- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish
- •1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
- •Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi25
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.28
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar31
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •37 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
Bozor iqtisodiyoti sharoitida kichik biznes subyektlarining ishlab chiqarish salohiyatini oshirish va ularning moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishda tijorat banklari orqali xorijiy kredit liniyalarini real sektorga yo‘naltirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur moliyalashtirish manbalari kichik ishlab chiqarish korxonalarini tashkil etish, mavjud ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish hamda ularning faoliyatini bosqichma-bosqich kengaytirish imkonini beradi. Istiqbolda ushbu mablag‘lardan foydalanish orqali moliyaviy barqaror, ishlab chiqarish faoliyati diversifikatsiyalashgan va raqobatbardosh korxonalarni shakllantirish ko‘zda tutiladi. Xususan, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va mahalliy xomashyoni chuqur qayta ishlash, mashinasozlik hamda elektronika sanoati uchun butlovchi qismlar ishlab chiqarish, shuningdek, import o‘rnini bosuvchi iste’mol tovarlarini o‘zlashtirishga qaratilgan investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda xorijiy kredit liniyalari muhim moliyaviy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kichik biznes subyektlarini kreditlash jarayonida uchraydigan asosiy muammolardan biri — likvid garov ta’minotining yetarli emasligidir. Ushbu cheklovni yumshatish maqsadida lizing va qayta moliyalashtirish mexanizmlaridan samarali foydalanish maqsadga muvofiq. Lizing tadbirkorlarga katta miqdordagi boshlang‘ich mablag‘larni safarbar qilmasdan turib, zarur ishlab chiqarish uskunalari, transport vositalari va boshqa asosiy vositalardan foydalanish imkoniyatini yaratadi. Qayta moliyalashtirish tizimini takomillashtirish moliyaviy tashkilotlarning mablag‘lar bilan ta’minlanganlik darajasini oshirish, kredit resurslari hajmini kengaytirish va kichik tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilash uchun muhim shart-sharoit yaratadi.
Mazkur mexanizmlarning amaliy samaradorligini oshirish uchun lizing faoliyatining huquqiy va iqtisodiy asoslarini takomillashtirish zarur. Jumladan, quyidagi yo‘nalishlarga ustuvor ahamiyat qaratish lozim:
1. Soliq imtiyozlarini takomillashtirish. Tijorat banklari tomonidan kichik biznes subyektlariga taqdim etiladigan lizing xizmatlaridan olinadigan daromadlarga nisbatan soliq yengilliklarini joriy etish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish. Bunday yondashuv lizing operatsiyalarining jozibadorligini oshirish va moliyaviy institutlarni ushbu yo‘nalishga ko‘proq resurs ajratishga rag‘batlantirishi mumkin.
2. Garov ta’minoti talablarini maqbullashtirish. Lizing shartnomasi doirasida foydalanishga topshirilgan aktivni tegishli huquqiy va moliyaviy shartlar asosida asosiy ta’minot sifatida tan olish hamda qo‘shimcha garov talablarini kamaytirish. Bu, ayniqsa, yetarli ko‘chmas mulk yoki boshqa likvid aktivlarga ega bo‘lmagan kichik biznes subyektlarining moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
3. Lizing aktivlarini baholash va amortizatsiya mexanizmlarini takomillashtirish. Lizing obyekti bo‘yicha hisoblanadigan amortizatsiya ajratmalari uning haqiqiy bozor qiymatini baholashga asossiz ravishda salbiy ta’sir ko‘rsatmasligini ta’minlash. Bunda aktivning balans qiymati, qoldiq qiymati va joriy bozor qiymati o‘rtasidagi farqlarni hisobga oluvchi shaffof baholash tartiblarini shakllantirish muhimdir.
Xorijiy moliyalashtirish liniyalari, lizing xizmatlari va qayta moliyalashtirish vositalarini yagona tizim doirasida rivojlantirish kichik biznes korxonalarining investitsiya kiritish imkoniyatlarini kengaytirish, ishlab chiqarish jarayonlarini zamonaviy texnologiyalar asosida yangilash hamda moliyaviy mablag‘larni jalb etishda uchraydigan cheklovlarni bartaraf etishga ko‘maklashadi. Ushbu mexanizmlarning samaradorligini oshirish uchun moliyaviy instrumentlarni takomillashtirish bilan bir qatorda, soliqqa tortish, kredit ta’minoti sifatida garovdan foydalanish va aktivlarning qiymatini aniqlash tartiblarini ham izchil ravishda rivojlantirish lozim.
Shuningdek, “sotib olish va qayta ijaraga berish” (sale and leaseback) mexanizmi kichik biznes sub’ektlariga balansdagi aktivlarni tijorat banklariga sotish orqali aylanma mablag‘larni to‘ldirish imkonini beradi. Biroq amaliyotda ushbu lizing turidan foydalanish darajasi hali yetarlicha shakllanmagan.
Kichik biznes sub’ektlarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun debitorlik qarzlari aylanishi koeffitsienti ular faoliyat yuritayotgan tarmoqning o‘rtacha darajasidan past bo‘lmasligi lozim. Bu esa pul oqimlarini muvozanatlash va to‘lov qobiliyatini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, kichik biznesga past foizli kreditlar hajmini oshirish maqsadida tijorat banklari kapitalida davlat ishtirokini kengaytirish zarur. Shu bilan birga, pensiya jamg‘armalari hamda davlat sug‘urta tashkilotlarining vaqtincha bo‘sh mablag‘larini tijorat banklariga past foizli muddatli depozit sifatida joylashtirish orqali ushbu resurslarni kichik biznesni imtiyozli kreditlashga yo‘naltirish samarali natija beradi.
“Uzoq muddatda hukumat tijorat banklarining ustav kapitaliga investitsiya qilingan mablag'larni qaytara olmasligi mumkin. Bu tijorat banklari uchun davlat mablag'laridan foydalangan holda kichik biznes sub'ektlariga nisbatan past foiz stavkalari bilan uzoq muddatli investitsiya kreditlarini berish imkoniyatini yaratadi.
Tijorat banklari yuqori darajadagi to'lov qobiliyatiga ega kichik korxonalar, kichik korxonalar va davlat xaridlari tizimiga kiritilgan mikrofirmalar uchun hujjatli akkreditivlar bo'yicha import to'lovlarini muddatli va overdraft kreditlari orqali to'lashni tashkil etishlari kerak.
Ushbu ilmiy taklifning amaliy qo'llanilishi kichik biznes importini moliyalashtirish ko'lamini kengaytiradi; tijorat banklarining kreditlardan olinadigan foiz daromadlarini oshiradi; banklar faoliyatidagi kredit xavfi darajasini pasaytiradi, chunki kichik biznesning kredit olish ehtimoli oshadi; va kichik biznesning iqtisodiy faoliyatidan xorijiy valyutaning chiqib ketishining oldini oladi.
Ushbu overdraft imkoniyatlari bir oy muddatga taqdim etilishi va oyning oxirgi kunida mijozning joriy valyuta hisob varag'ida ijobiy qoldiqni ta'minlashi kerak. Bank mijozning joriy hisobvarag'idagi mablag'lardan xorijiy valyutadagi kreditni qaytarishga yo'l qo'ymasligi kerak.
Kichik biznesning xorijiy valyuta mablag'larini o'tkazish qobiliyatini oshirish uchun ularning eksport daromadlarining barqarorligini ta'minlash juda muhimdir. Shu maqsadda, bojxona bojlari stavkalari ular mahsulotlarining aksariyat qismini eksport qiladigan mamlakatlar bilan kelishib olinishi kerak”41.
“Tijorat banklari tomonidan kichik biznesga overdraft va joriy hisobvaraqlar ko'rinishida kredit berish tartibi, paydo bo'ladigan kredit risklarini kamaytirish usullari, shuningdek, joriy hisobvaraqning debet va kredit qoldig'i bo'yicha foizlarni hisoblash mexanizmi maxsus ko'rsatmalarda aks ettirilishi kerak. Xalqaro tajribani o'rganish shuni ko'rsatadiki, overdraftlar garovsiz beriladi. Bunday sharoitda kredit xavfini kamaytirish uchun mijozlardan oyning oxirgi kuniga qadar joriy hisoblarida ijobiy qoldiqni saqlab turishni talab qilish kerak”42.
Iqtisodiyotda likvidlik darajasining yetarli bo‘lmasligi kichik biznes subyektlarining aylanma mablag‘larini samarali boshqarishi va uzluksiz pul oqimlarini ta’minlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Xususan, xaridorlar tomonidan to‘lovlarning kechiktirilishi korxonalarning joriy moliyaviy majburiyatlarini bajarish imkoniyatlarini cheklab, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarida qo‘shimcha moliyaviy qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Shu munosabat bilan, kichik biznes subyektlarining debitorlik qarzlari bilan bog‘liq moliyaviy tavakkalchiliklarini kamaytirishga qaratilgan davlat kafolati mexanizmini joriy etish istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Mazkur mexanizm doirasida davlat kafolatining taqdim etilishi tijorat banklari va boshqa moliyaviy institutlarning kichik biznes subyektlariga tegishli debitorlik talablarini diskont asosida sotib olishga, ya’ni faktoring operatsiyalarini amalga oshirishga bo‘lgan manfaatdorligini oshirishi mumkin. Natijada tadbirkorlar debitorlik qarzlarining belgilangan muddatda undirilishini kutmasdan, o‘zlariga tegishli pul mablag‘larining muayyan qismini oldindan olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa aylanma mablag‘lar aylanishini tezlashtirish, joriy to‘lov qobiliyatini mustahkamlash va tashqi moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Bunda davlat kafolati mexanizmining samaradorligini ta’minlash uchun kafolat berish mezonlari, tavakkalchiliklarni taqsimlash tartibi va moliyaviy nazorat mexanizmlarini aniq belgilash muhim ahamiyatga ega.
Rivojlangan mamlakatlar bank amaliyotida tijorat banklari tomonidan mijozlarning debitorlik qarzlarini faktoring va forfeyting operatsiyalari orqali sotib olish keng qo‘llaniladi. Ushbu mexanizm korxonalarning debitorlik qarzlarini tezkor ravishda pul mablag‘lariga aylantirish imkonini beradi hamda banklarga chegirma asosida qo‘shimcha daromad olish sharoitini yaratadi.
Biroq, respublikamiz amaliyotida ushbu xalqaro tajriba to‘liq joriy etilmagan. Buning asosiy sabablari sifatida, birinchidan, tijorat veksellarining muomalada yetarli darajada rivojlanmaganligi tufayli banklarning forfeyting operatsiyalarini amalga oshirish imkoniyati cheklanganligini; ikkinchidan esa, faktoring operatsiyalarining muddati 90 kun bilan cheklanishi ushbu instrumentning risk darajasini oshirayotganini ko‘rsatish mumkin.
“Kichik biznesning kreditga layoqatliligini aniqlash uchun alohida metodologiyani ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. Respublikamizdagi banklarda kichik biznesning kreditga layoqatliligini baholashning o'ziga xos metodologiyasi yo'q. Biroq, kichik biznesning aktivlari va majburiyatlari tarkibi va moliyaviy natijalarning shakllanishi yirik korporativ mijozlarnikidan sezilarli darajada farq qiladi. Bundan tashqari, tijorat banklari mijozlarning kreditga layoqatliligini faqat beshta moliyaviy ko'rsatkich (uchta asosiy va ikkita ikkilamchi) yordamida aniqlaydi. Bu shuni anglatadiki, xalqaro bank amaliyotida keng qo'llaniladigan metodologiyalar hali respublikamizdagi banklar amaliyotida joriy etilmagan.
Tijorat banklari tomonidan kichik biznes subyektlariga beriladigan kreditlar bo'yicha foiz stavkalari uchun subsidiyalar joriy etishni ko'rib chiqish o'rinli bo'lar edi. Tijorat banklari tomonidan tadbirkorlik subyektlariga imtiyozli kreditlar berish tartibi amaldagi qoidalarda aniq ko'rsatilgan. Biroq, tijorat banklariga beriladigan imtiyozli kreditlar faqat soliq imtiyozlariga nisbatan qo'llaniladi. Bu shuni anglatadiki, tijorat banklari tomonidan Imtiyozli Kredit Jamg'armasi orqali berilgan imtiyozli kreditlardan olinadigan foizli daromad soliqdan ozod qilinadi. Bu juda muhim moliyaviy afzallikdir.
Rivojlangan mamlakatlarda, xususan, G'arbiy Yevropa mamlakatlarida tijorat banklari tomonidan kichik biznesga berilgan kreditlar bo'yicha foiz stavkalarining ma'lum bir qismi subsidiyalanadi. Bu shuni anglatadiki, tijorat banki tomonidan kichik biznesga berilgan kredit bo'yicha imtiyozli foiz stavkasi va bozor stavkasi o'rtasidagi farqning ma'lum bir qismi tijorat bankiga davlat mablag'lari hisobidan to'lanadi”43.
Kichik tadbirkorlik subyektlari uchun kredit foizlarining bir qismini davlat hisobidan qoplash amaliyoti ularning moliyalashtirish xarajatlarini qisqartirish va kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilashga xizmat qiluvchi muhim iqtisodiy dastakdir. Ushbu yondashuv doirasida foiz to‘lovlarining belgilangan qismi davlat budjeti mablag‘lari hisobidan qoplanishi tadbirkorlarning moliyaviy majburiyatlarini yengillashtiradi, mavjud pul mablag‘larini oqilona taqsimlashga yordam beradi hamda ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish va yangi investitsion tashabbuslarni ro‘yobga chiqarish uchun qo‘shimcha sharoit yaratadi. Natijada korxonalarning qarzlarni qaytarish salohiyatini oshirish va moliyaviy holatini barqarorlashtirish imkoniyatlari kengayadi.
Foiz xarajatlarini subsidiyalash mexanizmi bank sektorining kichik biznesni kreditlash faoliyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Davlat tomonidan foiz to‘lovlarining muayyan qismini qoplash qarz oluvchilarning kreditga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini kamaytirib, ularning to‘lovlarni belgilangan muddatlarda amalga oshirish imkoniyatini yaxshilaydi. Bu esa kredit portfelidagi muammoli qarzlar xavfini kamaytirish va ajratilgan kreditlarning sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilashga ko‘maklashadi. Shu bilan birga, mazkur moliyaviy rag‘bat banklarning kichik tadbirkorlik subyektlarini kreditlashga bo‘lgan manfaatdorligini oshirib, ushbu yo‘nalishga ajratiladigan resurslar hajmini kengaytirishi mumkin. Biroq mexanizmning barqaror natija berishi subsidiyalarni shaffof va asoslangan mezonlar bo‘yicha ajratish, budjet mablag‘larining belgilangan maqsadlarga muvofiq sarflanishini nazorat qilish hamda iqtisodiy jihatdan istiqbolli va moliyaviy barqaror loyihalarni ustuvor qo‘llab-quvvatlashga bog‘liq.
“Tijorat banklari tomonidan taqdim etiladigan faktoring kreditlari kichik biznesning pul oqimlari barqarorligini ta'minlashda muhim omilga aylanishi kerak. Bunga erishish uchun quyidagi masalalarni aniqlashtirish kerak deb hisoblaymiz:
1. Tijorat banklariga kichik biznes sub'ektlari tomonidan sotiladigan tovarlar uchun hujjatlarni ham regressiv, ham regresssiz olish imkoniyati berilishi kerak.
Agar tijorat banklariga hozirgi holatda bo'lgani kabi, regressiya huquqi bilan tijorat hujjatlarini olishga ruxsat berilmasa, unda banklardan olingan faktoring kreditlari ular uchun yuqori xavfli aktiv bo'lib qoladi va bu holat tijorat banklarining kichik biznesga faktoring asosida kredit berishga bo'lgan qiziqishini kamaytirishi mumkin.
2. Zarar ko'rgan kichik biznesning muddati o'tgan debitorlik qarzlari undirilmasligi kerak. Aks holda, faktoring bank kreditlari iqtisodiyotdagi muammoli qarzlarning o'sishiga qo'shimcha hissa qo'shishi mumkin.
3. Sotilgan tovarlar uchun to'lov shartlariga rioya qiling va 180 kundan oshmasligi kerak. Buning sababi, faktoring qisqa muddatli kreditlashning bir shaklidir.
4. Banklar tomonidan faktoring kreditlari uchun ta'minot sifatida olingan garovni sotish sud qarori bilan emas, balki tijorat banki va kichik biznes o'rtasida tuzilgan va notarius tomonidan tasdiqlangan shartnoma asosida amalga oshirilishi kerak”44.
Yuqorida aytib o'tilgan holatlarni hisobga olish va ularni banklarning faktoring amaliyotida qo'llash kichik biznesga faktoring kreditlari hajmini oshirish imkonini berishi mumkin.
Iqtisodiyot tarmoqlarini diversifikatsiyalash, ustuvor sohalarning texnologik rivojlanishini jadallashtirish va tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida tijorat banklari kredit faoliyatini strategik maqsadlarga muvofiq tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Buning uchun mavjud kredit mablag‘larini iqtisodiyot yo‘nalishlari kesimida samarali taqsimlash, qarz oluvchilarning moliyaviy imkoniyatlarini har tomonlama tahlil qilish va kreditlash bilan bog‘liq tavakkalchiliklarni boshqarish usullarini takomillashtirish zarur. Bunday chora-tadbirlar moliyaviy resurslarning natijadorligini oshirish, real iqtisodiyot subyektlarining investitsion tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash va bank tizimining barqaror faoliyatini ta’minlashga yordam beradi.
Tijorat banklarida moliyaviy xatarlarni o‘z vaqtida aniqlash, ularning ehtimoliy ta’sirini baholash va doimiy kuzatib borish mexanizmlarini rivojlantirish iqtisodiy beqarorlik hamda xalqaro moliya bozorlaridagi inqirozli holatlarning salbiy oqibatlarini cheklashda muhim o‘rin egallaydi. Xususan, kredit portfelidagi mablag‘larni turli tarmoqlar va qarz oluvchilar o‘rtasida taqsimlash, stress-testlardan muntazam foydalanish va kredit siyosatini makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarning o‘zgarishiga moslashtirish moliyaviy muammolarni oldindan aniqlash imkoniyatini oshiradi. Shu asosda kredit siyosatini izchil takomillashtirish mamlakatning moliyaviy-iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlash, banklarning ichki va tashqi salbiy omillarga bardoshliligini oshirish hamda uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyot uchun barqaror moliyaviy sharoit yaratishga xizmat qiladi.
Tijorat banklarining barqarorligi va likvidligini ta’minlash, shuningdek, iqtisodiy xavfsizlikni kuchaytirish real sektorni kreditlashga yo‘naltirilgan kredit portfelini oqilona shakllantirish orqali amalga oshiriladi. Bunda kredit risklarini samarali boshqarish va ularning o‘sishini cheklash muhim omil hisoblanadi.
Kichik biznes subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash samaradorligini oshirish maqsadida ijobiy kredit tarixiga ega, kredit reytingi “yaxshi” yoki “a’lo” darajada baholangan tadbirkorlik subyektlari uchun kafillik mexanizmlarini takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Xususan, tadbirkorning avvalgi kredit majburiyatlari bo‘yicha kafillikdan foydalanganligi yoki foydalanmaganligidan qat’i nazar, uning amaldagi moliyaviy holati, kredit intizomi va to‘lov qobiliyatini hisobga olgan holda, belgilangan limitlar doirasida navbatdagi kreditlar uchun qo‘shimcha kafillik taqdim etish tartibini joriy etish maqsadga muvofiqdir.
Mazkur yondashuv kredit tarixida ijobiy natijalarga erishgan tadbirkorlarni rag‘batlantirish, ularning moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish hamda kreditlash jarayonida ortiqcha cheklovlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Bunda kafillik miqdorini belgilashda qarz oluvchining moliyaviy ko‘rsatkichlari, mavjud kredit majburiyatlari va kredit risklari muntazam baholab borilishi mexanizmning barqaror ishlashini ta’minlaydi.
Biroq amalda ayrim tadbirkorlik sub’ektlari avvalgi kreditlari bo‘yicha kafillik mexanizmidan foydalanganligi sababli keyingi qo‘shimcha kredit resurslarini jalb qilish imkoniyati cheklanmoqda. Bu holat ayniqsa, ijobiy kredit tarixi shakllangan, moliyaviy intizomi yuqori va iqtisodiy samaradorligi barqaror bo‘lgan sub’ektlar faoliyatining kengayishiga to‘sqinlik qilmoqda. Xususan, tadbirkorlarning avvalgi kredit majburiyatlari bo‘yicha kafillikdan foydalanganligi yoki foydalanishda davom etayotganligidan qat’i nazar, ularning kreditga layoqatliligi va moliyaviy holatini inobatga olgan holda, belgilangan umumiy limitlar doirasida navbatdagi kreditlar uchun ham kafillik taqdim etish tartibini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Bunday yondashuv kredit intizomiga rioya qiluvchi tadbirkorlik subyektlarini rag‘batlantirish bilan birga, ularning moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mazkur mexanizmning xo‘jalik amaliyotiga joriy etilishi bir qator muhim iqtisodiy samaralarga erishish imkonini beradi. Jumladan:
kichik tadbirkorlik subyektlarining kundalik faoliyat uchun zarur aylanma mablag‘lar bilan uzluksiz ta’minlanishi va pul tushumlari hamda xarajatlari o‘rtasidagi muvozanatning mustahkamlanishi;
investitsion tashabbuslar va innovatsion ishlanmalarni moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarining kengayishi;
korxonalarning ishlab chiqarish salohiyatini oshirish, mavjud quvvatlardan samarali foydalanish va xizmatlar ko‘lamini kengaytirish;
eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish hajmini ko‘paytirish hamda mahalliy korxonalarning xalqaro bozorlardagi raqobat mavqeini kuchaytirish;
qo‘shimcha ish o‘rinlarini tashkil etish orqali bandlik darajasini oshirish, tadbirkorlikning iqtisodiy natijadorligi va ijtimoiy ahamiyatini yuksaltirish.
Umuman olganda, kredit reytingiga asoslangan qo‘shimcha kafillik mexanizmi kichik biznes subyektlarining moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiruvchi rag‘batlantiruvchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Uning samarali ishlashi uchun kafillik limitlarini tadbirkorlarning moliyaviy holati, mavjud qarz majburiyatlari va kredit risklari bilan muvofiqlashtirish zarur.
Tahlillar natijasida aniqlanishicha, ijobiy kredit tarixi va yuqori to‘lov intizomiga ega tadbirkorlik sub’ektlarida kredit qaytmaslik xavfi nisbatan past bo‘ladi. Shu sababli ular uchun kafillik mexanizmlarini kengaytirish moliyaviy risklarni sezilarli darajada oshirmaydi, aksincha, banklar va davlat kafillik institutlari o‘rtasida ishonchli hamkorlik muhitini shakllantiradi.
Shuningdek, qo‘shimcha kreditlar bo‘yicha kafillik berish amaliyotini kredit reytingi, soliq intizomi, pul oqimi barqarorligi va biznesning moliyaviy natijalari asosida baholash mezonlari bilan uyg‘unlashtirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu esa moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning manzilliligi va samaradorligini oshirish imkonini beradi.
Kredit intizomi yuqori baholangan, ya’ni kredit tarixi “yaxshi” yoki “a’lo” deb topilgan kichik biznes subyektlariga qo‘shimcha qarz mablag‘larini ajratishda kafillik vositalaridan foydalanish ko‘lamini kengaytirish moliyalashtirish imkoniyatlarini yaxshilashning samarali yo‘nalishlaridan biridir. Bunday tartib moliyaviy majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarayotgan tadbirkorlarni rag‘batlantirish, ularning xo‘jalik faoliyatini faollashtirish va ishlab chiqarish hamda xizmat ko‘rsatish yo‘nalishlarini rivojlantirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Mazkur yondashuvning qo‘llanilishi hududlar va iqtisodiyot tarmoqlarida yangi biznes tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash, investitsiya jarayonlarini jadallashtirish va iqtisodiy o‘sishning barqarorligini mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.
O‘zbekistonning bugungi iqtisodiy taraqqiyot bosqichida hududlar rivojlanishi o‘rtasidagi tafovutlarni kamaytirish, xususiy tadbirkorlik faoliyatini kengaytirish va kichik biznesga yo‘naltiriladigan investitsiyalar hajmini oshirish muhim strategik vazifalar sirasiga kiradi. Ushbu maqsadlarga erishishda tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash usullarini takomillashtirish, kredit mablag‘larini jalb qilish imkoniyatlarini yaxshilash va investitsion loyihalarni amalga oshirish uchun qulay iqtisodiy muhitni shakllantirish muhim o‘rin egallaydi. Natijada yangi ish o‘rinlari yaratilishi, aholining mehnat faoliyatida ishtiroki kengayishi, mahalliy ishlab chiqarish imkoniyatlari ortishi va fuqarolarning turmush farovonligi yaxshilanishi uchun sharoit yuzaga keladi.
Iqtisodiy islohotlarning izchil davom etishi sharoitida kichik biznesning rivojlanishini jadallashtirish, uning milliy iqtisodiyotdagi salmog‘ini oshirish va tadbirkorlik tashabbuslarini moliyaviy jihatdan rag‘batlantirish alohida ahamiyatga ega. Mazkur sektor yangi ish o‘rinlarini tashkil etish, bandlikni ta’minlash, mahalliy mahsulotlar ishlab chiqarishni ko‘paytirish hamda bozorda sog‘lom raqobat muhitini shakllantirish orqali mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga munosib hissa qo‘shadi. Biroq mazkur sektorning moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qondirishda ayrim institutsional va iqtisodiy to‘siqlar saqlanib qolmoqda. Xususan, tijorat banklari tomonidan kredit ajratishda yuqori likvidli garov ta’minotiga qo‘yiladigan talablar kichik biznes subyektlarining kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini cheklovchi omillardan biri bo‘lib qolmoqda. Buning asosiy sababi ko‘plab tadbirkorlik subyektlarida bank talablariga javob beradigan, yetarli qiymatga ega va tez realizatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan aktivlarning mavjud emasligidir.
Xalqaro bank amaliyotida kredit ta’minoti sifatida yer va ko‘chmas mulk, qimmatbaho metallar, davlat qimmatli qog‘ozlari hamda davlat kafolati bilan ta’minlangan ayrim moliyaviy instrumentlardan foydalaniladi. Bunday aktivlarning likvidligi va qiymatini nisbatan ishonchli baholash imkoniyati banklar uchun kredit risklarini kamaytirishga yordam beradi. O‘zbekiston sharoitida esa kichik biznes subyektlarining mazkur turdagi aktivlar bilan yetarli darajada ta’minlanmaganligi kredit olish jarayonini murakkablashtiradi. Shu sababli kreditlash amaliyotida an’anaviy garov vositalari bilan bir qatorda davlat kafilligi, kafolat fondlari, faktoring va lizing kabi muqobil moliyalashtirish mexanizmlaridan foydalanishni kengaytirish zarurati yuzaga kelmoqda.
Kichik biznesning iqtisodiyotdagi o‘rni bilan unga yo‘naltirilayotgan kredit resurslari o‘rtasidagi nomutanosiblik ham alohida e’tibor talab qiladi. Agar kichik biznes yalpi ichki mahsulot shakllanishida katta ulushga ega bo‘lsa-yu, tijorat banklari kredit portfelida uning ulushi nisbatan pastligicha qolsa, bu holat mazkur sektorning moliyalashtirish imkoniyatlari yetarli darajada kengaymaganini ko‘rsatishi mumkin. Bunday nomutanosiblikni bartaraf etish uchun kredit resurslarini taqsimlash mexanizmlarini takomillashtirish, kichik biznesning moliyaviy holatini baholash mezonlarini uning faoliyat xususiyatlariga moslashtirish hamda istiqbolli loyihalarni moliyalashtirishda kafillik vositalaridan samarali foydalanish lozim. Shu bilan birga, yalpi ichki mahsulotdagi ulush va kredit portfelidagi ulushni taqqoslashda statistik ma’lumotlarning bir xil davrga tegishli ekanligi hamda ko‘rsatkichlar metodologik jihatdan o‘zaro mosligi hisobga olinishi kerak.
Kichik tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy ta’minlashda xalqaro kredit liniyalari orqali jalb qilinadigan mablag‘lar va ular asosida taqdim etiladigan kreditlarning qiymati muhim omillardan biri sanaladi. Xalqaro moliya institutlari tomonidan ajratiladigan resurslar korxonalarning investitsion tashabbuslarini ro‘yobga chiqarish, ishlab chiqarish jarayonlarini texnik va texnologik jihatdan yangilash hamda mavjud quvvatlarni kengaytirish uchun qo‘shimcha moliyaviy imkoniyat yaratadi. Biroq bunday kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarining yuqoriligi ularning iqtisodiy samaradorligini pasaytirishi va ayrim kichik biznes subyektlari uchun qarz mablag‘laridan foydalanishni qiyinlashtirishi mumkin. Ayrim hollarda xalqaro moliya institutlari mablag‘lari hisobidan ajratiladigan kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarining 16 foizgacha yetishi qayd etilgan [1]. Mazkur ko‘rsatkichni tahlil qilishda kredit valyutasi, muddati, vositachi bank marjasi, komissiyalar va boshqa xarajatlarni ham hisobga olish zarur. Shu asosda tadbirkorlar uchun maqbul qiymatdagi moliyalashtirish manbalarini shakllantirish va kredit resurslarining yakuniy qiymatini pasaytirish bo‘yicha choralarni ishlab chiqish mumkin.
Kichik biznes subyektlarining moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan yana biri pul oqimlarining beqarorligi va debitorlik qarzlarining sekin undirilishidir. Xaridorlar tomonidan to‘lovlarning kechiktirilishi korxonalarning aylanma mablag‘larini debitorlik qarzlarida band qilib qo‘yadi. Natijada tadbirkorlar xomashyo xarid qilish, ish haqi to‘lash, soliq va boshqa joriy majburiyatlarni bajarishda moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Debitorlik qarzlarining aylanish koeffitsienti pastligi mablag‘larning korxona faoliyatiga qaytish tezligi sustligini anglatadi va qisqa muddatli likvidlikka bosimni kuchaytiradi. Ushbu muammoni yumshatishda debitorlik qarzlarini boshqarish tizimini takomillashtirish, to‘lov intizomini kuchaytirish hamda faktoring operatsiyalarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kichik biznesni kreditlashni kengaytirishdagi navbatdagi muammo tijorat banklarining nisbatan arzon va barqaror moliyaviy resurslarni jalb qilish imkoniyatlari bilan bog‘liq. Banklarning kreditlar bo‘yicha foiz stavkalari, avvalo, resurslarni jalb qilish qiymati, operatsion xarajatlar, kredit risklari va bank marjasiga bog‘liq. Shu sababli kichik biznesga nisbatan maqbul foiz stavkalarida kredit ajratish uchun banklarning uzoq muddatli va barqaror resurs bazasini shakllantirish muhimdir. Agar banklar mablag‘larni yuqori foiz stavkalarida jalb qilsa, ularni past stavkalarda joylashtirish imkoniyati cheklanadi. Bundan tashqari, o‘zgaruvchan foiz stavkalariga ega resurslardan foydalanish foiz riskini yuzaga keltirishi mumkin. Bozor stavkalarining ko‘tarilishi bankning resurslar qiymatini oshirib, kredit operatsiyalari rentabelligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois resurslar tarkibini diversifikatsiyalash, uzoq muddatli moliyalashtirish manbalarini kengaytirish va foiz riskini boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish zarur.
Rivojlangan mamlakatlarda chakana omonatlar banklar uchun muhim moliyalashtirish manbalaridan biri hisoblanadi. Biroq chakana omonatlarning banklar uchun arzon resurs bo‘lishi mamlakatdagi inflyatsiya darajasi, pul-kredit siyosati, moliya bozorining rivojlanganligi va aholi jamg‘armalari uchun shakllangan raqobat sharoitlariga bog‘liq. O‘zbekiston bank tizimida muddatli omonatlar bo‘yicha foiz stavkalarining nisbatan yuqori bo‘lishi banklarning resurslarni jalb qilish xarajatlarini oshirishi mumkin. Masalan, ayrim davrlarda muddatli omonatlar bo‘yicha 14–18 foiz atrofidagi stavkalar qayd etilgan. Biroq ushbu ko‘rsatkichlarni tegishli davrga oid rasmiy ma’lumotlar bilan tasdiqlash lozim. Shuningdek, Markaziy bankning asosiy stavkasi va tijorat banklarining omonatlar bo‘yicha stavkalari turli iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘lib, ularni bevosita tenglashtirish to‘g‘ri emas. Ular o‘rtasidagi bog‘liqlik pul-kredit siyosati, inflyatsion kutilmalar, banklararo raqobat va moliyaviy resurslarga bo‘lgan talab orqali namoyon bo‘ladi.
Umuman olganda, kichik biznesni kreditlash imkoniyatlarini kengaytirish faqat kredit hajmini oshirish bilan cheklanmaydi. Bu jarayon garov ta’minotiga qo‘yiladigan talablarni maqbullashtirish, xorijiy kredit liniyalari qiymatini kamaytirish, debitorlik qarzlari aylanishini tezlashtirish, banklarning barqaror resurs bazasini mustahkamlash va muqobil moliyalashtirish vositalarini rivojlantirishni o‘z ichiga oluvchi kompleks yondashuvni talab etadi45.
Kichik biznesga investitsiya kreditlarini berishda hal qilinishi kerak bo'lgan bir qancha muammolar mavjud. Bunday muammolardan biri xorijiy kredit liniyalari orqali olingan investitsiya kreditlarining yuqori narxi bo'lib, bu yuqori foiz stavkalariga olib keladi.
Ko'pgina kichik biznes sub'ektlari ta'minlanmagan kreditlar berish uchun yetarli pul oqimiga ega emaslar. Ularning balanslarida yuqori likvidli garov yo'q. Bunday sharoitda sug'urta kompaniyalarining sug'urta polislari tijorat banklari kreditlari uchun garov sifatida xizmat qilishi mumkin. Biroq, respublikamizdagi tijorat banklari orasida sug'urta kompaniyalariga bo'lgan ishonch darajasi past emas.
3.1-rasm. Kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmining prognoz ko'rsatkichlari (milliard so'm46)
Kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar hajmining dinamikasini ifodalovchi trend tenglamasi tahlili mazkur ko‘rsatkichning yillar davomida o‘sish tendensiyasiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shuningdek, tahlil natijalari kuzatilayotgan davr ko‘rsatkichlari o‘rtasida muayyan darajadagi statistik bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi. Ushbu tendensiyaning matematik ifodasi quyidagi trend tenglamasi orqali aks ettiriladi:
Y = 116072e0,1792x R² = 0,9937
3.1-rasmda kichik korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmi ko'rsatilgan. Ushbu matematik model asosida 2030-yilgacha bo'lgan prognoz ko'rsatkichlari ishlab chiqildi va tahlil qilindi.
Mamlakatimizda kichik biznes tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmi 2030-yil uchun prognoz ishlab chiqildi, unga ko'ra kichik biznes, 2026-yilda 1192504,1 milliard so'mlik va 2030-yilda 2442092,8 milliard so'mlik mahsulotlar ishlab chiqaradi. Bu ko'rsatkich avvalgi yillarga nisbatan bir necha baravar yuqori va buning asosiy sababi so'nggi yillarda mamlakatimizda iqtisodiy rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilishidir.
Hozirgi kunda respublikada tashqi savdo operatsiyalarida ishtirok etayotgan kichik biznes sub’ektlarini kreditlash amaliyotini takomillashtirish bilan bog‘liq ayrim muammolar mavjud. Xususan, kichik biznes tomonidan hujjatli akkreditivlar asosida amalga oshirilgan to‘lovlarni tijorat banklarining qisqa muddatli yoki overdraft kreditlari hisobidan qoplash mexanizmi yetarli darajada ishlamayapti.
Asosiy muammo shundan iboratki, respublikadagi tijorat banklari amaliyotida kichik biznes sub’ektlari tomonidan import operatsiyalarini moliyalashtirish uchun ochiladigan hujjatli akkreditivlarning katta qismi, ya’ni 90 foizdan ortig‘i, ta’minlangan shaklda rasmiylashtiriladi. Bu esa akkreditivlar asosida import to‘lovlarini bank kreditlari hisobidan moliyalashtirish imkoniyatlarini cheklab qo‘yadi. Chunki ta’minlangan akkreditivlarda mablag‘lar mijozning joriy valyuta hisobvarag‘idan oldindan ajratilib, alohida hisobvaraqqa o‘tkaziladi.
Ta’minlanmagan akkreditivlarda esa to‘lov summasi oldindan depozitga joylashtirilmaydi, biroq tijorat banki to‘lov kafili sifatida majburiyatni o‘z zimmasiga oladi. Bunday bank kafolati xalqaro amaliyotda nisbatan ishonchli instrument sifatida e’tirof etiladi.
Kichik biznes subyektlarining tashqi savdo faoliyatini moliyalashtirish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri milliy valyuta kursining xorijiy valyutalarga nisbatan o‘zgaruvchanligi va uning qadrsizlanishi bilan bog‘liq valyuta risklaridir. Milliy valyuta kursining pasayishi import qilinadigan xomashyo, uskunalar va butlovchi qismlar qiymatining oshishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, xorijiy valyutada kredit olgan, biroq tushumlarini asosan milliy valyutada shakllantiradigan tadbirkorlik subyektlari uchun qarzning milliy valyutadagi ekvivalentini qaytarish xarajatlari ortadi. Bu holat korxonalarning pul oqimlariga bosim o‘tkazib, kredit majburiyatlarini bajarish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.
Shu sababli kichik biznesning tashqi savdo operatsiyalarini kreditlashda valyuta risklarini samarali boshqarish muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun valyuta tushumlari va kredit majburiyatlari o‘rtasidagi muvofiqlikni ta’minlash, eksportyorlar uchun mos moliyaviy instrumentlardan foydalanish hamda valyuta kursi o‘zgarishlarining korxona moliyaviy holatiga ta’sirini oldindan baholash zarur.
Shuningdek, banklar va bank bo‘lmagan kredit tashkilotlari tomonidan kichik biznesni kreditlashning metodologik asoslari yetarli darajada takomillashtirilmagan. Xususan, uch bosqichli kreditlash tizimining asosiy tamoyillari hamda bank va nobank kredit tashkilotlari kreditlash mexanizmlaridagi farqlar amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarda to‘liq va aniq aks ettirilmagan.
Tijorat banklarida kichik biznes uchun kredit tarixini yaratishning tugallanmagan jarayoni ularga kredit xavfini ularning individual reytinglari asosida baholashga imkon bermaydi. Har bir kichik biznes uchun kredit tarixini yaratish bizga ularga berilgan kreditlarning xavf darajasini ularning individual reytinglari asosida aniqlash imkonini beradi va kichik biznesga beriladigan ta'minlanmagan yoki ishonchli kreditlar hajmini oshiradi.
Banklar asosan kichik biznesga kredit berish uchun bir martalik kreditlardan foydalanadilar. Kichik biznesga kredit berishda kredit liniyalari, overdraftlar, joriy hisobvaraqlar va tezlashtirilgan kreditlashdan foydalanishga yo'l qo'yilmaydi.
Kichik biznesning balanslarida yuqori likvidli garov ta'minotining yo'qligi ularga kredit berish hajmini tezda oshirishga to'sqinlik qiladi.
Kichik biznes subyektlarining moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qondirishda qimmatli qog‘ozlar bozori imkoniyatlaridan foydalanish muhim istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Biroq kichik biznesning mazkur bozor orqali moliyalashtirishni jalb etish amaliyoti yetarli darajada rivojlanmaganligi sababli, tadbirkorlik subyektlari asosan tijorat banklari kreditlari va boshqa an’anaviy moliyalashtirish manbalariga tayanmoqda. Qimmatli qog‘ozlar bozorini kichik biznes uchun muqobil moliyalashtirish manbaiga aylantirish maqsadida korxonalarni fond bozorida ro‘yxatga olish, emitent maqomini olish va qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarish bo‘yicha aniq, shaffof hamda kichik biznesning imkoniyatlariga mos talablarni ishlab chiqish zarur. Bunday yondashuv korxonalarning investorlar mablag‘larini jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirish, moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalash va bank kreditlariga bo‘lgan yuqori darajadagi qaramlikni kamaytirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, milliy qarz kapitali bozorining yetarlicha rivojlanmaganligi iqtisodiyotda kredit resurslari qiymatining shakllanishiga va pul-kredit siyosati ta’sirchanligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri hisoblanadi. Qarz kapitali bozorida turli muddatli moliyaviy instrumentlar va faol bozor ishtirokchilarining mavjudligi kredit resurslariga bo‘lgan talab va taklifni muvofiqlashtirish, foiz stavkalari dinamikasini shakllantirish hamda moliyaviy resurslarni iqtisodiyot tarmoqlari o‘rtasida samarali taqsimlash imkonini beradi.
Rivojlangan moliya tizimlarida milliy qarz kapitali bozorining rivojlanishi Markaziy bankka asosiy stavka va boshqa pul-kredit siyosati instrumentlari orqali moliyaviy sharoitlarga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatini kengaytiradi. Bunda Markaziy bank tijorat banklari kreditlari bo‘yicha foiz stavkalarini bevosita belgilashdan ko‘ra, pul bozori sharoitlari, likvidlik darajasi va foiz stavkalari kutilmalariga ta’sir ko‘rsatish orqali kreditlash qiymatining shakllanishiga bilvosita ta’sir qiladi.
Demak, milliy qarz kapitali bozorini rivojlantirish kichik biznes subyektlarining moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirishning muhim shartlaridan biridir. Buning uchun korporativ obligatsiyalar bozorini rivojlantirish, kichik biznes subyektlari uchun qimmatli qog‘ozlar chiqarish xarajatlarini maqbullashtirish, investorlar huquqlarini himoya qilish va moliyaviy axborotlarning shaffofligini oshirish lozim.
Kichik biznesni kreditlash metodologiyasini takomillashtirishdagi dolzarb masalalardan biri kreditlash shakllaridan kompleks va samarali foydalanishni ta’minlashdir. Bunda ajratilayotgan kreditlarning samaradorligini oshirish asosiy vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Hozirgi vaqtda respublikamiz bank amaliyotida overdraft, overdraft yoki forfeyting kabi kreditlash instrumentlari yetarli darajada qo‘llanilmaydi. Bundan tashqari, bank dasturiy tizimlari mijozlarning joriy hisobvaraqlarida debet qoldiqlarini shakllantirish imkonini to‘liq qo‘llab-quvvatlamaydi. Amaldagi normativ-huquqiy bazada esa overdraft, overdraft hamda forfeyting kreditlarini berish va tartibga solish bo‘yicha aniq mexanizmlar yetarli darajada aks ettirilmagan.
Iqtisodiyotda likvidlik darajasining yetarli bo‘lmasligi kichik biznes subyektlarining barqaror pul oqimlarini shakllantirish va joriy moliyaviy majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish imkoniyatlarini cheklovchi omillardan biri hisoblanadi. Xususan, debitorlik qarzlarining o‘z vaqtida undirilmasligi, tushumlar va to‘lovlar muddatlari o‘rtasidagi nomutanosiblik hamda aylanma mablag‘larning yetishmasligi korxonalarning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga, tijorat banklarining kreditlash amaliyotida garov ta’minotiga qo‘yiladigan yuqori talablar, kredit risklarini baholashdagi cheklovlar va resurs bazasining yetarli darajada diversifikatsiyalanmaganligi kichik biznesning moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini qisqartiradi.
Mazkur muammolarni yumshatishda kreditlashning turli shakllaridan kompleks va tabaqalashtirilgan tarzda foydalanish muhim ahamiyatga ega. Chunki har bir kredit turi tadbirkorlik subyektining muayyan moliyaviy ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning iqtisodiy vazifalari va qo‘llanish shartlari bir-biridan farq qiladi. Shu sababli kreditlashning alohida shakllarini yagona vosita bilan almashtirish o‘rniga, ularni korxonaning faoliyat xususiyatlari, moliyaviy holati va pul oqimlari ehtiyojlariga muvofiq uyg‘unlashtirish kredit resurslaridan foydalanish samaradorligini oshiradi.
Jumladan, overdraft kreditlari muntazam tushumga ega, to‘lov intizomi barqaror va pul oqimlari oldindan prognoz qilinishi mumkin bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi subyektlar uchun samarali moliyalashtirish vositasi hisoblanadi. Bunday kreditlar hisobvaraqdagi mablag‘lar vaqtincha yetishmagan vaziyatlarda qisqa muddatli likvidlik uzilishlarini qoplash, joriy to‘lovlarni amalga oshirish va xo‘jalik faoliyatining uzluksizligini saqlash imkonini beradi. Ayniqsa, ishlab chiqarish yoki savdo sikli nisbatan qisqa bo‘lgan hamda tushumlari muntazam shakllanadigan kichik biznes subyektlari overdraftdan samarali foydalanishlari mumkin. Biroq overdraft limitini belgilashda korxonaning pul oqimlari, kredit tarixi, qarz yuki va mablag‘larni qaytarish imkoniyatlarini hisobga olish zarur. Shu tariqa kreditlash shakllarini tadbirkorlik subyektlarining real ehtiyojlariga moslashtirish likvidlikni boshqarish, kredit risklarini kamaytirish va bank moliyalashtirishining umumiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
