- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish
- •1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
- •Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi25
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.28
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar31
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •37 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
O‘zbekistonda bank-moliya tizimini modernizatsiya qilish bilan bir qatorda, kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan islohotlar olib borilgan. Ushbu yo‘nalishda tadbirkorlarning mablag‘ga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, xizmatlardan foydalanish tartiblarini soddalashtirish va ortiqcha ma’muriy talablarni qisqartirish muhim vazifalardan hisoblanadi. Bunday chora-tadbirlar xususiy sektorning ishlab chiqarish hamda xizmat ko‘rsatish imkoniyatlarini rivojlantirishga ko‘maklashadi.
Kichik biznesni kreditlash amaliyoti amaldagi qonunchilik va me’yoriy-huquqiy hujjatlar asosida tartibga solinadi. Jumladan, “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”, “Mikromoliyalash to‘g‘risida”, “Mikrokredit tashkilotlari to‘g‘risida”, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”, “Tadbirkorlik faoliyati sohasida ruxsat berish tartib-taomillari to‘g‘risida”, “Raqobat to‘g‘risida” va “Oilaviy tadbirkorlik to‘g‘risida”gi qonunlar tegishli huquqiy asoslar qatoriga kiradi. Ushbu hujjatlar bank va mikromoliya xizmatlari, mulkiy huquqlar hamda tadbirkorlik faoliyatining qonuniy shartlarini belgilaydi.
Ushbu hujjatlar tadbirkorlik subyektlari uchun turli imtiyozlar, kafolatlar va preferensiyalarni belgilab beradi. Jumladan, imtiyozli kreditlardan foydalanish imkoniyati, soliq yukining yengillashtirilishi, bojxona to‘lovlarida preferensiyalar hamda ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlarining soddalashtirilishi shular jumlasidandir.
Markaziy bank tomonidan kichik biznes va tadbirkorlikni moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilgan normativ hujjatlar ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etilgan bo‘lib, ular kreditlash tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qilgan.
Aholiga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishni kengaytirish maqsadida mikrokredit tashkilotlari faoliyati yo‘lga qo‘yilgan. Ushbu tashkilotlar mikrokredit, mikroqarz va mikrolizing xizmatlarini amalga oshiruvchi yuridik shaxslar sifatida faoliyat yuritadi. Bu esa kichik biznes va yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi.
Mikrokreditlar bo‘yicha foiz hisoblash tartibi shunday belgilanganki, imtiyozli davrda foizlar kredit berilgan kundan boshlab hisoblanadi, asosiy qarz esa imtiyozli muddat tugagandan so‘ng undiriladi.
Shu bilan birga, mikrokreditlar quyidagi maqsadlar uchun berilmaydi: avvalgi kredit yoki qarzlarni yopish, alkogol va tamaki mahsulotlarini ishlab chiqarish, savdo-vositachilik faoliyatini moliyalashtirish, qimor o‘yinlari va tavakkalchilikka asoslangan faoliyatni tashkil etish, shaxsiy iste’mol uchun mo‘ljallangan mulkni sotib olish, ma’muriy xarajatlarni qoplash, shuningdek mebel va aloqa vositalarini xarid qilish kabi maqsadlar.
Tijorat banklari uchun kichik biznesni kreditlash tadbirkorlik tashabbuslarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va ishlab chiqarish salohiyatini kengaytirishning muhim yo‘nalishidir. Imtiyozli mikrokreditlar yangi ish o‘rinlarini tashkil etish hamda aholining mehnat faoliyatiga jalb qilinishini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Bunda mablag‘ olish imkoniyatlari va kredit shartlari tadbirkorlarning moliyaviy holatiga mos bo‘lishi zarur.
Imtiyozli mikrokreditlashning maqsadlaridan biri oilaviy tadbirkorlik va xususiy biznes orqali bandlikni kengaytirish hamda aholining daromad manbalarini ko‘paytirishdir. Dasturlar ta’lim muassasalari bitiruvchilari, harbiy xizmatdan qaytganlar, ishlamayotgan fuqarolar va kam daromadli oilalarning tadbirkorlik tashabbuslarini qo‘llash imkoniyatini yaratishi mumkin. Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan hamkorlik ushbu yordamning ehtiyojmand guruhlarga yetib borishi va mahalliy iqtisodiy faollikni oshirishida ahamiyatlidir.
Kichik tadbirkorlarga beriladigan mikrokreditlar ko‘pincha yangi ishlab chiqarish faoliyatini boshlash, korxonani kengaytirish yoki xizmatlar turini ko‘paytirish uchun ishlatiladi. Ular ishlab chiqarish uskunalari, texnologiyalar va asosiy vositalarni xarid qilish, shuningdek, mavjud korxonalarni texnik jihatdan yangilashga yo‘naltirilishi mumkin. Qishloq xo‘jaligida bu mablag‘lar urug‘lik, chorva, parrandalar, yem-xashak, veterinariya vositalari, o‘simliklarni himoya qiluvchi preparatlar va mineral o‘g‘itlarni xarid qilishni moliyalashtirishda ishlatiladi. Xomashyo va ishlab chiqarish materiallari bilan ta’minlanish esa korxona faoliyatining uzluksizligini ta’minlash uchun zarurdir.
Mikrokreditlardan foydalanish ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligi bilangina chegaralanmaydi. Ular hunarmandchilik, xalq amaliy san’ati, uy mehnati, maishiy xizmatlar, tibbiyot va turizm bilan bog‘liq biznes tashabbuslarini ham qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Mazkur mablag‘lar mahalliy mahsulotlar tayyorlash, xizmatlar sifatini yaxshilash va yangi tadbirkorlik yo‘nalishlarini yo‘lga qo‘yishda qo‘shimcha moliyaviy manba yaratadi. Amaldagi qonunchilikka muvofiq boshqa faoliyat turlarini moliyalashtirish ham kichik biznes imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.
Umuman, imtiyozli mikrokreditlash kichik biznesning mablag‘ga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish ko‘lamini kengaytirish, bandlikni oshirish va hududiy iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish vositasidir. Uning samarasi kreditdan maqsadli foydalanish, loyihaning iqtisodiy asoslanganligini baholash va ajratish shartlarini tadbirkorning moliyaviy holatiga moslashtirish orqali kuchayadi.
Loyihalarni ko‘rib chiqish jarayonida banklarga bir qator hujjatlar taqdim etilishi talab etiladi. Ular qatoriga kredit summasi ko‘rsatilgan ariza, kredit maqsadi aniq bayon etilgan biznes-reja hamda kredit ta’minoti kiradi. Yakka tartibdagi tadbirkor yoki dehqon xo‘jaligi rahbari tomonidan pasport ma’lumotlari taqdim etiladi va uning nusxasi kredit hujjatlariga ilova qilinadi.
Mikrokreditlarni ajratish shartlariga ko‘ra, mablag‘lar milliy valyutada belgilangan minimal ish haqining muayyan miqdorigacha bo‘lgan hajmda beriladi. Kredit ta’minoti sifatida mol-mulk qiymatining ma’lum qismi garov sifatida qabul qilinishi mumkin. Kreditlar odatda uch yilgacha bo‘lgan muddatga berilib, foiz stavkasi tomonlar o‘rtasidagi kelishuv asosida belgilanadi, biroq u Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasidan oshmasligi lozim. Imtiyozli kreditlash jamg‘armasi hisobidan beriladigan kreditlarda esa foiz stavkalari odatda qayta moliyalash stavkasining 50 foizidan yuqori bo‘lmaydi.
Fermer xo‘jaliklari va boshqa kichik korxonalarga mikrokredit ajratish ularning ishlab chiqarish quvvatlarini rivojlantirish va xo‘jalik faoliyatini kengaytirishga xizmat qiladi. Kredit mablag‘lari urug‘lik, chorva, xomashyo va materiallar xaridiga, shuningdek, ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlashga yo‘naltirilishi mumkin. Bu moliyaviy resurslar yetishmovchiligini qisman kamaytirib, faoliyatni rejalashtirish uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi.
Mikrokredit olish uchun bankka taqdim etiladigan hujjatlar, odatda, kredit ajratish to‘g‘risidagi ariza, loyihaning iqtisodiy asoslanganligini aks ettiruvchi biznes-reja hamda kredit ta’minotiga oid hujjatlarni o‘z ichiga oladi. Kreditlash shartlari va qarz oluvchining huquqiy maqomidan kelib chiqib, shaxsni yoki tadbirkorlik subyektini tasdiqlovchi qo‘shimcha hujjatlar ham talab qilinishi mumkin. Hujjatlarni ko‘rib chiqish jarayonida loyihaning moliyaviy samaradorligi, kredit mablag‘laridan maqsadli foydalanish imkoniyati va qarzni qaytarish salohiyatini baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirishga mo‘ljallangan mikrokreditlash mexanizmlarida kredit miqdori, mablag‘larni ajratish shakli, kredit muddati va imtiyozli davr tegishli dastur hamda amaldagi me’yoriy talablar asosida belgilanadi. Ayrim kredit dasturlarida mablag‘larning bir qismini naqd shaklda ajratish imkoniyati ham nazarda tutilishi mumkin. Bunday shartlar tadbirkorlik faoliyatining xususiyati, moliyalashtirish maqsadi va qarz oluvchining ehtiyojlaridan kelib chiqib belgilanadi.
“Poytaxt Bank” AJning xizmatlari kichik tadbirkorlar, o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar va oilaviy biznes bilan shug‘ullanuvchilar uchun moliyaviy imkoniyatlarni kengaytirishda ahamiyatga ega. Ushbu yo‘nalishdagi mablag‘lar tadbirkorlik salohiyatini ishga solish, daromad manbalarini shakllantirish va bandlikni qo‘llab-quvvatlashga ko‘maklashadi. Xususan, qishloq hududlarida mikromoliyaviy xizmatlar qamrovini kengaytirish yangi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish tashabbuslarini amalga oshirish hamda mahalliy aholining iqtisodiy faolligini oshirish uchun sharoit yaratishi mumkin.
Umuman olganda, kichik biznes subyektlarini mikrokreditlash mexanizmlarining samaradorligi kredit shartlarining tadbirkorlik ehtiyojlariga mosligi, moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarining kengligi va kredit mablag‘larining maqsadli yo‘naltirilishiga bog‘liq. Shu sababli, bank xizmatlarini takomillashtirish va mikromoliyalashtirish qamrovini kengaytirish tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.
2.7-rasm. “Poytaxt Bank” AJ kredit quyilmalarini tarmoqlar bo‘yicha ulushi39.
2024-yilda “Poytaxt Bank” AJ ning kredit quyilmalarini tarmoqlar bo‘yicha ulushiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, jismoniy shaxslarga 40 foiz, sanoatga 22 foiz, uy-joyga 4 foiz, transport va kommunikatsiyaga 2 foiz, qishloq xo‘jaligi 15 foiz, savdo va umumiy xizmatga 9 foizni takshil etmoqda bundan ko‘rinadiki, asosiy ulush jismoniy shaxslarga ega ekanligini ko‘rish mumkin.
2.8-rasm. “Poytaxt Bank” AJ ning kichik biznes subektlariga ajratilgan kreditlar dinamikasi mlrd.so‘m40
Tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida ajratilayotgan kreditlar hajmining o‘sishi kichik biznesni rivojlantirish jarayonida bank moliyalashtirishining ahamiyati ortib borayotganini ko‘rsatadi. Xususan, “Poytaxt Bank” AJ tomonidan kichik biznes subyektlariga yo‘naltirilgan kreditlar hajmi 2018-yilda 487,3 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilda ushbu ko‘rsatkich 1 130 mlrd so‘mga yetgan. Natijada, mazkur davrda kreditlar hajmi qariyb 2,3 baravar oshgan. Bu holat tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlari kengayganini ifodalasa-da, kredit mablag‘larining iqtisodiy samaradorligini baholashda ularning ishlab chiqarish hajmi, bandlik va investitsion faollikka ta’sirini ham hisobga olish lozim.
Boshlang‘ich kapitalni shakllantirishga yo‘naltirilgan kreditlar, asosan, yuridik shaxs maqomida faoliyat yurituvchi kichik korxonalar, yangi tashkil etilgan tadbirkorlik subyektlari, dehqon va fermer xo‘jaliklarining moliyaviy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Bunday kreditlar budjetdan tashqari jamg‘armalar mablag‘lari va maxsus kredit liniyalari hisobidan ajratilishi mumkin. Ushbu moliyaviy vositalar, avvalo, tadbirkorlik subyektlarining kundalik faoliyatini uzluksiz olib borish uchun zarur mablag‘lar bilan ta’minlash, investitsiya loyihalarining texnik va iqtisodiy jihatdan asoslanganligini ishlab chiqish, shuningdek, ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan texnika, uskunalar va boshqa resurslarni xarid qilish xarajatlarini qoplashga qaratilgan. Natijada yangi tadbirkorlik g‘oyalarini amaliyotga tatbiq etish, faoliyat yuritayotgan korxonalarning ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va ularning iqtisodiy imkoniyatlarini mustahkamlash uchun zarur moliyaviy sharoit shakllanadi.
Tahlil natijalari kichik biznesni moliyaviy ta’minlash tizimida o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan bir qator muhim jarayonlar mavjudligini ko‘rsatmoqda. Xususan, tijorat banklari tomonidan taqdim etilayotgan kredit va mikrokreditlar miqdorining ko‘payishi tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy ehtiyojlarini qondirishda bank sektorining salmoqli o‘rin egallashini ifodalaydi. Biroq kichik biznesni moliyalashtirish imkoniyatlarini yanada kengaytirish uchun nobank kredit tashkilotlari faoliyatidan foydalanish ko‘lamini oshirish ham muhim hisoblanadi. Mazkur moliya institutlarini rivojlantirish moliyaviy xizmatlar tarkibini kengaytirish, turli moliyalashtirish mexanizmlarini taklif etish va an’anaviy bank kreditlarini olishda qiyinchiliklarga duch kelayotgan tadbirkorlar uchun muqobil mablag‘ manbalarini shakllantirish imkonini beradi.
Korxonaning to‘lov qobiliyati qoniqarli bo‘lishi uning texnologik bazasi yoki ishlab chiqarish salohiyati yetarli darajada rivojlanganini o‘z-o‘zidan anglatmaydi. Ishlab chiqarishni kengaytirish va yangi texnologiyalarni joriy qilish uzoq muddatli sarmoya, maqbul moliyalashtirish shartlari va mablag‘larning uzluksiz mavjudligini talab etadi. Shuning uchun davlat yordami natijalarini baholashda ajratilgan kreditlar summasi bilangina cheklanmasdan, resurslarning maqsadli sarflanishi, loyihalarning amaliy natijalari va korxonaning faoliyatida yuz bergan o‘zgarishlar ham o‘rganilishi zarur.
Kichik biznesni moliyalashtirish tizimini rivojlantirish uchun bir nechta yo‘nalishni parallel ravishda takomillashtirish lozim. Tijorat banklari bilan hamkorlikni kengaytirish, nobank moliya institutlarining xizmatlarini rivojlantirish, uzoq muddatli investitsiyalarni jalb etish va innovatsion loyihalar uchun mos vositalarni shakllantirish tadbirkorlarning moliyaviy manbalarga erishishini yengillashtiradi. Bunday yondashuv korxonalarni texnik hamda texnologik yangilash va kichik biznesning iqtisodiy o‘sishdagi hissasini ko‘paytirishga xizmat qilishi mumkin.
