- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish
- •1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
- •Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi25
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.28
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar31
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •37 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
O‘zbekistonda kichik biznesni uzoq muddatli rivojlantirishda davlat idoralari va nodavlat tashkilotlari turli yo‘nalishlarda ko‘mak berishi mumkin. Tadbirkorlikni muvofiqlashtiruvchi organlar, Savdo-sanoat palatasi, fermerlar uyushmalari va tashqi iqtisodiy aloqalarga ixtisoslashgan tashkilotlar moliyalashtirishga kirish, huquqiy maslahat va eksport aloqalarini rivojlantirishda yordam beradi.
Hududlarda ishlab chiqarishga ixtisoslashgan kichik korxonalarni ko‘paytirish uchun mahalliy xomashyo, mehnat salohiyati va infratuzilmaga mos loyihalarni rag‘batlantirish lozim. Bunday yondashuv mahalliy ishlab chiqarish zanjirlarini kengaytirib, resurslardan yuqori qo‘shilgan qiymat yaratishda foydalanishga yordam beradi.
Germaniya va Fransiya misolida kichik biznes uchun qo‘llanadigan ayrim kredit dasturlarida bozor stavkasi bilan imtiyozli stavka o‘rtasidagi farqni davlat mablag‘lari hisobidan qoplash amaliyoti bayon etilgan. Bu tartib qarz xarajatlarini kamaytirib, korxona pul oqimi va investitsion rejalari uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi; bank risklarini boshqarish esa alohida mexanizmlarni talab qiladi.
Germaniyada kichik tadbirkorlik dasturlari kapitalni mustahkamlash, ishlab chiqarish infratuzilmasini yangilash va korxona faoliyatini kengaytirishga ko‘maklashadi. Davlat ko‘magidagi investitsion mexanizmlar mavjud ishlab chiqarishni rivojlantirish va innovatsion loyihalarga sarmoya yo‘naltirish uchun sharoit yaratadi.
Keltirilgan ma’lumotlarda Germaniyadagi ayrim dasturlar bo‘yicha imtiyozli kreditlar 1 million yevrogacha miqdorda va 3–10 yillik muddatlarda berilishi ko‘rsatilgan. Ba’zi mexanizmlarda subsidiya kredit summasining 3–10 foiziga teng bo‘lishi mumkin.
Hujjatda Germaniyaning ayrim davlat ko‘magidagi dasturlari uchun kredit summasi 1 million yevrogacha, yillik foiz stavkasi 5 foiz, muddat 20 yilgacha bo‘lishi hamda texnik-texnologik yangilash xarajatlarining 50 foizigacha qoplanishi mumkinligi qayd etilgan. Shuningdek, ayrim shartlarda kreditning dastlabki ikki yilida foiz hisoblanmasligi nazarda tutiladi.
Bunday kredit mexanizmlari kichik biznesning moliyaviy yukini pasaytirib, uzoq muddatli investitsiyalarni amalga oshirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga sharoit yaratadi18.
Germaniya amaliyotidan uchta jihatni ajratish mumkin: kreditlarning uzoq muddatli investitsiyalarga yo‘naltirilishi, qarz va foiz xarajatlarining bir qismini davlat qo‘llab-quvvatlashi hamda boshlang‘ich davrda imtiyozli to‘lov shartlarining taqdim etilishi. Bu omillar kichik korxonaning pul oqimiga moslashishiga yordam beradi.
Moliyaviy yordam tadbirkorlarning boshqaruv ko‘nikmalari bilan to‘ldirilganda samaraliroq bo‘ladi. O‘quv dasturlarida moliyaviy rejalashtirish, biznes-reja tuzish, marketing, raqamli texnologiyalardan foydalanish va eksportni tashkil etish ko‘nikmalarini rivojlantirish lozim.
Yevropa Ittifoqida venchur kapital fondlarini qo‘llab-quvvatlash kichik innovatsion korxonalar uchun muqobil moliya manbaini kengaytiradi. Ushbu fondlar yangi texnologiyalar va mahsulotlarni tijoratlashtirish bilan bog‘liq dastlabki xatarlarni qabul qilishi mumkin.
D. MakNoton qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari uchun kelgusida olinadigan hosil kredit ta’minoti vazifasini bajarishi mumkinligini ta’kidlaydi. Biroq qurg‘oqchilik kabi tabiiy hodisalar hosil miqdorini kamaytirishi ehtimoli mavjud. Shu bois bo‘lajak hosilni tabiiy xatarlardan sug‘urtalash mazkur ta’minotning ishonchliligini oshiradi19.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasi kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda davlat xaridlaridan foydalanish, kredit instrumentlarini diversifikatsiya qilish va bank xizmatlariga kirishni kengaytirish bir-birini to‘ldiruvchi yo‘nalishlar ekanini ko‘rsatadi. Kredit liniyasi, alohida ssuda va boshqa shakllar tadbirkorlik loyihasining moliyaviy ehtiyoji hamda pul oqimiga qarab tanlanadi. Shuning uchun xalqaro tajribani o‘rganishda faqat instrument nomlarini sanash emas, ularning qaysi vaziyatda samara berishini baholash muhim.
Xitoy tajribasi kichik va o‘rta korxonalarni davlat siyosati orqali qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini tahlil qilish uchun foydali misoldir. Ushbu mamlakatda tadbirkorlik siyosati ishlab chiqarishni kengaytirish, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish va xususiy tashabbusni rag‘batlantirish vazifalari bilan bog‘liq tarzda shakllangan. Natijada davlat yordami va bozor tashabbuslari o‘rtasidagi munosabat kichik biznesni rivojlantirishning muhim jihatiga aylangan.
Xitoyda uzoq davr mobaynida amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar ishlab chiqarish salohiyatining o‘sishi va mamlakatning jahon xo‘jaligidagi mavqei mustahkamlanishiga olib keldi. Ushbu jarayonni tahlil qilish davlat siyosati, sanoatni rivojlantirish va tadbirkorlik faoliyati o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganish imkonini beradi.
Xitoyda kichik va o‘rta biznesning kengayishi bozor taklifini ko‘paytirish, ishlab chiqarish zanjirlarida yangi ishtirokchilarni shakllantirish hamda bandlikni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq. Shu sababli mazkur sektor tadbirkorlikka oid iqtisodiy siyosatning muhim yo‘nalishi sifatida qaraladi.
Xitoydagi kichik va o‘rta biznes bo‘yicha keltirilgan ma’lumotlarda 2023-yil martidan 2024-yil avgustigacha 6 milliondan ortiq yangi korxona ish boshlagani qayd etiladi. Kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlari mamlakatdagi korxonalarning 95 foizidan ortig‘ini tashkil etib, band aholining 50,5 foizini qamrab olgan. 2024-yil 1-yanvar holatida mazkur sektorda 11,7 million ish o‘rni, ya’ni umumiy bandlikning 70 foizidan ortig‘i to‘g‘ri kelgan. Shuningdek, uning YaIMdagi ulushi 60 foizdan, soliq tushumlaridagi hissasi 50 foizdan, eksport-importning umumiy hajmidagi ulushi esa 70 foizdan yuqori deb ko‘rsatilgan20.
Xitoy tajribasida kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishga ko‘maklashuvchi choralarning biri bank kreditlashini kengaytirishdan iborat. Tahlil qilinayotgan davrda ushbu korxonalarga yo‘naltirilgan kreditlar hajmida o‘sish kuzatilgani davlatning moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari bilan biznes ehtiyojlari o‘rtasidagi aloqani ko‘rsatadi.
Xitoyning iqtisodiy siyosatida Milliy rivojlanish va islohotlar komissiyasi hamda uning tarkibidagi kichik va o‘rta biznesga mas’ul bo‘linmalar muhim o‘rin tutadi. Ushbu tuzilmalar sektorning holati haqidagi ma’lumotlarni yig‘adi va tahlil qiladi; natijalar esa qo‘llab-quvvatlash ustuvorliklarini belgilash hamda davlat choralarini muvofiqlashtirish uchun ishlatiladi.
Xitoyda kichik biznes uchun axborot xizmatlarini rivojlantirish ham institutsional ko‘makning bir qismi hisoblanadi. China SME Online (CSMEO) kabi platformalar tadbirkorlik muhitiga oid ma’lumotlarni yig‘ish va ulardan foydalanishni yengillashtirish vazifasini bajaradi.
Mazkur axborot tizimlari davlat idoralari, biznes vakillari va jamoatchilikka kichik hamda o‘rta korxonalarning holati haqida ma’lumot beradi. Ular orqali tarmoqning rivojlanish sur’atlari, bozorga kirish, tashqi iqtisodiy faoliyat va boshqa yo‘nalishlar bo‘yicha ma’lumotlarni operativ ravishda tahlil qilish mumkin.
CSMEO tizimining muhim jihati tadbirkorlik subyektlari bo‘yicha ma’lumotlarni jamlash bilan cheklanmay, kelgusi rivojlanish prognozlarini shakllantirish va davlat dasturlarining natijadorligi haqida xulosa chiqarish imkoniyatini berishidir. Bu esa ko‘mak choralarini dalillarga tayangan holda rejalashtirishga xizmat qiladi.
Axborot platformasi korxonalarga biznesni tashkil etish tartiblari, mahsulot va xizmatlarni bozorga chiqarish, maslahat olish hamda moliyaviy tashkilotlar bilan aloqa o‘rnatish bo‘yicha ma’lumot taqdim etishi mumkin. Mehnat resurslari, hududiy sharoit va boshqa amaliy ma’lumotlarning bir joyda jamlanishi tadbirkorlarning axborot izlash xarajatlarini kamaytiradi.
O‘zbekistonda kichik biznesning barqaror o‘sishi huquqiy kafolatlar, prognoz qilinadigan iqtisodiy qoidalar va tadbirkorlar manfaatlarini himoya qiluvchi institutsional tizimni talab qiladi. Markaziy va hududiy dasturlarni muvofiqlashtirish, moliyaviy xizmatlar hamda infratuzilmaviy yordamni bir-biriga bog‘lash korxonalarning ehtiyojlarini aniqroq qondirishga yordam beradi.
Nazariy tahlil va xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida O‘zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish imkoniyatlarini oshirish, tadbirkorlikning milliy iqtisodiyotdagi hissasini kuchaytirish va mavjud cheklovlarni kamaytirish uchun bir nechta amaliy yo‘nalishlarni ajratish mumkin.
Birinchi navbatda, imtiyozli kreditlash tizimining tadbirkorlar uchun qulayligi hamda hududiy qamrovini yaxshilash zarur. Ariza topshirish tartibini soddalashtirish, dasturlar turini biznes ehtiyojlariga mos ravishda kengaytirish va ulardan foydalanish shartlarini tushunarli bayon qilish ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish hamda yangi loyihalarni ishga tushirishga yordam beradi.
Ikkinchi yo‘nalish hududlarda ishlab chiqarish faoliyatini tashkil etayotgan kichik korxonalarni rivojlantirishni rag‘batlantirishdan iborat. Bunda mahalliy xomashyo, malakali ishchi kuchi, kommunikatsiya tarmoqlari va hududning iqtisodiy ixtisoslashuvi hisobga olinishi kerak. Mahalliy resurslarni qayta ishlash orqali yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish hududiy daromad manbalarini kengaytiradi.
Uchinchi yo‘nalish xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik imkoniyatlarini kengaytirishdir. Ushbu institutlarning kredit liniyalari, grantlari va maslahat xizmatlaridan foydalanish tartibini soddalashtirish, kichik biznes vakillariga zarur axborot hamda hujjat tayyorlash bo‘yicha ko‘mak berish muhim. Hududlarda moliyaviy xizmatlarga kirish cheklangan bo‘lsa, hamkorlik dasturlarining joylarda amaliy ishlashini ta’minlash alohida ahamiyat kasb etadi.
To‘rtinchi yo‘nalish mahalliy korxonalar uchun xalqaro kapital bozorlariga chiqish shartlarini o‘rganishdan iborat. Buning uchun korporativ boshqaruv, hisobotning shaffofligi, investorlar huquqlarini himoya qilish va milliy huquqiy talablarni xalqaro amaliyot bilan uyg‘unlashtirish masalalarini ko‘rib chiqish zarur. Xalqaro birja platformalarida ishtirok etish imkoniyati esa korxonalarning tayyorgarligi va tegishli talablarga mosligidan kelib chiqib baholanishi lozim.
Beshinchi yo‘nalish tadbirkorlarga zarur bo‘lgan iqtisodiy va bozor axborotini taqdim etish tizimini rivojlantirishdir. Maxsus markazlar yoki raqamli platformalar orqali talab, raqobatchilar, ishlab chiqarish sharoitlari, biznes yuritish tartiblari va boshqa amaliy ma’lumotlarning ochiq taqdim etilishi qaror qabul qilish xarajatlarini kamaytiradi.
Oltinchi yo‘nalish tadbirkorlarning kasbiy bilimlari va boshqaruv ko‘nikmalarini mustahkamlashdan iborat. Malaka oshirish va masofaviy ta’lim kurslariga moliyaviy rejalashtirish, biznes-reja tuzish, marketing, raqamli vositalar va tashqi savdo bo‘yicha amaliy modullarni kiritish maqsadga muvofiq.
Yettinchi yo‘nalish moliyaviy holati barqaror bo‘lgan kichik korxonalarni qimmatli qog‘ozlar bozoriga bosqichma-bosqich olib chiqish imkoniyatini ko‘rib chiqishdir. Aksiya yoki obligatsiya chiqarishni rejalashtirayotgan subyektlarga maslahat va tashkiliy yordam berish bank kreditidan tashqari kapital jalb qilish kanallarini kengaytirishi mumkin.
Sakkizinchi yo‘nalish tadbirkorlik bilan bog‘liq ma’muriy tartiblarni soddalashtirish va huquqiy himoyani kuchaytirishdan iborat. Ariza va loyihalarni ko‘rib chiqish muddatlarini maqbullashtirish, takroriy talablarni qisqartirish, davlat xizmatlarining ochiqligini oshirish hamda vakolatlarni suiiste’mol qilish xavfini kamaytirish biznes yuritish xarajatlarini pasaytiradi.
Kichik biznesni uzoq muddatli rivojlantirish uchun tadbirkorlik erkinligi va xususiy tashabbusni rag‘batlantiruvchi muhit zarur. Moliyaviy yordam mexanizmlari real ehtiyojlarga mos bo‘lishi bilan birga, korxonalarning mulkiy huquqlari himoya qilinishi va tadbirkorlar uchun zarur maslahat hamda infratuzilma xizmatlari mavjud bo‘lishi lozim. Ana shu shartlar birgalikda ishlaganidagina kichik biznesni tizimli rivojlantirish imkoniyati kengayadi.
1-BOB BO‘YIChA XULOSA
1. Kichik biznes subyektlarining uzluksiz rivojlanishini ta’minlash uchun turli moliyalashtirish vositalarini bir-birini to‘ldiradigan tarzda qo‘llash zarur. Bank kreditlari, mikromoliya, lizing, innovatsion loyihalar uchun investitsiyalar va davlat subsidiyalarini o‘zaro muvofiqlashtirish korxonaga mos manbani tanlash imkonini beradi. Natijada kapitaldan foydalanish samaradorligi oshishi, moliyaviy barqarorlik kuchayishi va investitsion tashabbuslar amalga oshishi mumkin.
2. O‘zbekistonda innovatsion tadbirkorlikni moliyalashtirishning muqobil yo‘llari, jumladan venchur investitsiyalari va kraudfandingni rivojlantirish uchun institutsional muhitni takomillashtirish kerak. Innovatsion loyihalar mualliflari, mahalliy va xorijiy investorlar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, ixtisoslashgan infratuzilmani rivojlantirish va moliyalashtirish shartlarining shaffofligini ta’minlash muhimdir. Shuningdek, mazkur bozor ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini belgilovchi me’yoriy asoslarni yangilash investitsiyalarni jalb etish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
3. Xorijiy tajriba moliyalashtirish samarasi moliyaviy infratuzilma va intellektual resurslardan foydalanish imkoniyatlariga ham bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu sababli ilmiy-texnik salohiyati yuqori kichik korxonalar uchun moliyalashtirish yo‘llarini soddalashtirish, intellektual mulkni baholash va himoya qilish tizimini rivojlantirish hamda uni iqtisodiy muomalaga kiritish imkoniyatlarini kengaytirish lozim. Bunda rivojlangan mamlakatlar amaliyotini milliy iqtisodiyotning institutsional va moliyaviy sharoitlariga moslashtirish muhimdir.
4. Ijobiy kredit intizomi va soliq majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish tarixiga ega bo‘lgan kichik biznes subyektlarini rag‘batlantirish maqsadida ularga ajratiladigan kreditlar bo‘yicha garov ta’minotiga qo‘yiladigan talabni 50 foizgacha qisqartirish mexanizmini joriy etish taklif etiladi. Bunday yondashuv moliyaviy majburiyatlarini muntazam bajarayotgan tadbirkorlarning kredit resurslaridan foydalanishini yengillashtirib, ularning investitsion imkoniyatlarini kengaytirish va biznes faoliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Bundan tashqari, kredit tarixi ijobiy bo‘lgan mijozlarni alohida qo‘llab-quvvatlash banklarning qarz oluvchilar bilan bog‘liq tavakkalchiliklarini boshqarish va kredit portfeli sifatini yaxshilashga ko‘maklashishi mumkin. Natijada, mazkur mexanizm kichik biznesning barqarorligini mustahkamlash, iqtisodiy faollikni oshirish va soliq tushumlari o‘sishiga sharoit yaratishga xizmat qiladi.
2-BOB |
KICHIK BIZNES SUB’EKTLARINING FAOLIYATINI MOLIYAVIY-IQTISODIY AMALDAGI HOLATI VA TENDENSIYALARI |
2.1. |
Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish holatining tahlili |
Respublikada rivojlanish va tadbirkorlik uchun moliyaviy va iqtisodiy sharoitlar, aytish mumkinki, ko'p yillar davomida doimiy ravishda o'zgarib turdi, rejimlar, tarixiy va siyosiy bosqichlar va iqtisodiyotning turli texnologik tuzilmalari ta'sirida. 1990-yillarda boshlangan yangi davr kichik biznesning rivojlanishi va o'sishiga yordam berdi. Iqtisodiyotni demonopolizatsiya qilish, bozorga asoslangan boshqaruv usullariga o'tish, bozor infratuzilmasi va narxlarini liberallashtirish siyosati amalga oshirildi. O'sha davrdagi eng muhim bozor o'zgarishi xususiylashtirish, xususiy mulkni davlat mulkidan tortib olish edi. Mintaqaviy xususiylashtirish davri kooperativ foydaning ishlab chiqarish samaradorligini oshirish orqali emas, balki tovarlar va xizmatlar tannarxining oshishi orqali oshishi bilan ajralib turdi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning O‘zbekiston yalpi ichki mahsulotidagi ishtiroki mazkur sektorning iqtisodiy rivojlanishdagi salmog‘ini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, tadbirkorlar biznesni boshlash, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va faoliyat ko‘lamini oshirish jarayonlarida mablag‘ jalb qilish hamda ularni samarali ishlatishga doir to‘siqlarga duch keladi. Ushbu muammolar moliyalashtirish tizimini takomillashtirish va kapital manbalariga kirish imkoniyatlarini oshirish zaruratini yuzaga chiqaradi.
Tahlil qilinayotgan davrda kichik biznesning YaIMdagi ulushi 2014-yildagi 61,9 foizdan 2024-yilda 54,3 foizgacha o‘zgargan. Mazkur pasayishning o‘zi kichik biznes ishlab chiqarishining mutlaq hajmi qisqarganini anglatmaydi. Ko‘rsatkichga yirik korxonalar faoliyatining kengayishi, katta investitsiya loyihalarining amalga oshirilishi va asosiy kapitalga yo‘naltirilgan mablag‘lar o‘sishi ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli kichik biznes holatini baholashda YaIMdagi ulush bilan birga ishlab chiqarish hajmi, bandlik, investitsion faollik va moliyalashtirish imkoniyatlari ham tahlil qilinishi kerak (2.1-jadval).
2.1-jadval
