Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистерская диссертация.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

3.2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish usullari

Tadbirkorlik faoliyatini boshlash yoki kengaytirish rejalashtirilganda moliyaviy manbalarni tanlash birinchi darajali masalalardan biridir. Korxona o‘z mablag‘lari, bank krediti, lizing, faktoring yoki investor kapitalidan qay birini qo‘llashi uning pul oqimi, risk darajasi, loyiha muddati va mablag‘ga bo‘lgan ehtiyojiga bog‘liq. Shuning uchun innovatsion moliyalashtirishni takomillashtirish amaliy muammoni yechishga yo‘naltirilgan tanlov mezonlarini ishlab chiqishni talab etadi.

Tadqiqotning ushbu yakuniy bosqichida kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini amaliy jihatdan takomillashtirishga e’tibor qaratiladi. Tahlillar korxonalarning moliyalashtirish manbalariga kirishi bilan birga, ichki moliyaviy boshqaruv, pul oqimlarini rejalashtirish va risklarni nazorat qilish ham muhimligini ko‘rsatadi. Shu sababli tavsiyalar tashqi mablag‘ jalb qilish va korxona ichidagi boshqaruv instrumentlarini birgalikda rivojlantirishga qaratiladi.

Byudjetlashtirish kichik korxona daromadlari, xarajatlari va pul oqimlarini rejalashtirishga xizmat qiladigan boshqaruv vositasidir. U moliyaviy natijalarni muntazam kuzatish, reja va amaldagi ko‘rsatkichlar farqini aniqlash hamda zarur tuzatishlarni o‘z vaqtida kiritish imkonini beradi. Shu jihatdan byudjetlashtirish kichik biznesda resurs taqsimoti va ichki nazoratni yaxshilashi mumkin.

Kichik biznesning moliyaviy barqarorligi pul tushumlari va to‘lovlar o‘rtasidagi muvozanatga bog‘liq. Sotuvlar hajmi foydali bo‘lsa ham, xaridorlar to‘lovni kechiktirishi yoki xarajatlar oldinroq yuzaga kelishi oqibatida vaqtinchalik likvidlik tanqisligi paydo bo‘lishi mumkin. Shuning uchun pul oqimlarini prognoz qilish va muntazam tahlil etish moliyaviy rejalashtirishning muhim qismidir.

Byudjetlashtirish barcha korxonalarda bir xil qolipda tashkil etilmaydi. Uning shakli faoliyat turi, korxona hajmi, moliyaviy axborotning mavjudligi va boshqaruv ehtiyojiga mos bo‘lishi kerak. Asosiy talab — reja ko‘rsatkichlari amaliy qarorlar qabul qilishga yordam berishi va doimiy ravishda yangilanib borishidir.

Hajmi kichik korxona ham ichki byudjetlashtirishning sodda modelini mustaqil joriy qilishi mumkin. Bunday tizim daromad va xarajatlarni bir joyda ko‘rish, moliyaviy uzilishlarni erta aniqlash, zarur resurslarni rejalashtirish va rahbariyat qarorlarini dalil bilan ta’minlashga yordam beradi.

Operatsion byudjetlar odatda sotuvlar, ishlab chiqarish, materiallar xaridi va foydalanilishi, daromad hamda xarajatlarni qamrab oladi; moliyaviy byudjetlar esa pul oqimi, moliyalashtirish ehtiyoji va kutilayotgan to‘lovlarni rejalashtiradi. Ushbu bo‘limlarni o‘zaro uyg‘unlashtirish korxonaning ishlab chiqarish rejasi bilan moliyaviy imkoniyatlari o‘rtasida muvofiqlikni ta’minlaydi.

To‘liq byudjetlashtirish tizimi kichik korxonalarga naqd pulga bo‘lgan ehtiyojni oldindan ko‘rish, xarajatlarni nazorat qilish va moliyaviy tavakkalchiliklarni kamaytirish imkonini beradi. Bunday yondashuv rivojlanish strategiyasini rejalashtirishda ham yordam beradi, chunki rahbariyat investitsiya qarorlarini kelajakdagi pul oqimlari bilan solishtira oladi.

Moliyaviy resurslarni boshqarish bozor talabi, ishlab chiqarish quvvati va sotuv prognozlariga tayangan holda olib borilishi kerak. Ushbu ma’lumotlar asosida korxona zarur aylanma mablag‘ni, investitsiya ehtiyojini va mumkin bo‘lgan moliyalashtirish manbalarini oldindan baholaydi. Rejalashtirish muntazam yangilanib borilsa, kutilmagan pul uzilishlari xavfi kamayadi.

Agar kichik korxona uchun to‘liq byudjetlashtirish ortiqcha xarajat talab etsa, dastlab sodda ichki nazorat va qisqa muddatli rejalashtirishdan foydalanish mumkin. Buxgalteriya hisobini tizimli yuritish, pul tushumlari va chiqimlarini kuzatish hamda oyma-oy natijalarni taqqoslash moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshiradi.

Ichki rejalashtirish va nazorat tizimini joriy etish ketma-ket bosqichlarda bajarilishi mumkin: dastlab strategik maqsadlar belgilanadi; keyin ular moliyaviy ko‘rsatkichlarga bog‘lanadi; so‘ng operatsion jarayonlar uchun boshqaruv modeli tuziladi; yakunda rejalashtirish, hisob, tahlil va nazoratdan olingan ma’lumotlarni birlashtiruvchi ichki hisobot tizimi shakllantiriladi.

Taklif qilinayotgan model soddalashtirilgan moliyaviy boshqaruv tizimi sifatida korxonaga resurslardan foydalanishni yaxshiroq rejalashtirish imkonini beradi. Uning amaliy samarasi muntazam ma’lumot kiritish, reja va haqiqiy natijalarni solishtirish hamda og‘ishlar sabablarini aniqlashga bog‘liq.

Moliyaviy texnologiyalarni joriy etish bilan birga resurslarni tejaydigan tashkiliy shakllarni rivojlantirish ham muhim. Bunday yondashuv kichik korxonalarga moliyaga kirish, biznes hamkorlari bilan aloqalarni mustahkamlash va ishlab chiqarish-sotuv zanjirlariga qo‘shilish imkonini berishi mumkin.

Moliyaviy va tashkiliy innovatsiyalarni uyg‘un qo‘llash joriy faoliyatning samaradorligini oshirish bilan birga, korxonaning uzoq muddatli rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Bu jarayonda faktoring, forfeyting, lizing, franchayzing, autsorsing, venchur moliyalashtirish va klaster mexanizmlari turli ehtiyojlarga mos ravishda qo‘llanishi mumkin.

Faktoring va forfeyting debitorlik talablarini moliyalashtirishga yordam beradigan vositalardir, biroq ularning ishlash mexanizmi bir xil emas. Faktoringda yetkazib beruvchi korxona to‘lov muddati kelmagan debitorlik talabini moliya tashkilotiga o‘tkazib, mablag‘ni oldindan olishi mumkin. Xizmat doirasi shartnomaga qarab talabni hisobga olish, inkassatsiya va ayrim risklarni boshqarishni ham qamrab oladi.

Qurilish va ishlab chiqarish korxonalari tovar yoki xizmatni yetkazib berganidan keyin to‘lovni kutish davrida aylanma mablag‘ tanqisligiga duch kelishi mumkin. Faktoring debitorlik qarzining bir qismini tezkor pul oqimiga aylantirib, ishlab chiqarish xarajatlarini qoplashga yordam beradi. Biroq uning qiymati, regress huquqi va qarzdorning to‘lov qobiliyati shartnoma tuzishdan oldin tekshirilishi lozim.

Faktoringning asosiy afzalligi — debitorlikni kutish muddatini qisqartirish va pul aylanishini tezlashtirish imkoniyatidir. Shuningdek, korxona debitorlik bilan ishlashdagi ayrim ma’muriy vazifalarni moliya tashkilotiga topshirishi mumkin. Shu bilan birga, xizmat haqi va regress shartlari tahlil qilinishi zarur; faktoring har qanday holatda bank kreditidan arzonroq bo‘ladi, degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Shape1

3.2-rasm. Faktoring – moliyaviy xizmatining elementlari

Faktoring likvidlikni yaxshilash vositasi bo‘lsa-da, uning rivojlanish darajasi mamlakatlar o‘rtasida farqlanadi. Matnda Rossiyada ushbu xizmatning banklar ko‘rsatadigan moliyaviy xizmatlar tarkibidagi ulushi taxminan 4 foiz atrofida ekani qayd etiladi. Mazkur ko‘rsatkich faktoringning imkoniyatlari va uni rivojlantirish uchun mavjud institutsional sharoitlarni qo‘shimcha o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.

Forfeyting asosan tashqi savdo shartnomalaridagi kechiktirilgan to‘lov talablarini moliyalashtirish uchun qo‘llanadi. Eksportyor tovarni yetkazib bergach, importyorning kelajakdagi to‘lov talabini forfeyter-bankka topshirishi va mablag‘ni oldindan olishi mumkin. Natijada eksportyor to‘lovni kutish bilan bog‘liq moliyaviy yukni kamaytiradi, bank esa tegishli talabni sotib oladi.

Forfeyting operatsiyasida keyingi hisob-kitob importyor tomonidan belgilangan muddatda bevosita bankka amalga oshiriladi. Shu tariqa eksportyor naqd pulni oldindan oladi, importyor esa shartnomadagi muddat bo‘yicha to‘laydi. Operatsiya shartlari, talabning huquqiy kuchi va to‘lov xavfi oldindan baholanishi kerak.

Tashqi savdoda ishlaydigan kichik va o‘rta korxonalar uchun forfeyting eksport tushumini tezroq olishga yordam berishi mumkin. Bu, ayniqsa, mahsulot ishlab chiqarish va yetkazib berish xarajatlari to‘lov kelishidan oldin qoplanishi kerak bo‘lgan holatlarda muhim. Shunday bo‘lsa-da, instrumentdan foydalanish xarajatlari va importyorning kredit riski ham tahlil qilinishi lozim.

3.3-rasm. Forfeyting tranzaksiya sxemasi

Matnda Rossiyada kichik biznesning faktoring va forfeyting xizmatlaridan foydalanish imkoniyati ayrim cheklovlarga ega ekani qayd etilgan. Bunday xizmat bo‘yicha qaror qabul qilishda banklar ko‘pincha korxonaning kredit tarixi, moliyaviy holati va oldingi hamkorlik tajribasini hisobga oladi. Bu shartlar yangi tashkil etilgan yoki kredit tarixiga ega bo‘lmagan biznes uchun kirish to‘siqlarini yuzaga keltirishi mumkin.

O‘zbekistonda faktoring va forfeytingdan foydalanishni kengaytirish uchun kredit tarixi axborotini yuritish tizimi, kafolat fondlari va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini rivojlantirish maqsadga muvofiq. Shu bilan birga, talabni o‘tkazish, qarzdor huquqlari va risklarni taqsimlash bo‘yicha huquqiy qoidalar ravshan bo‘lishi zarur. Bunday sharoitlar moliya tashkilotlari hamda tadbirkorlar o‘rtasidagi ishonchni kuchaytiradi.

Kichik va yirik korxonalar o‘rtasidagi hamkorlik moliyaviy hamda texnologik cheklovlarni yumshatishi mumkin. Yirik korxonalar kichik yetkazib beruvchilarga ishlab chiqarish talabi, texnik standartlar va bozor kanallariga kirish imkoniyatini taqdim etishi, kichik biznes esa maxsus mahsulot yoki xizmatlar bilan ta’minlashi mumkin. Ushbu aloqalar dastlabki rivojlanish bosqichida kapital va kadrlar yetishmasligini qisman kamaytiradi.

Klaster modeli kichik, o‘rta va yirik korxonalarni umumiy ishlab chiqarish, texnologiya yoki logistika zanjiri doirasida birlashtiradi. Bunday integratsiya tajriba almashish, resurslardan birgalikda foydalanish va bozor talabiga tezroq javob berishga yordam berishi mumkin. Natija korxonalar o‘rtasidagi hamkorlikning shartnomaviy asoslari va o‘zaro manfaatlar muvozanatiga bog‘liq.

Davlat-xususiy sheriklik orqali infratuzilma yaratilganda, kichik biznes yirik kompaniyalar va davlat buyurtmachilari bilan kooperatsiyaga kirishish imkoniyatini olishi mumkin. Faktoring va forfeyting kabi instrumentlar bunday hamkorlikdagi kechiktirilgan to‘lovlarni moliyalashtirishga yordam beradi. Shu sababli infratuzilma siyosati va savdo moliyasini uyg‘un rivojlantirish kichik biznesning ta’minot zanjirlaridagi ishtirokini kuchaytirishi mumkin.