznesni rivojlantirishga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab chiqish va ularni amaliy qo‘llab-quvvatlashdan bevosita manfaatdor subyektlar sifatida maydonga chiqadi.
Mazkur muammolarni hududiy darajada samarali hal etish mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun muhim shartlardan biri hisoblanadi. Xususan, kommunal xizmatlar, maishiy xizmat ko‘rsatish, savdo, umumiy ovqatlanish, qurilish hamda ijtimoiy sohalarda kichik korxonalarni rivojlantirish shahar iqtisodiy tizimining barqarorligini ta’minlashda alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ushbu yo‘nalishlar bevosita aholining kundalik ehtiyojlariga eng yaqin xizmatlarni taqdim etadi.
Kichik biznes faoliyati amalga oshiriladigan iqtisodiy muhit asosan mahalliy darajada shakllanadi va bu holat ularning moliyaviy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Hududiy iqtisodiy tuzilmalar bilan o‘zaro aloqalar natijasida kichik korxonalar uchun zarur tashqi, jumladan moliyaviy shart-sharoitlar yuzaga keladi. Shu sababli, munitsipal omillarni samarali boshqarish kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Bu jarayonda tijorat banklari, investitsiya va lizing kompaniyalari, sug‘urta tashkilotlari, kafolat fondlari, ilmiy-ta’lim muassasalari, axborot markazlari hamda yirik sanoat korxonalari bilan hamkorlikni rivojlantirish alohida ahamiyatga ega. Ushbu subyektlar o‘zaro integratsiya orqali kichik biznes uchun qulay va barqaror ishbilarmonlik muhitini shakllantirishga xizmat qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, hududiy va mahalliy darajada kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlarini ishlab chiqish ko‘proq samaradorlik beradi. Chunki mahalliy boshqaruv organlari hududning real iqtisodiy holatini, mavjud muammolarni va imkoniyatlarni yaxshiroq biladi. Shu bois, qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ishlab chiqishda aynan mahalliy ehtiyojlardan kelib chiqish muhimdir.
Shuningdek, qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishlarini hududlarning iqtisodiy ixtisoslashuviga moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Masalan, agrar hududlarda qishloq xo‘jaligi va qayta ishlash sohasidagi kichik korxonalarni rivojlantirish ustuvor bo‘lsa, ilmiy markazlarga ega hududlarda esa texnoparklar, venchur fondlar va innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash tizimlarini rivojlantirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Hunarmandchilik rivojlangan hududlarda esa aynan shu yo‘nalishdagi tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash ustuvor yo‘nalish bo‘lishi kerak.
Munitsipal daraja, shuningdek, yangi moliyaviy mexanizmlar va boshqaruv yondashuvlarini sinovdan o‘tkazish uchun qulay platforma hisoblanadi. Bu esa davlat mablag‘laridan samarali foydalanish, resurslarni aniq yo‘naltirish va ularning maqsadli ishlatilishini nazorat qilish imkonini beradi.
Umuman olganda, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimining samaradorligi mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda ustuvor yo‘nalishlarni to‘g‘ri belgilashga bog‘liq. Shu orqali iqtisodiy o‘sish, bandlikni oshirish va hududiy rivojlanish o‘rtasida muvozanatni ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Mahalliy hokimiyat darajasida kichik korxonalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash bir qator amaliy chora-tadbirlar orqali amalga oshirilishi mumkin. Jumladan, kichik biznes subyektlarining moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida imtiyozli kreditlash dasturlarini ishlab chiqish va joriy etish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Shuningdek, innovatsion yo‘nalishda faoliyat yurituvchi kichik korxonalarni qo‘llab-quvvatlash uchun kafolat fondlarini tashkil etish zarur bo‘lib, bu kredit ajratish jarayonidagi xatarlarni kamaytirish va moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Moliyaviy resurslar cheklangan sharoitda shahar hokimiyati faqat fondlar orqali emas, balki kichik biznesni qo‘llab-quvvatlovchi tashkilotlarga zarur infratuzilma — bino, texnika, axborot resurslari va tashkiliy yordam ko‘rsatish orqali ham ko‘mak berishi mumkin. Bu yondashuv mavjud muammolarni kompleks hal etishga yordam beradi.
Qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlarini samarali muvofiqlashtirish maqsadida mahalliy hokimiyat organlari huzurida kichik biznes masalalari bilan shug‘ullanuvchi alohida tarkibiy tuzilmalarni tashkil etish maqsadga muvofiqdir. Bunday yondashuv hududiy darajada amalga oshirilayotgan siyosatning izchil, tizimli va samarali ijrosini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, ilm-fan va innovatsiyalarga yo‘naltirilgan kichik korxonalarni qo‘llab-quvvatlashda ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda lizing mexanizmlarini kengaytirish, moliyaviy resurslar manbalarini diversifikatsiya qilish hamda ilmiy-texnik jamg‘armalar va xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish dolzarb vazifalardan biridir. Shu bilan birga, barcha moliyaviy qo‘llab-quvvatlash jarayonlarini integratsiyalashgan holda qamrab oluvchi yagona axborot tizimini joriy etish muhim o‘rin tutadi.
Mahalliy darajada kichik biznes subyektlari uchun soliq imtiyozlari tizimini takomillashtirish ham samarali qo‘llab-quvvatlash vositasi hisoblanadi. Xususan, yirik investitsiya loyihalarini amalga oshirish, ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish yoki qayta investitsiyalash holatlarida soliq yukini qisman yoki to‘liq kamaytirish mexanizmlarini joriy etish mumkin. Bunda mahalliy byudjet barqarorligi manfaatlari ham inobatga olinishi lozim.
Umuman olganda, kichik va o‘rta biznesning kelgusidagi rivojlanishi iqtisodiyotning innovatsion salohiyatini oshirish va uning moslashuvchanligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, ushbu sektor doimiy davlat qo‘llab-quvvatlashiga ehtiyoj sezadi.
Shu bois, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimi bir martalik chora-tadbirlar majmui emas, balki doimiy takomillashtirilib boriladigan va o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga moslashuvchi dinamik tizim bo‘lishi zarur. Kelgusida davlat siyosati ikki asosiy yo‘nalishga tayangan holda rivojlanishi maqsadga muvofiq: birinchidan, ishbilarmonlik muhitini izchil yaxshilash, ikkinchidan esa kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini uzluksiz modernizatsiya qilish.
Natijada, respublika va hududiy darajada samarali qo‘llab-quvvatlash tizimi shakllantirilsa hamda kichik biznesni moliyalashtirish uchun qulay sharoitlar yaratilsa, bank sektori va investorlarning ushbu sohaga yo‘naltiriladigan mablag‘lari hajmi ortadi. Bu esa nafaqat kichik biznesning barqaror rivojlanishiga, balki butun iqtisodiyot samaradorligining oshishiga ham xizmat qiladi.
