- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish
- •1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
- •Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi25
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.28
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar31
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •37 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
Yillar |
Ajratilgan kreditlarning umumiy hajmi |
"Har bir oila tadbirkori" dasturi asosida. |
Fermerlar, fermer xo'jaliklari va xususiy tomorqa egalarini qo'llab-quvvatlash jamg'armasi hisobidan. |
Hunarmandchilikni rivojlantirish |
Mahalliy hokimiyat organlari va Bandlikka ko'maklashish jamg'armasi tasarrufidagi mablag'lar hisobidan. |
|||||
|
raqam |
miqdor |
raqam |
miqdor |
raqam |
miqdor |
raqam |
miqdor |
raqam |
miqdor |
2021-yil |
352 469 |
8566, 3 |
342976 |
8196, 3 |
3387 |
189,0 |
4584 |
134, 3 |
122 |
16, 8 |
2022-yil |
424538 |
9893,3 |
410719 |
9379, 9 |
12011 |
411, 0 |
1670 ta |
85, 4 |
138 |
17,0 |
2023-yil |
472021 |
9864,3 |
452449 |
9259, 8 |
13349 |
579, 5 |
1500 ta |
8, 8 |
73 |
16, 2 |
2.6-jadvalga muvofiq, asosiy kapitalga yo‘naltirilgan investitsiyalar 2017-yildagi 8 442,4 mlrd. so‘mdan 2024-yilda 99 981,0 mlrd. so‘mga yetgan. Bu o‘sish sarmoya kiritish ko‘lami qariyb o‘n ikki baravar kengayganini anglatadi. Shu bilan birga, korxonalarning o‘z mablag‘lari hisobidan moliyalashtirgan investitsiyalari 28 011,8 mlrd. so‘mni tashkil etgani investitsion jarayonda ichki manbalarning ham muhimligini ko‘rsatadi.
2023-yilda oilaviy tadbirkorlik subyektlariga ajratilgan kreditlar 9 864,3 mlrd. so‘mni tashkil qilib, 2022-yilga nisbatan 29,1 mlrd. so‘mga kamaygan. “Har bir oila — tadbirkor” dasturi doirasida 9 259,8 mlrd. so‘mlik kreditlar yo‘naltirilgani qayd etiladi. Ushbu raqamlarni baholashda kredit hajmi bilan birga, moliyalashtirilgan loyihalar soni, mablag‘larning qaytishi va yaratilgan daromadlar to‘g‘risidagi ko‘rsatkichlarni ham inobatga olish muhim.
2.7-jadvaldagi ma’lumotlar “Poytaxt Bank” AJ tomonidan biznes subyektlariga ajratilgan kreditlar va mikromoliyalash hajmini taqqoslash imkonini beradi. Jadvaldagi dinamika bank kreditlari 2019-yildagiga nisbatan deyarli uch baravar, mikromoliya hajmi esa taxminan ikki baravar oshganini ko‘rsatadi. Ushbu o‘zgarishlar moliyaviy xizmatlar qamrovi kengayganidan dalolat berishi mumkin, biroq portfel sifati va mablag‘lardan foydalanish natijalarini ham kuzatish zarur.
2.8-jadval.35
“Poytaxt Bank” AJ tomonidan biznes sub’ektlariga ajratilgan kreditlar va mikromoliyalash hajmmi bo‘yicha ma’lumotlar (mln.so‘m)
Yillar |
Bank kreditlar hajmi |
Mikromoliyalash hajmi |
α |
β |
IF |
IFS |
2019 |
107 897,9 |
44 303,03 |
0,709 |
0,291 |
152 200,93 |
0,206 |
2020 |
110 246,1 |
43 974,37 |
0,715 |
0,285 |
154 220,47 |
0,204 |
2021 |
80 975,3 |
45 172,47 |
0,642 |
0,358 |
126 147,77 |
0,230 |
2022 |
74 167,8 |
41 781,43 |
0,640 |
0,360 |
115 949,23 |
0,230 |
2023 |
78 760,7 |
40 224,59 |
0,662 |
0,338 |
118 985,29 |
0,224 |
2024 |
302 606,3 |
64 398,26 |
0,825 |
0,175 |
367 004,56 |
0,144 |
2025 |
286 527,5 |
75 164,26 |
0,792 |
0,208 |
361 691,76 |
0,165 |
Jadval ma’lumotlari bank kreditlari hajmi davr davomida bir xil sur’atda o‘zgarmaganini ko‘rsatadi: 2019-yilda 107 897,9 mlrd. so‘m bo‘lgan ko‘rsatkich 2022-yilda 74 167,8 mlrd. so‘mgacha kamaygan. Ushbu pasayish sabablarini izohlashda tashqi iqtisodiy sharoit, banklarning likvidlik holati va kredit xatarlaridagi o‘zgarishlarni hisobga olish kerak.
Mikromoliyalashtirish bo‘yicha ko‘rsatkichlar 2019-yildagi 44 303,03 mlrd. so‘mdan 2023-yilda 40 224,59 mlrd. so‘mgacha kamaygan bo‘lsa-da, pasayish nisbatan mo‘tadil kechgan. Bu kichik hajmdagi va tezkor mablag‘ga ehtiyoji bo‘lgan tadbirkorlar uchun mikromoliya hali ham ahamiyatli manba ekanini ko‘rsatadi. Uning samaradorligini baholashda kredit hajmidan tashqari, mijozlar soni, muddat va qaytarish ko‘rsatkichlarini ham tahlil qilish lozim.
2024–2025 yillarda esa integrallashgan moliyalashtirish mexanizmining samaradorligi yaqqol namoyon bo‘lgan. Jumladan, 2024 yilda bank kreditlari hajmi 302 606,3 mlrd so‘mgacha, mikromoliyalashtirish hajmi esa 64 398,26 mlrd so‘mgacha oshgan. 2025 yilda ham mikromoliyalashtirish hajmining 75 164,26 mlrd so‘mgacha o‘sishi moliya bozorida diversifikatsiyalashgan moliyaviy xizmatlarga talab ortib borayotganligini ko‘rsatadi.
Integrallashgan modelga ko‘ra:
α=BK/(BK+MM), β=MM/(BK+MM), IFS=α×β, IF=αBK+βMM.
bu yerda: α,β - moliyalashtirish samaradorligi koeffitsientlari. IFS — integrallashgan moliyalashtirish samaradorligi koeffitsienti
Mazkur holatlarning tahlili kichik biznes subyektlarini moliyalashtirish mexanizmlarini diversifikatsiya qilish va muqobil moliyaviy instrumentlardan foydalanish zarurligini asoslaydi. Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, quyidagi ilmiy xulosalarni shakllantirish mumkin:
- kichik biznesni moliyalashtirishda faqat bank kreditlariga tayanish kredit resurslarining cheklanganligi, qarz mablag‘lari qiymatining o‘zgaruvchanligi va kredit risklarining yuqoriligi sharoitida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash imkoniyatlarini cheklaydi;
- mikromoliyalashtirish kichik tadbirkorlarning qisqa muddatda yuzaga keladigan pulga bo‘lgan ehtiyojini qoplash, joriy hisob-kitoblarni o‘z vaqtida bajarish va kundalik biznes operatsiyalarining uzluksizligini saqlash uchun qo‘shimcha imkoniyat beradi;
- bank krediti va mikromoliya vositalarini muvofiqlashtirib qo‘llash korxona uchun mablag‘ manbalarini ko‘paytiradi, resurslardan foydalanishni yaxshilaydi hamda moliyaviy xatarlarni bir instrument doirasida jamlanib qolishining oldini oladi.
Umumiy baholash shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni barqaror moliyalashtirishda bank kreditlari bilan mikromoliya xizmatlari bir-birini to‘ldiruvchi rol o‘ynashi mumkin. Mablag‘ manbasini korxonaning ko‘lami, pul tushumlari muntazamligi va qarzni qaytarish imkoniyatlariga qarab tanlash moliyaviy resurslardan foydalanish natijadorligini oshiradi.
Tahlil natijalariga ko‘ra:
