- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish
- •1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
- •Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi25
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.28
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar31
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •37 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasi kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash kredit ajratish bilangina cheklanmasligi, balki davlat buyurtmalari, eksport yordami, soliq rag‘batlari va maslahat xizmatlari bilan birgalikda yuritilishi kerakligini ko‘rsatadi.
Davlat xaridlarida kichik korxonalar ishtirokini kengaytirish ularga oldindan prognoz qilinadigan buyurtmalar va barqarorroq tushum manbaini beradi. Ayrim Yevropa mamlakatlarida eksport xarajatlarining bir qismini qoplash mexanizmlari ham qo‘llanadi; bu vositalar kichik biznesning ichki bozor bilan cheklanib qolmasligiga ko‘maklashadi.
Soliq vositalari orqali tadbirkorlar ixtiyorida qoladigan mablag‘ miqdorini oshirish kichik biznesni bilvosita rag‘batlantirish usullaridan biridir. Bunda soliq yengilliklari aniq maqsadlar va muddatlar bilan bog‘lanib, investitsiya yoki bandlikka ta’siri bo‘yicha baholanishi lozim.
Yevropa tajribasini O‘zbekiston sharoitiga tatbiq etishda davlat xaridlariga kichik korxonalarni jalb etish, eksport faoliyatiga xizmat qiluvchi vositalarni takomillashtirish va moliyalashtirish manbalarini ko‘paytirish masalalarini birgalikda ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq.
Yevropadagi amaliyotni qiyosiy o‘rganishda Ispaniya, Fransiya, Italiya, Germaniya va Buyuk Britaniya misollariga tayanish mumkin. Bu davlatlarning tajribasi kichik biznesni kreditlash, eksportga ko‘maklashish va davlat buyurtmalaridan foydalanish usullarini taqqoslash imkonini beradi.
Eksportni qo‘llab-quvvatlashda davlat subsidiyalari ham muhim vosita sifatida tilga olinadi. Hujjatda Buyuk Britaniyada eksport qiluvchi kompaniyalar xarajatlarining 50 foizi qoplanishi, Germaniya, Italiya, Irlandiya va Belgiyada esa eksport faoliyati sug‘urta bilan qo‘llab-quvvatlanishi keltirilgan8.
1.1-jadval
Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
Mamlakatlar |
Sanoat |
Qurilish |
Ulgurji va chakana savdo |
Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalar |
Xizmatlar |
Boshqa sektorlar |
Ispaniya |
11 % |
13% |
28% |
9% |
16% |
23% |
Fransiya |
23% |
0% |
20% |
5% |
17% |
35% |
Italiya |
44% |
0% |
31% |
8% |
6% |
11% |
Germaniya |
15% |
14% |
17% |
3% |
17% |
33% |
Buyuk Britaniya |
8% |
14% |
18% |
4% |
22% |
34% |
Germaniyada kichik biznesning kapital bazasini mustahkamlash, ishlab chiqarishni kengaytirish va innovatsion loyihalarni amalga oshirishga qaratilgan davlat dasturlari qo‘llangan. Keltirilgan ma’lumotlarda subsidiyalangan kreditlar 1 million yevrogacha, muddati 3–10 yilgacha ekani, davlat subsidiyasi esa kredit qiymatining 3–10 foizini tashkil etishi qayd qilinadi. Deutsche Compensation Bank orqali taqdim etilgan kredit shartlari quyida bayon etiladi:
kredit summasi 1,0 million yevrogacha;
kredit bo'yicha yillik foiz stavkasi 5 foizni tashkil etadi;
kredit 20 yilgacha muddatga beriladi va kichik korxona faoliyatini kengaytirish hamda uni texnik va texnologik qayta jihozlash xarajatlarining 50 foizidan ko'p bo'lmagan qismini qoplashi kerak;
Kredit shartlarining ayrimida dastlabki ikki yil davomida foiz hisoblanmasligi nazarda tutilgan10.
Germaniya amaliyotida kichik biznesga beriladigan kreditlar ko‘pincha uzoq muddatli investitsion ehtiyojlarni qoplashga yo‘naltiriladi. Ayrim dasturlarda davlat foiz yoki asosiy qarz to‘lovlarining bir qismini subsidiya orqali yengillashtiradi. Dastlabki davr uchun imtiyozli to‘lov shartlarining berilishi yangi loyihalarning pul oqimini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Buyuk Britaniya va Fransiyada kredit kafilligi fondlari bank kreditlari bilan bog‘liq xatarlarning bir qismini o‘z zimmasiga olishi mumkin. Bu, ayniqsa, likvid garovi cheklangan, biroq iqtisodiy jihatdan asoslangan loyihaga ega tadbirkorlar uchun muhim: bank tavakkalchiligi kamayganda kredit olish imkoniyati kengayadi.
Yevropa Ittifoqida venchur kapital fondlarini rivojlantirish davlat siyosati orqali rag‘batlantiriladi. Bunday fondlar yuqori tavakkalchilikka ega innovatsion loyihalarni moliyalashtirib, yangi mahsulot va texnologiyalarni iqtisodiyotga olib kirish jarayonini tezlashtirishi mumkin.
AQSh va Yevropa mamlakatlarida faktoring kichik biznesning aylanma mablag‘larini to‘ldirishda qo‘llanadigan vositalardan hisoblanadi. Keltirilgan ma’lumotlarda Yevropa faktoring xizmatlari mijozlarining katta qismini yillik aylanmasi taxminan 5 million yevrogacha bo‘lgan korxonalar tashkil etishi va ularning ulushi qariyb 80 foizga yetishi ko‘rsatiladi.
AQSh va Yevropada faktoring regress huquqi bilan ham, regress huquqisiz ham qo‘llanadi. Hujjatda Buyuk Britaniya, Fransiya va Italiya ushbu xizmat bozori eng rivojlangan davlatlar qatoriga kiritilib, global faktoring hajmining taxminan 22 foizi Buyuk Britaniya, 15 foizi Fransiya va 14 foizi Italiyaga to‘g‘ri kelishi qayd etilgan11.
Xorijiy tajribada kredit foizlarining bir qismini subsidiyalash eksportni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari bilan birga qo‘llanadi. Foiz yordami qarz mablag‘larining narxini kamaytirsa, eksport krediti kafolatlari, sug‘urta va tashqi bozorga chiqish xarajatlarini qoplash kichik korxonalarning xalqaro savdodagi ishtirokini kuchaytirishi mumkin.
Germaniya va Fransiyada kredit xarajatlarini yengillashtirish uchun ayrim dasturlar doirasida foiz to‘lovlarining bir qismi davlat tomonidan qoplanadi. Bunday tartib tadbirkorning qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini kamaytirishi mumkin, biroq kredit tavakkalchiligi avtomatik ravishda yo‘qolmaydi. Shu sababli subsidiyalash kreditga layoqatlilikni baholash, kafillik va qaytarilish monitoringi bilan birga olib borilishi zarur.
Imtiyozli kreditlash modellari ko‘pincha davlat, tijorat banki va qarz oluvchi o‘rtasidagi hamkorlik asosida ishlaydi. Davlat foiz xarajatlarining belgilangan qismini qoplab, moliyaviy yukni yumshatadi; bank esa kreditni baholash va undirish bo‘yicha odatdagi mas’uliyatini saqlab qoladi.
Eksport bilan shug‘ullanuvchi kichik korxonalar davlat ko‘magidan bir necha shaklda foydalanishi mumkin: eksport xarajatlarining bir qismini qoplash, kredit kafolati, tashqi savdo bitimlarini sug‘urtalash va xalqaro bozor xatarlarini kamaytirish. Germaniya, Italiya, Belgiya va Irlandiya tajribasida eksport sug‘urtasi tadbirkorlarni ayrim to‘lov va siyosiy xatarlardan himoya qilish vositasi sifatida qayd etiladi.
Eksport xarajatlarini qoplash darajasi turli mamlakatlar va dasturlarda bir xil emas. Umumiy xulosa shuki, foiz subsidiyasi, kredit kafolati va eksport sug‘urtasi uyg‘un qo‘llansa, kichik korxonalarning moliyaviy barqarorligi va xorijiy bozorlarga chiqish imkoniyatlari oshishi mumkin.
G‘arbiy Yevropa mamlakatlaridagi kredit dasturlari mablag‘ ajratish muddati va qo‘llab-quvvatlash ulushini loyihaning maqsadiga moslashtirish bilan tavsiflanadi. Keltirilgan ma’lumotlarda kichik biznes xarajatlarining 40 foizigacha qismini qoplash, yangi korxonalar uchun kreditlarni 15 yilgacha, modernizatsiya uchun esa 10 yilgacha muddatda berish amaliyoti keltiriladi. Davlat institutlari ayrim hollarda korxona uyushmalarini ham moliyalashtiradi. Yopiq venchur fondlari ro‘yxatga olinmagan kompaniyalarga sarmoya kiritib, daromadni ulushlarni keyinchalik sotish orqali olishi mumkin; ilmiy va texnologik fondlar esa tadqiqotlarni tijoratlashtirishga yordam beradi.
Yirik kompaniyalar venchur fondlar bilan hamkorlikni uzoq muddatli investitsiya sifatida tashkil etishi mumkin. Ayrim modellarda fond kapitaliga kiritilgan mablag‘lar bo‘yicha tezkor dividend talabi qo‘yilmasligi innovatsion loyihalarga uzoqroq muddatda sarmoya yo‘naltirish imkonini beradi.
Yevropa Ittifoqida davlat xaridlari kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashning iqtisodiy vositasi sifatida qaraladi. Davlat buyurtmalariga kirish korxonalarga sotuvni rejalashtirish, pul tushumlarini barqarorlashtirish va ishlab chiqarish quvvatlarini bosqichma-bosqich oshirish imkonini beradi.
Tijorat banklari kichik biznesning aylanma mablag‘lari, ishlab chiqarish kengayishi, texnologiya yangilanishi va investitsion rejalari uchun muhim moliyaviy manba hisoblanadi. Kredit taklifining shartlari esa bankning resurs bazasi, likvidligi, kapital yetarliligi hamda risklarni boshqarish qobiliyatiga bog‘liq.
Bankning kredit berish qarori faqat uning moliyaviy holatiga emas, balki qarz oluvchining to‘lov qobiliyati, kredit tarixi, garov aktivlari va loyihaning iqtisodiy samaradorligiga ham tayanadi. Kichik korxonalar uchun ushbu mezonlar qanchalik ochiq va oldindan tushunarli bo‘lsa, mablag‘ olish imkoniyatlarini rejalashtirish shunchalik osonlashadi.
AQShda kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari maxsus institutlar, kredit kafolatlari va ularni tartibga soluvchi me’yorlar majmuasi orqali amalga oshiriladi. Mazkur tizim moliya resurslariga kirish bilan birga, kredit risklarini nazorat qilish va tadbirkorlarga maslahat berishni ham qamrab oladi.
AQSh kichik biznesi uchun bank kreditiga chiqishda aylanma mablag‘ oqimining beqarorligi, garovning yetishmasligi va korxona faoliyatiga oid ma’lumotlarning cheklanganligi muammo bo‘lishi mumkin. Shu sababli kredit kafolatlari va maslahat xizmatlari xususiy moliyalashtirish bilan davlat ko‘magini bog‘lovchi vosita sifatida qo‘llanadi.
Small Business Administration (SBA) AQShda kichik biznesga ko‘rsatiladigan moliyaviy va maslahat yordamining muhim instituti hisoblanadi. Uning dasturlari kredit kafolatlari, startaplarni qo‘llab-quvvatlash va tadbirkorlarning biznesni yuritish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan.
- biznes-reja tuzish, loyihaning iqtisodiy asoslanganligini baholash va uni amalga oshirish bosqichlarini rejalashtirish bo‘yicha maslahat berish;
- yangi tashkil etilayotgan korxonalarning faoliyatni boshlashi uchun zarur boshlang‘ich moliyaviy resurslarga kirishini qo‘llab-quvvatlash;
- tijorat banklari va boshqa kredit tashkilotlaridan qarz oladigan kichik biznes subyektlariga davlat kafolati orqali kredit olish imkonini kengaytirish;
- boshqaruv, moliyaviy rejalashtirish va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash bo‘yicha tadbirkorlarga maslahat xizmatlarini taqdim etish;
Ushbu yordam shakllari yangi va kichik korxonalar duch keladigan boshlang‘ich moliyaviy to‘siqlarni yumshatadi. Mablag‘ topish va biznesni tashkil etish bo‘yicha amaliy maslahatlar birgalikda taqdim etilganda, tadbirkorlik tashabbuslarini hayotga tatbiq etish imkoniyati ortadi.
Hujjatda AQSh tijorat banklari kichik biznesga taxminan 726 milliard AQSh dollari miqdorida kredit ajratgani, mazkur kreditlarning qariyb 13 foizi esa tegishli ma’muriy kafolatlar doirasida berilgani ko‘rsatilgan12.
AQShda kichik biznesni moliyalashtirishga qaratilgan maxsus dasturlar qatoriga 504, 7(a) va 7(m) kabi yo‘nalishlar kiradi. Ular investitsion aktivlarni xarid qilish, yangi korxonalarni ishga tushirish yoki mablag‘ga kirish imkoniyati cheklangan tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash kabi turli ehtiyojlarga moslashtirilgan.
504 dasturi faoliyatini kengaytirish yoki modernizatsiya qilishni rejalashtirayotgan kichik korxonalarning investitsion xarajatlarini moliyalashtirishga qaratilgan. Biznes tahlilidan so‘ng ko‘chmas mulk, ishlab chiqarish uskunalari va texnologiyalarni xarid qilish uchun 10–20 yil muddatli kredit ajratilishi, kredit miqdori esa odatda 1 million AQSh dollaridan oshmasligi ko‘rsatilgan.
7(a) dasturi yangi tashkil etilgan yoki faoliyatini kengaytirayotgan kichik biznes subyektlarining kreditga kirishini davlat kafolatlari orqali yengillashtiradi. Undan foydalanish uchun korxonaning kichik biznes mezonlariga mosligi, loyihaning tijorat asoslanganligi va o‘z mablag‘i yetarli emasligi kabi talablar qo‘yiladi; ijobiy kredit tarixi ham baholashda ahamiyat kasb etadi.
7(a) dasturi bo‘yicha davlat kafolatlari aylanma mablag‘lar uchun beriladigan qisqa muddatli kreditlarda 10 yilgacha, investitsion kreditlarda esa 25 yilgacha muddatni qamrab oladi. 7(m) dasturi esa kapital yetishmovchiligi yoki texnik ko‘makka ehtiyoji bor kichik biznesga 35 ming AQSh dollarigacha qisqa muddatli kredit ajratishga qaratilgan13.
AQShning kichik biznesni kreditlash tizimida kafolat, risklarni boshqarish va moliyaviy nazorat mexanizmlariga alohida e’tibor qaratiladi. Qonunchilik talablari bitim ma’lumotlarini to‘liq yuritish, kredit majburiyatlarining bajarilishini kuzatish va moliya tashkilotlarining faoliyatini nazorat qilishni ko‘zda tutadi. Axborotning ishonchliligi kreditga layoqatlilikni baholash va moliyaviy yo‘qotishlarni cheklashga yordam beradi.
AQShdagi Yagona tijorat kodeksining 9-bobi kredit ta’minoti va garovga oid shartlarni tartibga soluvchi qoidalarni o‘z ichiga oladi. Mazkur yondashuv doirasida kelishuv shartlariga muvofiq depozit hisobvarag‘idagi mablag‘lar, tovar-moddiy zaxiralar va asosiy vositalar kredit ta’minoti sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin. Bunday bitimlarni to‘g‘ri rasmiylashtirish uchun huquqiy va hisob yuritish bo‘yicha bilim talab etiladi.
AQSh tajribasida kredit ta’minotining turli shakllaridan foydalanish ko‘lami keng ekani qayd etiladi. Keltirilgan ma’lumotlarda garov mexanizmlari ipoteka kreditlarining uchdan ikki qismidan ortig‘i, kredit kartalari qarzlarining taxminan to‘rtdan bir qismi va avtomobil kreditlarining qariyb yettidan bir qismi bilan bog‘langan. Ushbu nisbatlarni boshqa mamlakatlarga tatbiq etishda bozor tuzilmasi va huquqiy sharoitlarni hisobga olish zarur.
Mazkur tizimda kredit muassasalari ayrim kredit majburiyatlarini maxsus maqsadli trast fondlariga o‘tkazishi, fondlar esa ularni ta’minlovchi qimmatli qog‘ozlarni chiqarishi mumkin. Bunday tuzilma moliyaviy oqimlarni boshqarish va ta’minot aktivlari ustidan nazoratni tashkil etishga xizmat qiladi; risklar qayta taqsimlangani sari banklarning ayrim yo‘qotishlarga duch kelish ehtimoli kamayishi mumkin.
Kredit reyting agentliklari qarz bitimi ta’minotining sifati, likvidligi va tegishli shartlarini tahlil qilib, baholash xulosalarini tayyorlaydi. Bunday axborot banklarga kredit xatarini aniqlash va kredit shartlarini belgilashda qo‘shimcha asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
AQSh moliya bozorining tartibga solinishida axborot shaffofligi muhim o‘rin egallaydi. Hisobot ma’lumotlari va kredit shartlarining ochiq taqdim etilishi qarz oluvchilarga takliflarni solishtirish imkonini beradi. Hujjatda 1970-yildagi kredit hisobotlariga oid qonun hamda 1974-yilda qabul qilingan teng kredit imkoniyatlari to‘g‘risidagi qonun mazkur yo‘nalishdagi muhim huquqiy asoslar sifatida ko‘rsatilgan.
Shuningdek, hujjatda 1982-yilda qabul qilingan federal qonun moliya institutlaridan foiz stavkalari va kredit shartlarini standartlashtirilgan shaklda oshkor etishni talab qilishi qayd etiladi. Foizning yillik ko‘rsatkichda berilishi hamda boshqa shartlarning belgilangan tartibda e’lon qilinishi qarz oluvchiga kredit qiymatini tushunishga yordam beradi.
Xorijiy mamlakatlar amaliyotida kichik biznes ehtiyojlari kredit, mikroqarz, mikrolizing, maqsadli subsidiya va soliq rag‘batlari orqali birgalikda qoplanadi. Bu vositalar aylanma kapitalni to‘ldirish, texnik bazani yangilash, investitsion loyihalarni amalga oshirish va biznes miqyosini kengaytirishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari kichik biznes uchun qulay institutsional va moliyaviy muhit yaratish bo‘yicha katta tajribaga ega. Hujjatda kichik va o‘rta biznes Yevropa Ittifoqi yalpi ichki mahsulotining 50 foizdan ortig‘ini shakllantirishi va korxonalarning 99 foizdan ziyod qismini tashkil qilishi qayd etilgan.
Yevropa Ittifoqida davlat xaridlari kichik korxonalarga davlat buyurtmachilari bilan savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yish, mahsulot va xizmatlarini sotish hamda tushumlarni barqarorlashtirish imkonini beradi. Fransiya bo‘yicha keltirilgan manbalarda davlat kontraktlarining 25–30 foizga yaqin qismi kichik biznes hissasiga to‘g‘ri kelishi ta’kidlangan14.
G‘arbiy Yevropada imtiyozli kreditlar ayrim ma’lumotlarda kichik korxona xarajatlarining 40 foizigacha qismini qoplashi qayd etilgan. Yangi korxonalar uchun kredit muddati 15 yilgacha, modernizatsiya uchun 10 yilgacha bo‘lishi, foiz stavkalari esa manbada 36–60 foiz oralig‘ida ko‘rsatilishi bayon qilingan. Davlat institutlari bunday moliyaviy yordami korxonalar bilan bir qatorda ularning birlashmalariga ham taqdim etishi mumkin15.
Venchur tadbirkorligi uchun yopiq investitsion fondlar tashkil etilgan. Bu fondlar birjada ro‘yxatga olinmagan korxonalar aksiyasini oladi. Unda fond mablag‘lari davlat obligatsiyalari va boshqa yopiq fondlar aksiyalariga sarflanishi mumkin emas. Fondlarning asosiy daromad manbai u tashkil etilgan firma aksiyalarini sotish orqali tarkib topadi. Ilmiy tadqiqot faoliyati va konstruktorlik ishlanmalari va ilmiy biznesni qo‘llab – quvvatlash uchun investitsion texgologik fond va Amaliy tadqiqotlar fondi ish yuritadi. Davlat tomonidan har yili maxsus fondlarga moliyaviy yordam ko‘rsatiladi. Chunki, venchurli moliyalashtirish innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini beradi.
Davlat buyurtmalarida ishtirok etish kichik korxonalarning sotuv kanallarini kengaytirib, tushum manbalarini diversifikatsiya qiladi. Yevropa mamlakatlari amaliyotida ushbu vosita kichik biznesning iqtisodiy faolligi va moliyaviy barqarorligini qo‘llab-quvvatlash mexanizmlaridan biri sifatida qo‘llanadi16.
1.2-jadval
