- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish
- •1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
- •Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi25
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.28
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar31
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •37 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
Kichik biznes subyektlarining barqaror rivojlanishini ta’minlashda moliyaviy resurslarni samarali safarbar etish va ulardan oqilona foydalanish iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Biroq mazkur jarayonning samaradorligi nafaqat kreditlash, subsidiyalash, kafillik va boshqa moliyaviy qo‘llab-quvvatlash vositalarining mavjudligiga, balki ularning amal qilishi uchun zarur bo‘lgan makroiqtisodiy, institutsional va huquqiy shart-sharoitlarning qay darajada shakllanganiga ham bog‘liq. Xususan, tadbirkorlik faoliyatini tartibga solish tizimining barqarorligi, mulk huquqining himoyalanganligi, bozor infratuzilmasining rivojlanganligi va raqobat muhitining mavjudligi kichik biznesning moliyaviy imkoniyatlaridan samarali foydalanishida muhim o‘rin tutadi.
Agar iqtisodiy muhitda tadbirkorlik faoliyatiga to‘sqinlik qiluvchi institutsional cheklovlar, yuqori tranzaksiya xarajatlari, ma’muriy to‘siqlar yoki moliyaviy xizmatlardan foydalanishdagi nomutanosibliklar saqlanib qolsa, hatto keng ko‘lamli moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari ham kutilgan natijani bermasligi mumkin. Bunday kompleks yondashuv moliyaviy yordamning amaliy natijadorligini oshirish, tadbirkorlik subyektlarining raqobatbardoshligini mustahkamlash hamda iqtisodiy o‘sishning barqaror manbalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Davlatning makroiqtisodiy siyosati kichik biznes rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Chunki iqtisodiy tartibga solishning asosiy vositalari davlat ixtiyorida bo‘lib, ularning to‘g‘ri yo‘naltirilishi kichik biznesning kengayishiga zamin yaratadi. Aks holda, ushbu sektorning iqtisodiyotdagi ulushi past darajada saqlanib qolishi mumkin. Bu holat esa bandlikni oshirish va innovatsion rivojlanish jarayonlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, hududlar kesimida kichik biznesning rivojlanish darajasi bir xil emas. Ba’zi mintaqalarda tadbirkorlik iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan biri bo‘lsa, boshqa hududlarda uning hissasi nisbatan past. Bunday tafovutlar nafaqat iqtisodiy tuzilma xususiyatlari, balki hududiy infratuzilma, investitsion muhit va davlat qo‘llab-quvvatlash darajasi bilan ham izohlanadi.
Avvalo, tadbirkorlik subyektlarini tashkil etish, faoliyatini kengaytirish va rivojlanishning turli bosqichlarida qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan yagona strategik yondashuvni shakllantirish lozim. Bunda davlat moliyaviy resurslarini iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirish, ajratilayotgan mablag‘larning maqsadli ishlatilishi hamda erishilayotgan natijalar samaradorligini baholash mexanizmlarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mahalliy darajada esa qo‘llab-quvvatlash choralari yanada kengroq bo‘lishi mumkin. Bu jarayonda bevosita moliyaviy yordam, imtiyozli kreditlar, kafolat mexanizmlari, soliq yengilliklari, davlat mulkidan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, davlat buyurtmalarida ishtirok etish sharoitlarini yaratish, ro‘yxatdan o‘tish va ruxsat berish jarayonlarini soddalashtirish kabi choralar muhim o‘rin tutadi. Bundan tashqari, maslahat xizmatlari, kadrlar tayyorlash tizimi va tadbirkorlikni o‘qitish infratuzilmasi ham rivojlantirilishi lozim.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash siyosati tizimli, izchil va shaffof bo‘lishi zarur. Chunki kichik biznes asosan mahalliy bozorlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, uning faoliyati hududiy iqtisodiy sharoitlarga bevosita bog‘liqdir. Shu bois tadbirkorlikni rivojlantirish hududlar iqtisodiy strategiyasining ajralmas qismi sifatida qaralishi lozim.
Umuman olganda, kichik biznesni samarali rivojlantirish uchun milliy siyosat va hududiy xususiyatlar o‘zaro uyg‘unlashtirilgan kompleks yondashuv talab etiladi. Hozirgi bosqichda mavjud tizim asosan alohida chora-tadbirlardan iborat bo‘lib, uni yagona va integratsiyalashgan qo‘llab-quvvatlash mexanizmiga aylantirish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Kichik biznesni davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash amaliyotida turli chora-tadbirlarning bir-biri bilan nomuvofiqligi yoki ayrim hollarda qarama-qarshi natijalar berishi kuzatiladi. Shu sababli, ushbu sohada samarali natijaga erishish uchun alohida instrumentlar emas, balki yagona metodologik asosga tayangan, o‘zaro uyg‘unlashtirilgan integratsion tizimni shakllantirish zarur hisoblanadi.
Bunday tizim doirasida kichik biznesni moliyalashtirish hajmi va yo‘nalishlarini belgilovchi umumiy model ishlab chiqilishi lozim. Jarayon bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda kichik biznesni moliyaviy qo'llab-quvvatlash tizimini strategik jihatdan takomillashtirish, ya'ni ustuvor yo'nalishlarni aniqlash va mavjud muammolarni chuqur tahlil qilish muhimdir. Bunda hududlar va tarmoqlar kesimida kichik biznes rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillar o‘rganiladi hamda yagona tashkiliy-huquqiy va uslubiy asos yaratiladi.
Shuningdek, venchur moliyalashtirish, kredit kooperatsiyasi, kafolat jamg‘armalari kabi muqobil moliyaviy mexanizmlarni rivojlantirish uchun zarur huquqiy sharoitlarni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Milliy iqtisodiyotda klaster yondashuvini joriy etish ham kichik biznes samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Keyingi bosqichda esa amaliy moliyaviy instrumentlar, jumladan soliq imtiyozlari, kredit siyosati va budjetdan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini bosqichma-bosqich joriy etish talab etiladi. Bu jarayonda kichik biznes sub’ektlarini rag‘batlantiruvchi maxsus dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish muhim o‘rin tutadi.
Moliyaviy-kredit mexanizmlarini takomillashtirish doirasida kreditlashning yagona standart tizimini ishlab chiqish zarur. Bunda korxonalarning to‘lov qobiliyati, rentabelligi va risk darajasini baholash bo‘yicha umumiy metodologiya shakllantiriladi. Shuningdek, kredit risklarini kamaytirish va garov ta’minoti likvidligini aniqlash mexanizmlarini qayta ko‘rib chiqish lozim.
Kredit olish jarayonlarini soddalashtirish, xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish hamda foiz stavkalarini bosqichma-bosqich pasaytirish ham muhim vazifalardan biridir. Shu bilan birga, imtiyozli kreditlash dasturlarini kengaytirish va ularning samaradorligini oshirish zarur.
Kafolat fondlari kichik biznes loyihalarini moliyalashtirishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Ular startaplar va istiqbolli tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlashda kafillik funksiyasini bajaradi. Bundan tashqari, kreditlash jarayonida banklar uchun rag‘batlantiruvchi soliq mexanizmlarini joriy etish ham maqsadga muvofiqdir.
Budjetdan qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishida esa hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy nomutanosiblikni kamaytirish maqsadida mablag‘larni adolatli taqsimlash tizimini joriy etish lozim. Shuningdek, biznes-inkubatorlar, venchur fondlar va infratuzilma loyihalarini qo‘shma moliyalashtirish asosida rivojlantirish muhimdir.
Foiz subsidiyalari tadbirkorlarning qarz mablag‘laridan foydalanish qiymatini pasaytirish orqali investitsion faolligini rag‘batlantirsa, kafillik mexanizmlari yetarli garov ta’minotiga ega bo‘lmagan, biroq istiqbolli loyihalarni amalga oshirish salohiyatiga ega korxonalarning kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, davlat va xususiy sektor hamkorligida amalga oshiriladigan loyihalarda moliyaviy risklar, kutilayotgan daromadlar va javobgarlik majburiyatlarini tomonlar o‘rtasida aniq taqsimlash zarur. Bu hamkorlikning iqtisodiy samaradorligini oshirish va davlat mablag‘laridan foydalanish bilan bog‘liq tavakkalchiliklarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Davlat va xususiy sektor hamkorligida investitsion loyihalarni tayyorlash hamda amalga oshirish tizimini takomillashtirish, uzoq muddatli shartnomalar asosida moliyalashtirish tartiblarini rivojlantirish va loyiha natijasida barpo etilgan obyektlardan foydalanish shartlarini aniq belgilash muhim ahamiyatga ega. Bunday loyihalarni amalga oshirishda moliyaviy resurslarni shakllantirish manbalari, hamkor tomonlarning huquq va majburiyatlari, kiritilgan investitsiyalarni qaytarish tartibi hamda yaratilgan obyektlarning mulkiy maqomi dastlabki bosqichdayoq huquqiy jihatdan mustahkamlanishi lozim. Ushbu mexanizmlarning takomillashtirilishi xususiy sarmoyalarni iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlariga yo‘naltirish, infratuzilmaviy tashabbuslarni moliyalashtirish manbalarini ko‘paytirish va tadbirkorlik subyektlarining uzoq muddatli faoliyati uchun barqaror sharoit yaratishga ko‘maklashadi.
Kichik biznesni rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarning samarasi ta’lim sohasi va mehnat bozorida amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar bilan ham chambarchas bog‘liq. Tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish, boshqarish va rivojlantirish uchun zarur bilim hamda ko‘nikmalarni shakllantirish maqsadida ta’lim mazmunini zamonaviy iqtisodiyot talablariga moslashtirish, kasbiy tayyorgarlikni takomillashtirish va mutaxassislarning malakasini muntazam oshirib borish zarur. Jumladan, moliyaviy bilimlar, biznes loyihalarini rejalashtirish, raqamli vositalardan foydalanish, marketing strategiyalarini ishlab chiqish va innovatsion boshqaruv usullariga oid o‘quv dasturlarini kengaytirish tadbirkorlarning bozor o‘zgarishlariga moslashish salohiyatini kuchaytiradi. Bundan tashqari, yangi tadbirkorlik g‘oyalarini qo‘llab-quvvatlash, ayniqsa, yoshlarning biznes faoliyatiga kirib kelishi uchun zarur tashkiliy va moliyaviy imkoniyatlarni yaratish yangi ish o‘rinlari paydo bo‘lishi hamda aholining iqtisodiy faolligi ortishiga xizmat qiladi.
Hududlarda kichik biznesni rivojlantirishga qaratilgan siyosatni ishlab chiqishda mahalliy sharoitlarning o‘ziga xos jihatlarini hisobga olish talab etiladi. Bunda tabiiy resurslar, iqtisodiy ixtisoslashuv, mavjud mehnat salohiyati va infratuzilmaning rivojlanganlik darajasi asosiy mezonlar sifatida qaralishi lozim. Har bir hududning ehtiyojlari va imkoniyatlariga mos rivojlanish dasturlarini ishlab chiqish, shuningdek, ularning bajarilishini muvofiqlashtiruvchi maxsus tashkilotlar faoliyatini yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiqdir. Bunday hududiy yondashuv iqtisodiy rivojlanishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, mahalliy resurslardan unumli foydalanish va tadbirkorlik tashabbuslariga ularning real ehtiyojlaridan kelib chiqib ko‘maklashish imkonini beradi.
Kichik va o‘rta biznesning barqaror taraqqiyotida hududlarda shakllantirilgan moliyaviy hamda institutsional infratuzilmaning rivojlanganligi muhim omil hisoblanadi. Ushbu tizim biznes-inkubatorlar, venchur moliyalashtirish fondlari, to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarni amalga oshiruvchi jamg‘armalar, kredit kafilligi mexanizmlari, garov tizimlari, sanoat zonalari, texnoparklar va mikromoliya tashkilotlarini o‘z ichiga oladi. Mazkur tuzilmalar tadbirkorlarga zarur mablag‘larni jalb etish, professional maslahat olish, zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirish va biznes hamkorlar bilan aloqalarni rivojlantirishda ko‘mak beradi. Ularni davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi samarali hamkorlik asosida rivojlantirish innovatsion loyihalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, yangi ishlab chiqarish obyektlarini tashkil etish va hududlarning iqtisodiy infratuzilmasini takomillashtirish uchun imkoniyatlarni kengaytiradi.
Ushbu institutlarning asosiy vazifasi xususiy sektor faoliyatini almashtirish yoki uning bozor imkoniyatlarini cheklash emas, balki xususiy kapital yetarli darajada yo‘naltirilmayotgan sohalarda moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish va davlat ko‘magini xususiy investitsiyalar bilan uyg‘unlashtirishdan iborat. Bunda ular davlat moliyaviy resurslari bilan tijorat sektori o‘rtasida vositachilik qilib, investitsiya oqimlarini iqtisodiy jihatdan ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirishga ko‘maklashadi. Natijada hududiy ishlab chiqarish klasterlari, ixtisoslashgan sanoat zonalari va innovatsion markazlarni shakllantirish uchun zarur shart-sharoitlar yuzaga keladi.
Shu bilan birga, mazkur institutlar faoliyatining samaradorligi tashkiliy va me’yoriy-huquqiy cheklovlar, moliyalashtirish manbalarining cheklanganligi, malakali mutaxassislar yetishmasligi hamda rivojlangan infratuzilmaning barcha hududlarda bir xil darajada mavjud emasligi bilan bog‘liq muammolarga duch kelishi mumkin. Shu sababli o‘rta muddatli istiqbolda ularning institutsional salohiyatini mustahkamlash va hududiy qamrovini kengaytirish ustuvor vazifalardan biri bo‘lishi lozim. Kichik biznes subyektlarining rivojlanish xususiyatlari va moliyaviy ehtiyojlarini inobatga olgan holda, ularga mo‘ljallangan ixtisoslashtirilgan investitsiya fondlarini tashkil etish, hududlarda biznes-inkubatorlar hamda venchur markazlari faoliyatini kengaytirish, shuningdek, hududlararo kredit kafilligi mexanizmlarini takomillashtirish zarur. Ushbu yo‘nalishlarning rivojlantirilishi tadbirkorlikni moliyalashtirish manbalarini ko‘paytirish, innovatsion loyihalarni iqtisodiy faoliyatga tatbiq etish va hududlarning uzoq muddatli iqtisodiy barqarorligini ta’minlash uchun zarur tashkiliy-institutsional sharoitlarni yaratadi.
Sanoat parklarini rivojlantirish orqali ishlab chiqarishga bevosita investitsiya jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirish zarur. Hududiy klasterlar esa o‘zaro bog‘liq korxonalar faoliyatini muvofiqlashtirish, mahalliy ixtisoslashuvni chuqurlashtirish va ishlab chiqarish zanjirlarini shakllantirishga ko‘maklashadi. Bu tuzilmalar samarali ishlashi uchun kommunikatsiya, logistika va xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi bilan bir qatorda moliyalashtirish vositalari ham mavjud bo‘lishi lozim.
Hududiy iqtisodiyotda kommunal xizmatlar, savdo, qurilish va aholiga ko‘rsatiladigan xizmatlar bilan shug‘ullanuvchi kichik korxonalar muhim o‘rin egallaydi. Ularni qo‘llab-quvvatlash mahalliy talabni qondirish, xizmatlar uzluksizligini saqlash va bandlikni kengaytirishga yordam beradi. Shu bois yordam dasturlarini faqat ishlab chiqarish korxonalari bilan cheklamasdan, hudud aholisi ehtiyojlari uchun zarur xizmat turlarini ham qamrab oladigan tarzda shakllantirish maqsadga muvofiq.
Hududlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun hokimliklar, banklar, investitsiya hamda sug‘urta institutlari, kredit kafilligi fondlari va oliy ta’lim muassasalari o‘rtasidagi amaliy aloqalarni mustahkamlash lozim. Bunday hamkorlik tadbirkorlarga moliyalashtirish manbalarini topish, loyiha hujjatlarini tayyorlash va zarur infratuzilmaga kirishda yordam berishi mumkin. U o‘zaro axborot almashinuvi va vazifalarni aniq taqsimlash asosida ishlashi zarur.
Mahalliy darajada imtiyozli kredit dasturlari tadbirkorlikni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning asosiy vositalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ularning samarasi kredit olish bilan bog‘liq xarajatlarni kamaytirish, ariza ko‘rib chiqish jarayonini tushunarli qilish va mablag‘ni ishlab chiqarish ehtiyojlariga o‘z vaqtida yetkazishga bog‘liq. Shu bilan birga, ajratilgan kreditlarning qaytarilishi va ular yordamida yaratilgan iqtisodiy natijalar doimiy kuzatib borilishi kerak.
Kafillik fondlarini rivojlantirish innovatsion salohiyati yuqori, biroq yetarli garovga ega bo‘lmagan kichik korxonalar uchun kredit olish imkoniyatini kengaytiradi. Bunday fondlar bank bilan qarz oluvchi o‘rtasidagi riskning bir qismini bo‘lishish orqali moliyalashtirishni yengillashtiradi. Mexanizmning barqaror ishlashi uchun kafillik mezonlari, risklarni baholash va zararlarni qoplash tartibi aniq belgilanishi lozim.
Ayrim hududlarda moliyaviy resurslarning cheklanganligi sababli mahalliy hokimliklar biznesni rivojlantiruvchi tashkilotlarga moddiy-texnik ko‘mak ko‘rsatishi mumkin. Biznes-inkubatorlar, texnoparklar va tadbirkorlik markazlarini ishlab chiqarish joylari, bino-inshootlar, kommunikatsiya tarmoqlari va boshqa zarur vositalar bilan ta’minlash yangi korxonalarning boshlang‘ich xarajatlarini kamaytiradi. Bundan tashqari, moliyaviy dasturlarni rejalashtirish va natijalarini baholashga mas’ul bo‘lgan bo‘linmalar davlat organlari, banklar va tadbirkorlar o‘rtasidagi aloqani muvofiqlashtirishi mumkin.
Ilmiy-texnologik salohiyati yuqori bo‘lgan kichik korxonalar ko‘pincha uskunalar qimmatligi, moddiy-texnik bazaning cheklanganligi va uzoq muddatli mablag‘ topish qiyinligi bilan yuzlashadi. Ushbu to‘siqlarni kamaytirish uchun ishlab chiqarish hamda laboratoriya uskunalarini lizing asosida olish imkoniyatlarini rivojlantirish, ixtisoslashgan investitsiya fondlari bilan hamkorlik qilish va ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirishga yo‘naltirilgan grantlarni kengaytirish lozim. Venchur kapitali va xususiy investorlar bilan sheriklik ham innovatsion faoliyatning moliyaviy barqarorligini oshirishga yordam beradi.
Hududiy darajada kichik biznesni moliyalashtirish natijadorligi imtiyozli kreditlar, kafillik, lizing, investitsiyalar va infratuzilmaviy yordamning o‘zaro muvofiqlashtirilgan holda qo‘llanilishiga bog‘liq. Ushbu vositalar hududning iqtisodiy ixtisoslashuvi hamda korxonalarning haqiqiy ehtiyojlariga mos tanlansa, resurslar samaraliroq ishlatiladi, innovatsion loyihalar qo‘llab-quvvatlanadi va mahalliy iqtisodiyotning barqarorligi mustahkamlanadi.
Moliyaviy yordam dasturlari samarali ishlashi uchun kredit, grant va subsidiya shartlari tadbirkorlarga ochiq va tushunarli shaklda yetkazilishi kerak. Raqamli axborot tizimlari yordamida dasturlarning talablari, ariza berish tartibi va natijalari haqidagi ma’lumotlarni bir joyda taqdim etish mumkin. Mahalliy vakolat doirasida innovatsiya yoki investitsiyaga mablag‘ yo‘naltirayotgan korxonalarni soliq rag‘batlari bilan qo‘llash ham ko‘rib chiqilishi mumkin, bunda imtiyozlarning budjet daromadlariga qisqa muddatli ta’siri va kelgusidagi iqtisodiy foydasi birgalikda baholanishi lozim.
Kichik va o‘rta biznesning kelajakdagi rivoji iqtisodiy o‘zgarishlarga moslashish, yangi texnologiyalarni qabul qilish va innovatsion tashabbuslarni ishlab chiqarishga tatbiq etish qobiliyatiga bog‘liq. Xalqaro tajriba qo‘llab-quvvatlash usullari bozor sharoitlari bilan birga yangilanib borishini ko‘rsatadi. Shu bois siyosat ikki yo‘nalishda izchil amalga oshirilishi kerak: birinchisi qulay makroiqtisodiy, huquqiy va institutsional muhit yaratish; ikkinchisi esa imtiyozli kredit, foiz subsidiyasi, kafillik, lizing va muqobil kapital manbalarini rivojlantirish orqali moliyaviy imkoniyatlarni kengaytirish.
Markaziy va hududiy darajadagi dasturlarning uyg‘unligi kichik biznesning moliyaviy manbalarga kirish imkoniyatini yaxshilaydi. Davlat rag‘batlari, tijorat banklari kreditlari, xususiy sarmoya va xalqaro moliya institutlari mablag‘larini o‘zaro muvofiqlashtirish resurslarni aniq ehtiyojlarga yo‘naltirishga xizmat qiladi. Natijada ishlab chiqarish, bandlik va hududiy iqtisodiy faollikni kengaytirish hamda umumiy raqobatbardoshlikni mustahkamlash imkoniyati oshadi.
UCHINCHI BOB UCHUN XULOSALAR
Tadqiqot natijalari va aniqlangan muammolardan kelib chiqib, kichik biznesni moliyaviy ta’minlashni yaxshilash, moliyaviy barqarorligini oshirish va rivojlanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan quyidagi takliflar ishlab chiqildi:
1. Kichik biznes faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish tizimini takomillashtirish. Kichik biznesni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash va davlat boshqaruvida qo‘llaniladigan ma’muriy, iqtisodiy hamda institutsional vositalarning o‘zaro uyg‘unligini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun soliq mexanizmlari, moliyaviy-kredit instrumentlari, huquqiy himoya kafolatlari va tadbirkorlik infratuzilmasini bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda qo‘llash asosida qulay biznes muhitini shakllantirish talab etiladi. Tadbirkorlarning amaldagi ehtiyojlarini hisobga olgan holda soliq imtiyozlari, subsidiyalar, kredit kafolatlari va boshqa rag‘batlantirish choralarini takomillashtirish ularning investitsiya kiritish faolligini kuchaytirish, bozordagi raqobat mavqeini yaxshilash hamda ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirishga zamin yaratadi.
2. Kichik biznesni moliyalashtirish mexanizmlarining natijadorligini oshirish. Tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy manbalardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish uchun imtiyozli kreditlar ajratish amaliyotini rivojlantirish, kredit foizlarining bir qismini subsidiyalash va davlat kafilligi mexanizmlarini takomillashtirish lozim. Shuningdek, kafolat fondlari faoliyatini kengaytirish bilan bir qatorda, moliyaviy ko‘makning aniq maqsadlarga yo‘naltirilishi, ajratilgan mablag‘larning belgilangan vazifalar doirasida sarflanishi va erishilgan natijalarni baholash tizimini joriy etishga e’tibor qaratish zarur. Bank kreditlariga muqobil moliyalashtirish manbalarini rivojlantirish, jumladan, lizing, faktoring va venchur kapitalidan foydalanish ko‘lamini kengaytirish kichik biznesning moliyaviy imkoniyatlarini diversifikatsiya qiladi. Natijada tadbirkorlik subyektlarining kredit resurslariga haddan tashqari bog‘liqligi kamayib, istiqbolli loyihalarni moliyalashtirish va amalga oshirish salohiyati ortadi.
3. Kichik biznes subyektlarining moliyaviy faoliyatini tahlil qilish va nazorat qilish tizimini takomillashtirish. Tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun ularning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini muntazam o‘rganish, qarz majburiyatlari darajasini aniqlash va jalb qilingan moliyaviy resurslardan foydalanish natijalarini baholashga asoslangan monitoring tizimini rivojlantirish zarur. Bunda pul mablag‘lari harakati, likvidlik darajasi, rentabellik, debitorlik va kreditorlik qarzlari, kredit majburiyatlari hamda investitsion faollik ko‘rsatkichlarini kompleks tahlil qilish muhim hisoblanadi. Ushbu tizim moliyaviy qiyinchiliklarni dastlabki bosqichda aniqlash, kredit tavakkalchiliklarini cheklash va korxonalarning holatiga mos boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkonini beradi. Buning natijasida moliyaviy mablag‘lardan foydalanish samaradorligi yaxshilanib, kichik biznesning istiqboldagi barqaror faoliyati uchun mustahkam iqtisodiy asos yaratiladi.
4. Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat siyosatining institutsional mexanizmlarini rivojlantirish. Kichik biznesni rivojlantirish siyosatini kelgusida bir-birini to‘ldiruvchi ikki asosiy yo‘nalish bo‘yicha olib borish maqsadga muvofiq. Birinchi yo‘nalish tadbirkorlik uchun qulay iqtisodiy, huquqiy va tashkiliy sharoitlarni yaratish, ortiqcha ma’muriy cheklovlarni qisqartirish hamda hududlarda zarur infratuzilmani rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Ikkinchi yo‘nalish davlat tomonidan taqdim etiladigan moliyaviy va tashkiliy yordam vositalarini takomillashtirish, ularning amaliy natijalarini muntazam baholash va o‘zgarib borayotgan iqtisodiy sharoitlarga moslashtirish bilan bog‘liq. Respublika va mahalliy darajada amalga oshiriladigan dasturlarni o‘zaro muvofiqlashtirish, davlat tashkilotlari, tijorat banklari, investitsiya institutlari va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash kichik biznesga yo‘naltiriladigan investitsiyalar hajmini ko‘paytirishga yordam beradi. Mazkur chora-tadbirlar yangi ish o‘rinlarini tashkil etish, hududlarda iqtisodiy faollikni oshirish va mamlakat milliy iqtisodiyotining raqobatbardoshligini yanada mustahkamlash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi.
