- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish
- •1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)9
- •Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi17,
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari21
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi25
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.28
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar31
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).34
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •37 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
2019–2023 yillarda mikromoliyalashtirish ulushi o‘rtacha 29–36% atrofida shakllangan bo‘lib, bu kichik biznes sub’ektlari uchun muqobil moliyaviy manbalarning ahamiyati yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
2024–2025 yillarda bank kreditlari koeffitsientining 0,8 darajagacha oshishi iqtisodiyotda yirik kredit qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari faollashganligini anglatadi.
Mikromoliyalashtirish koeffitsientining 0,175–0,208 oralig‘ida saqlanishi esa moliyalashtirish tizimi diversifikatsiyalashgan holda faoliyat yuritayotganligini ko‘rsatadi.
2.9-jadval36
O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
2024 yilda bank kreditlari hajmining keskin o‘sishi natijasida α koeffitsienti 0,825 gacha oshgan, β koeffitsienti esa 0,175 gacha pasaygan. Bu holat moliyalashtirishning asosan bank sektoriga bog‘lanib qolganligini anglatadi va integratsiya darajasini pasaytirgan.
2025-yilda mikromoliyalashtirish ko‘lamining kengayishi bilan samaradorlik koeffitsientining 0,165 darajagacha oshgani kuzatilgan. Mazkur holat kichik biznes subyektlarini moliyalashtirishda muqobil moliyaviy instrumentlardan foydalanish ularning moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qondirish va moliyaviy barqarorligini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi. Xususan, moliyalashtirish manbalarining diversifikatsiyalashuvi tadbirkorlik subyektlarining faqat bank kreditlariga bog‘liqligini kamaytirish, pul oqimlarini muvozanatli boshqarish va mavjud moliyaviy imkoniyatlardan samarali foydalanish uchun sharoit yaratadi.
Shuningdek, tadqiqot doirasida kichik korxonalar va mikrofirmalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar, sotilgan tovarlar hamda ko‘rsatilgan xizmatlar hajmi va ularning moliyalashtirish manbalari o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilingan. Mazkur jarayonda korxonalarning ichki moliyaviy resurslari, xorijiy sarmoyalar hamda tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar asosiy mablag‘ jalb qilish manbalari sifatida tahlil qilingan. Ushbu manbalar kesimida amalga oshirilgan tahlil kichik biznes subyektlarining iqtisodiy faoliyatini moliyaviy ta’minlashda har bir manbaning o‘rni va ahamiyatini baholash, shuningdek, ishlab chiqarish hamda xizmatlar ko‘rsatish hajmining o‘sishiga ta’sir etuvchi moliyaviy omillarni aniqlash imkonini beradi.
Regressiya tenglamalari va korrelyatsiya koeffitsientlaridan o'zaro bog'liqlikni tahlil qilish uchun foydalanish mumkin (2.8-jadval).
Buning uchun Excel dasturidan foydalanish tavsiya etiladi. Milliy darajada biz 2014-2024 yillarda mamlakatda kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmini (Y), korxonaning o'z mablag'larini (X1 ) , xorijiy investitsiyalarni (X2 ) va tijorat banklaridan olingan kreditlar hajmini ( X3 ) aniqlaymiz .
Regressiya tahlili natijalari
Hosil
bo'lgan Y omili va ta'sir etuvchi omillar (X1,
X2,
X3
X4
X5
X6)
o'rtasidagi korrelyatsiyani aks ettiruvchi regressiya tenglamasini
eng kichik kvadratlar usuli yordamida quyidagicha ifodalashimiz
mumkin:
Y = 0,67+1,72x1 – 0,18x2 – 0,79x3 +0,003x4+ 0,35x5 +0,01x6
Ushbu model shuni ko'rsatadiki, mamlakat ishlab chiqarilgan tovarlar hajmi va moliyalashtirish manbalari jihatidan kichik biznes sub’ektlariga bog'liq. Modellashtirish natijalariga ko'ra, kichik biznes korxonalariga kiritilgan asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni bir milliard so'mlik mablag' bilan 1,72 milliard so'mlik mahsulotlar yaratish salohiyatiga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
2.2. |
Kichik biznes faoliyatini innovatsion rivojlantirish va qo`llab - quvvatlash holatini tahlil qilish |
Raqobat kuchaygan sharoitda kichik korxonalar mahsulot va xizmatlar sifatini oshirish, xarajatlarni nazorat qilish hamda bozor talabidagi o‘zgarishlarga tez moslashish uchun innovatsion yechimlarga ko‘proq ehtiyoj sezmoqda. Yangi texnologiyalar va ishlab chiqarish usullarini joriy qilish faoliyat samaradorligini oshirish, mahsulot turini yangilash va xizmat ko‘rsatishni takomillashtirishga yordam beradi. Shu jihatdan innovatsiyalar kichik biznesning barqaror rivojlanishida muhim omildir.
Innovatsiya ilmiy izlanish, texnologik ishlab chiqish yoki yangi g‘oyaga asoslangan yechimning amaliyotga kiritilishini anglatadi. U faqat yangi mahsulot yaratish bilan cheklanmay, ishlab chiqarish, boshqaruv, moliyalashtirish va tashkiliy jarayonlarni yangilashni ham qamrab olishi mumkin. Korxona innovatsion faoliyati esa ilmiy natijalarni yangi texnika, texnologiya, boshqaruv usuli yoki iqtisodiy yechim sifatida amaliyotga tatbiq etish jarayonlaridan tarkib topadi.
Innovatsion ishlanmalarni joriy etayotgan kichik biznes subyektlari g‘oyani ishlab chiqishdan tortib uni tijoratlashtirishgacha bo‘lgan bosqichlarda tashkiliy va moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Bunga texnik yechimni sinovdan o‘tkazish, loyiha hujjatlarini tayyorlash, huquqiy talablarni bajarish va mahsulotni bozor talablariga moslashtirish kiradi. Yangilikni ommaviy ishlab chiqarish darajasiga olib chiqish ham mablag‘, texnologiya va boshqaruv tajribasini talab etadi. Mazmuniga ko‘ra innovatsiyalar mahsulot, texnologiya, integratsiyalashgan yechimlar hamda tashkiliy-boshqaruv usullarida namoyon bo‘ladi; kichik biznes uchun mahsulot va texnologik yangilanishlar alohida ahamiyatga ega.
Mazkur innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligi yangi mahsulotlarni yuqori narxlarda sotish orqali foydani oshirish imkonini beradi. Biroq bunday natija ma’lum shartlarga bog‘liq bo‘lib, xususan, yangi mahsulotning bozorda qondirilmagan talabni qondirishi hamda samarali marketing strategiyasi orqali unga bo‘lgan talabni shakllantirish muhim hisoblanadi. Mahsulotning hayotiylik davri bosqichlariga qarab, korxona uzoq muddat davomida yuqori narx orqali qo‘shimcha foyda olish imkoniga ega bo‘lmasligi mumkin, chunki raqobatchilar o‘xshash mahsulotlarni arzonroq narxlarda taklif etib, bozor narxiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois innovatsion mahsulotlardan olinadigan yuqori foyda ko‘pincha qisqa muddatli bo‘lishi mumkin. Natijada, faqat yuqori narx strategiyasiga tayanish korxonaning uzoq muddatli maqsadlariga erishishiga to‘sqinlik qilishi ehtimoli mavjud.
Innovatsion mahsulotlarni bozorga chiqarish korxonalarga yangi iste’molchilar qatlamini jalb etish, talabni yaxshiroq qondirish va qo‘shimcha daromad manbalarini yaratish imkonini beradi. Yangi texnologiyalar esa biznes jarayonlarini bozor o‘zgarishlariga moslashtirish, mahsulot assortimentini kengaytirish va iste’molchilar ehtiyojiga muvofiq taklif ishlab chiqishni yengillashtiradi.
Kichik korxonalarning innovatsion loyihalari ichki va tashqi moliyalashtirish manbalari hisobidan amalga oshirilishi mumkin. Bunga korxonaning o‘z kapitali, xususiy investorlar, bank kreditlari, qarz mablag‘lari va davlat ko‘magi kiradi. Bank krediti uskunalarni xarid qilish, texnologiyalarni yangilash va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish uchun resurs yaratadi. Kredit ajratilishidan avval loyiha iqtisodiyoti, texnik amalga oshirish imkoniyati va kutilayotgan pul oqimlari baholanishi lozim. Shu sababli loyiha hujjatlarida hisob-kitoblar, texnik asos, sinov natijalari va mahsulot namunalari kabi dalillarning mavjudligi ahamiyatlidir.
Ayrim holatlarda tijorat banklarining innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlashdagi ishtiroki bevosita kredit ajratish bilan cheklanib qolmasdan, loyihaning amalga oshirilish jarayonini muvofiqlashtirish va moliyaviy natijalarini monitoring qilishni ham qamrab olishi mumkin. Bunday yondashuv, ayniqsa, loyihaning iqtisodiy istiqbollari yetarlicha asoslangan va kutilayotgan natijalar tegishli tahlillar bilan tasdiqlangan sharoitda samarali hisoblanadi. Shu bilan birga, innovatsion faoliyatning yuqori xarajatlar, noaniqlik va uzoq muddatli o‘zini oqlash davri bilan bog‘liq xususiyatlari mazkur loyihalarni moliyalashtirishda qo‘shimcha institutsional qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini talab etadi.
Kichik biznesdagi innovatsiyalarni tezlashtirish davlatning moliyaviy va institutsional yordamini rivojlantirishni talab qiladi. Qaytarilmaydigan yordam, imtiyozli kredit, kredit kafolati va maxsus innovatsion dasturlar korxonalar kapitalga erishish imkoniyatini kengaytirishi mumkin. Bu choralarning maqsadga muvofiq qo‘llanilishi yangi texnologiyalarni biznes jarayonlariga tatbiq etish, kichik biznesning bozordagi mavqeini yaxshilash va milliy iqtisodiyotga qo‘shadigan hissasini oshirishga yordam beradi.
Keyingi yillarda davom etayotgan iqtisodiy modernizatsiya jarayonining bir qismi sifatida "O'zbekiston rahbari tez rivojlanayotgan, yuqori salohiyatga ega o'rta korxonalar sonini hozirgi 3500 dan 10 000 gacha oshirish zarurligini ta'kidladi. Shu maqsadda, 2023-yil 1-yanvardan boshlab: kichik biznesdan o'rta biznesga o'tayotgan korxonalar ikki yil davomida foyda solig'ining atigi 50 foizini to'laydilar; mulkni sug'urta qilish xarajatlarining 50 foizi davlat tomonidan qoplanadi; soddalashtirilgan soliq, moliyaviy va statistik hisobotlar joriy etiladi; davlat xaridlarida 20 foizlik kvota belgilanadi va ushbu xaridlar doirasida sotib olish narxining 50 foizi oldindan to'lanadi (amalda 15 foiz). Maqsad tadbirkorlarga oʻz faoliyatini kengaytirish va yangi loyihalarni amalga oshirish uchun qulay moliyalashtirish tizimini yaratishdir. Shu maqsadda kichik biznes loyihalari uchun 20 trillion soʻm ajratiladi37.
2.6-rasm. Tijorat banklari tomonidan mikrokreditlash sxemasi.38
Birinchidan, bank-moliya tizimi kichik biznesning joriy va investitsion ehtiyojlarini moliyaviy resurslar bilan ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Mikromoliyaviy xizmatlar hamda mikroqarzlar korxonaning kundalik to‘lovlarini bajarish, ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish va kichik investitsion tashabbuslarni amalga oshirish uchun mablag‘ manbai bo‘lishi mumkin. Ulardan samarali foydalanish pul oqimidagi uzilishlarni kamaytirib, korxonaning operatsion barqarorligini qo‘llab-quvvatlaydi.
Ikkinchidan, kreditlash mexanizmlarini rivojlantirish va takomillashtirish iqtisodiy siyosatning muhim tarkibiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Samarali kredit tizimi tadbirkorlik tashabbuslarini rag‘batlantirish, investitsiyalar uchun qulay sharoit yaratish va iqtisodiy o‘sish sur’atlarini jadallashtirishga xizmat qiladi. Shu bois xorijiy mamlakatlarda shakllangan ilg‘or kreditlash amaliyotini chuqur o‘rganish, uning samarali jihatlarini O‘zbekiston iqtisodiyotining o‘ziga xos xususiyatlariga moslashtirish alohida ahamiyat kasb etadi.
Uchinchidan, kichik biznesni moliyalashtirish faqat bank kreditlari bilan cheklanmaydi. Byudjetdan tashqari fondlar, xalqaro moliyaviy institutlar, investitsion dasturlar va davlat subsidiyalari ham muhim manbalar sifatida ishtirok etadi. Ushbu manbalarning integratsiyalashuvi moliyaviy barqarorlikni kuchaytiradi.
To‘rtinchidan, kichik biznesning innovatsion faoliyatini rivojlantirish uchun moliyaviy rag‘batlantirish mexanizmlarini kengaytirish zarur. Xususan, garov talablarini yumshatish, kredit shartlarini soddalashtirish va ijobiy kredit tarixiga ega tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash investitsion faollikni oshiradi.
Tijorat banklarining kichik biznes bilan ishlashi kredit ajratishdan tashqari, istiqbolli loyihalarni saralash va moliyaviy maslahat xizmatlari ko‘rsatishni ham qamrab olishi mumkin. Bozor holati, moliyaviy rejalashtirish va marketing bo‘yicha axborot taqdim etish tadbirkorlarga o‘z mahsuloti va xizmatlarini talabga moslashtirishda ko‘mak beradi. Natijada banklar va tadbirkorlar o‘rtasidagi munosabatlar faqat kredit operatsiyalari bilan cheklanmay, biznes rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi xizmatlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
Umumiy jihatdan, kichik biznesning barqaror taraqqiyoti kreditlash tizimining samaradorligi, davlat tomonidan ko‘rsatiladigan moliyaviy va tashkiliy yordam hamda moliyaviy infratuzilmaning rivojlanganlik darajasi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka asoslanadi. Ushbu yo‘nalishlarning muvofiqlashtirilgan holda faoliyat yuritishi tadbirkorlarning moliyalashtirish manbalariga erishishini yengillashtiradi, investitsion imkoniyatlarini kengaytiradi va yangi texnologik yechimlarni amaliyotga tatbiq etishga rag‘bat uyg‘otadi. Buning natijasida iqtisodiy o‘sishning barqarorligini ta’minlash, qo‘shimcha ish o‘rinlarini tashkil etish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun qulay sharoitlar vujudga keladi.
Likvidligi yuqori garov aktivlariga nisbatan qat’iy talablar kichik tadbirkorlarning kredit olish imkoniyatlarini cheklashi mumkin. Bu muammo kredit tarixini ijobiy shakllantirgan, soliq majburiyatlarini vaqtida bajargan va barqaror moliyaviy ko‘rsatkichlarga ega korxonalarga ham ta’sir qilishi ehtimol. Shuning uchun kredit shartlarini belgilashda garovdan tashqari, qarz oluvchining kredit tarixi, pul oqimi va to‘lov intizomini birgalikda baholash maqsadga muvofiq.
Ushbu cheklovlarni kamaytirish maqsadida kredit tarixida salbiy holatlar kuzatilmagan, soliq majburiyatlarini belgilangan muddatlarda bajarib kelayotgan va moliyaviy barqarorligi tasdiqlangan kichik biznes subyektlari uchun garov ta’minoti talabini amaldagi bazaviy me’yorga nisbatan 50 foizgacha qisqartirish mexanizmini joriy etish taklif qilinadi. Bunda garov miqdorini kamaytirish to‘g‘risidagi qaror qarz oluvchining to‘lov qobiliyati, pul tushumlari va chiqimlari, kreditni qaytarish imkoniyati hamda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy xatarlar chuqur tahlil qilinganidan so‘ng qabul qilinishi lozim.
Mazkur mexanizmni joriy etish quyidagi ijobiy natijalarga erishish imkonini berishi mumkin:
Bank va tadbirkor o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash. Kredit tarixi va moliyaviy intizomni kredit shartlarini belgilashda muhim omil sifatida e’tiborga olish o‘zaro ishonchni oshiradi va hamkorlik munosabatlarini rivojlantiradi.
Kredit mablag‘laridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish. Garov ta’minotiga qo‘yiladigan talablarni qarz oluvchining moliyaviy holatiga muvofiq maqbullashtirish istiqbolli loyihalarni moliyalashtirishni yengillashtiradi.
Aylanma mablag‘lar yetishmovchiligini qisqartirish. Kredit resurslaridan foydalanishning osonlashishi korxonalarning joriy moliyaviy ehtiyojlarini o‘z vaqtida qoplashiga va ishlab chiqarish jarayonlarini uzluksiz davom ettirishiga ko‘maklashadi.
Bandlikka ta’siri. Moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlari yaxshilanganda tadbirkorlar ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish faoliyatini kengaytirishi, natijada qo‘shimcha ish o‘rinlari ochishi mumkin.
- budjet daromadlarini mustahkamlash: korxonalar faoliyati kengayib, iqtisodiy operatsiyalar rasmiy shaklda amalga oshirilishi ko‘paygan sari soliq tushumlari bazasini kengaytirish uchun sharoit yuzaga keladi;
- norasmiy iqtisodiy faoliyatni qisqartirish: rasmiy moliyalashtirish kanallariga kirish yengillashishi tadbirkorlarni ochiq hisob-kitoblar va qonuniy faoliyat yuritishga rag‘batlantirishi mumkin.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, garov talabining 50 foizga kamaytirilishi natijasida kichik biznes sub’ektlarining kreditdan foydalanish imkoniyati kengayib, ularning ishlab chiqarish quvvatlari va mahsulot ishlab chiqarish hajmi o‘sishi kuzatiladi. Bu esa iqtisodiyot tarmoqlarida qo‘shimcha qiymat yaratish, eksport salohiyatini oshirish va hududiy iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, ushbu mexanizmni amalga oshirishda banklar tomonidan tadbirkorlik sub’ektlarining kredit reytingi, soliq intizomi, moliyaviy hisobotlari va pul oqimlari tahlili asosida “ishonchli mijoz” mezonlarini shakllantirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu esa kredit risklarini kamaytirish bilan bir qatorda, moliyaviy resurslarni samarali taqsimlash imkonini beradi.
Iqtisodiy likvidlik darajasi past bo'lgan mamlakatlarda kredit garovi kredit xavfining o'sishini oldini olishning muhim vositasidir.
Bundan tashqari, tijorat banklarini ushbu sohani qo'llab-quvvatlashga undash maqsadida, agar ushbu sohaga ajratilgan kreditlar hajmi bank aktivlarining 20 foizidan oshsa, ularni Markaziy bankning majburiy zaxira talablaridan ozod qilish to'g'risida qaror qabul qilindi. Bu tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash va ularning likvidligini oshirish uchun muhimdir.
Tijorat banklari tomonidan ajratilayotgan kreditlar kichik biznesning rivojlanishida asosiy moliyaviy manbalardan biri bo‘lib, ular oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, xizmat ko‘rsatish sohasini kengaytirish va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Xorijiy kredit liniyalari orqali jalb qilinayotgan mablag‘lar esa hududlarda qo‘shma korxonalar tashkil etish, investitsion faollikni oshirish va chekka hududlarning iqtisodiy rivojlanishini tezlashtirish imkonini beradi.
Tijorat banklari hamda ularning ixtisoslashgan tarkibiy bo‘linmalari moliyaviy resurslarni jalb etish va ularni iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlariga oqilona taqsimlashda muhim vazifani bajaradi. Shu bilan birga, banklar tadbirkorlik subyektlariga marketing, muhandislik va konsalting yo‘nalishlarida maslahat xizmatlarini taqdim etish orqali investitsiya loyihalarining puxta ishlab chiqilishi va amaliy natijadorligini oshirishga ko‘maklashadi.
Mikrokreditlash kichik tadbirkorlik subyektlariga biznesni boshlash, mavjud faoliyatni kengaytirish va ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayonlarini takomillashtirish uchun moliyaviy tayanch yaratadi. Bunday resurslardan agrar faoliyat, hunarmandchilik, turizm, sog‘liqni saqlash xizmatlari va boshqa yo‘nalishlarda foydalanish mumkin. Kreditlash natijasi mablag‘ning maqsadga muvofiq sarflanishi va moliyalashtirilayotgan loyihaning iqtisodiy asoslanganligiga bog‘liq.
Mikrokredit va boshqa kichik hajmdagi moliyalashtirish vositalari yangi biznesni tashkil etish yoki amaldagi korxonaning operatsion ehtiyojlarini qoplashda muhim o‘rin tutadi. Mablag‘lar uskuna xarid qilish, xomashyo zaxirasini shakllantirish yoki xizmatlar ko‘lamini kengaytirishga yo‘naltirilishi mumkin. Shuning uchun mikrokredit dasturlari tadbirkorning real ehtiyoji, pul oqimi va mablag‘ni qaytarish imkoniyatini hisobga olgan holda tashkil qilinishi lozim.
Nima uchun biz avvalgi yillarda bunday ijobiy natijaga erisha olmadik, degan savol tug'iladi. Zamonaviy talablarga muvofiq qonunchilik bazasini yaratish va normativ hujjatlarni ishlab chiqish, shuningdek, bank faoliyatini liberallashtirish ularga ushbu sohaga katta miqdordagi kreditlarni yo'naltirish imkonini berdi. Shuning uchun ham davlatimiz rahbari banklar iqtisodiyotimizning harakatlantiruvchi kuchi sifatida rol o'ynashi kerakligini ta'kidladi.
Bank tizimini yanada liberallashtirish va uning iqtisodiy mustaqilligini oshirish, faoliyatini bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich moslashtirish va xalqaro standartlarga javob beradigan bank tizimini shakllantirish zamonaviy davr talabidir.
Bank tizimini mustahkamlash ularga beradigan kreditlar hajmini oshirish imkonini beradi. Bu kichik biznes uchun tijorat banklari kreditlaridan foydalanishni ko'paytirish uchun real imkoniyatlar yaratadi. Tabiiyki, bu jarayonda kredit risklarini boshqarishning yaxshilanish darajasi katta ahamiyatga ega.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida banklar qisqa muddatli moliyaviy ehtiyojga ega bo‘lgan korxonalarga kredit ajratish orqali ularning uzluksiz faoliyat yuritishiga sharoit yaratadi. Kredit bozori iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u ishlab chiqarish jarayonlarini moliyaviy jihatdan ta’minlash, investitsion faollikni kuchaytirish hamda iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishga xizmat qiladi.
Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda kredit mablag‘lari, davlat dasturlari va muqobil moliyalashtirish vositalari o‘rtasidagi muvozanat muhimdir. Kreditlar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishni rivojlantirishga yordam berishi mumkin, biroq ular bilan bog‘liq xarajat va qaytarish majburiyati korxonaning pul oqimiga mos bo‘lishi kerak. Shu sababli moliyalashtirish qarorlari loyihaning iqtisodiy salohiyati va qarz oluvchining to‘lov imkoniyatlarini birgalikda baholash asosida qabul qilinishi maqsadga muvofiq.
O‘zbekistonda banklar kichik innovatsion korxonalar uchun kapital jalb qilish va faoliyatni kengaytirishning asosiy manbalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Biroq kreditlash hajmini oshirishga ayrim institutsional va moliyaviy cheklovlar ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli bank xizmatlarini tadbirkorlarning ehtiyojlariga moslashtirish, arizalarni ko‘rib chiqish muddatini qisqartirish, hujjatlashtirish jarayonini soddalashtirish va muqobil ta’minot shakllarini ko‘rib chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Markaziy bank tomonidan yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xo‘jaliklarini mikrokreditlash bo‘yicha ishlab chiqilgan tartiblar kichik biznes subyektlarini moliyaviy resurslar bilan ta’minlashga qaratilgan. Bunday kreditlashda qarz mablag‘ining qaytarilishi, muddat, ta’minot va maqsadli foydalanish bo‘yicha umumiy talablar saqlanadi. Keltirilgan tartibga ko‘ra, mikrokredit milliy yoki xorijiy valyutada berilishi, kredit ajratilgan kundagi kurs bo‘yicha hisoblanganda 5 ming AQSh dollaridan oshmasligi hamda shartnoma asosida uch yilgacha muddatga rasmiylashtirilishi mumkin. Shuningdek, kredit summasining 50 foizigacha qismini naqd shaklda ajratish va uni 18 oy ichida qaytarish sharti nazarda tutilgan.
O‘zbekistonda tijorat banklari tomonidan kichik tadbirkorlik subyektlariga ko‘rsatilayotgan mikromoliyaviy xizmatlar hajmining ortib borishi ushbu sektorni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari rivojlanayotganini anglatadi. Bunday xizmatlar korxonalarning moliyaviy mablag‘larga bo‘lgan ehtiyojini qoplash, aylanma kapital bilan ta’minlanganlik darajasini yaxshilash hamda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish imkoniyatlarini kengaytirishda muhim vosita hisoblanadi.
Davlat tomonidan kichik biznesga ko‘mak ko‘rsatish mexanizmlarini ishlab chiqishda bandlik, ishlab chiqarish va moliyaviy barqarorlikka ta’sir ko‘rsatadigan natijalarni e’tiborga olish zarur. Moliyalashtirish dasturlari mablag‘ jalb qilish bilan birga, korxonalar boshqaruv salohiyatini oshirish, bozor axborotidan foydalanishni yaxshilash va ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish imkoniyatlarini ham ko‘zda tutishi mumkin.
Muqobil moliyalashtirish vositalari orasida kraudfanding alohida o‘rin tutadi. U ko‘plab jismoniy va yuridik shaxslardan internet platformalari yoki boshqa maxsus mexanizmlar orqali mablag‘larni jamlash asosida istiqbolli loyihalarni moliyalashtirish usuli hisoblanadi. Kraudfanding, ayniqsa, an’anaviy kreditlash mezonlariga to‘liq javob bermaydigan, biroq innovatsion salohiyatga ega bo‘lgan loyihalar uchun qo‘shimcha moliyaviy imkoniyatlar yaratishi mumkin. Bunda mablag‘ jalb qilish shartlari kraudfanding modeliga, ya’ni xayriya, mukofot, qarz yoki ulushli investitsiya shakliga qarab farqlanadi.
Kraudfanding kichik biznes uchun, ayniqsa, an’anaviy kreditlar bilan moliyalashtirish qiyin bo‘lgan innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlashda muqobil manba bo‘la oladi. Ushbu mexanizmning samarali ishlashi huquqiy tartibga solishning aniqligi, investorlar manfaatlarining himoyasi, moliyaviy axborotning ochiqligi va loyihalarni tanlash mezonlarining shaffofligiga bog‘liq. Zarur shartlar ta’minlansa, kraudfanding kapital jalb etish kanallarini ko‘paytirish va istiqbolli tashabbuslarni amaliyotga olib chiqishda yordam berishi mumkin.
Imtiyozli mikrokreditlash oilaviy tadbirkorlik va kichik biznesning moliyaviy imkoniyatlarini oshirish, bandlikni kengaytirish hamda daromad manbalarini ko‘paytirishga qaratilgan. Mazkur vosita oliy va professional ta’lim bitiruvchilari, harbiy xizmatdan qaytgan fuqarolar va mehnat faoliyatida ishtirok etmayotgan aholi uchun tadbirkorlik boshlash imkonini kengaytirishi mumkin. Shuningdek, kam daromadli oilalarning xo‘jalik tashabbuslarini moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash ham uning muhim vazifalaridan biridir.
Mikrokreditlar yangi ishlab chiqarish tashkil etish, mavjud korxonalarni kengaytirish va xizmat ko‘rsatish tashabbuslarini amalga oshirish uchun yo‘naltirilishi mumkin. Ushbu mablag‘lar uskunalar hamda texnologiyalar xaridi, ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirish yoki mavjud korxonaning texnik yangilanishiga sarflanadi. Agrar sohada esa urug‘lik, chorva, parrandachilik vositalari, yem-xashak, veterinariya preparatlari va o‘g‘itlarni sotib olishga ehtiyoj yuzaga kelishi mumkin. Mablag‘lardan maqsadli foydalanish ishlab chiqarishning uzluksizligini ta’minlashga yordam beradi.
Bunday yondashuvda venchur kapital mexanizmlari alohida o‘rin tutadi, chunki ular innovatsion loyihalarni dastlabki bosqichlarda moliyalashtirishning samarali vositasi hisoblanadi. Shu jarayonda davlat investitsiya muhiti jozibadorligini oshirish va venchur kapital bozorini rivojlantirishda muhim regulyator sifatida ishtirok etadi.
Venchur kapitali asosan dastlabki bosqichlarda yuqori tavakkalchilikka ega bo'lgan innovatsion kichik kompaniyalarga moliyaviy yordam ko'rsatadi. Bu jarayonda muhim moliyaviy manbalar sifatida xususiy investorlar, investitsiya institutlari, pensiya va sug'urta fondlari, davlat va xalqaro tashkilotlar ishtirok etadi. Bu venchur moliyalashtirish tizimining ko'p manbali va xilma-xil tuzilishga ega ekanligidan dalolat beradi.
Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ayrim rivojlangan mamlakatlarda venchur kapital bozoridan keyingi bosqichda yirik investitsiya fondlari orqali qo‘shimcha moliyalashtirish jalb qilinadi. Bu ikki bosqichli investitsiya modeli innovatsion loyihalarning bozorga chiqish va kengayish jarayonini tezlashtiradi. Kichik va o‘rta biznes esa innovatsion iqtisodiyotning muhim harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, ular milliy daromadning sezilarli qismini shakllantirishga hamda texnologik yangilanish jarayonini jadallashtirishga xizmat qiladi.
Venchur moliyalashtirishda investorlarning ikki guruhi mavjud: korporativ (jamoaviy) va individual venchur investorlar. Xususiy venchur kapitalidagi eng yangi moliyalashtirish vositalaridan biri bu kraudfanding bo'lib, uning nomi inglizcha "crowd " va "funding " so'zlaridan kelib chiqqan bo'lib, "davlat moliyalashtirish" degan ma'noni anglatadi. Boshqacha qilib aytganda, bu boshqalarning tashabbuslarini qo'llab-quvvatlash uchun o'z pullari va boshqa resurslarini, odatda onlayn tarzda ixtiyoriy ravishda birlashtiradigan odamlarning jamoaviy sa'y-harakatlaridir. Bunday loyihalar xayriya ishlari (masalan, tabiiy ofatlardan xalos bo'lish, mahalliy aholini qo'llab-quvvatlash), siyosiy kampaniyalar, startap va kichik biznesni moliyalashtirish, IT va ochiq kodli qo'llab-quvvatlash va boshqalar kabi keng ko'lamli maqsadlarga ega.
Dastlab, kraudfanding notijorat loyihalar uchun tibbiy davolanish yoki ta'limni moliyalashtirishni istagan oz sonli onlayn foydalanuvchilardan mablag' yig'ish usuli sifatida ishlatilgan. Bugungi kunda kraudfanding o'zini to'laqonli moliyaviy vosita - venchur kapital investitsiyalari manbai va mikrokredit usuli sifatida namoyon etdi. Kraudfanding venchur moliyalashtirish modeli birinchi marta dasturiy ta'minot ishlab chiquvchilari tomonidan qo'llanilgan. Kraudfanding venchur moliyalashtirish modelidan foydalanadigan eng muvaffaqiyatli loyihalar qatoriga mashhur Mozilla Firefox brauzeri va AbiWord matn protsessori kiradi. Ushbu model yangi g'oyani moliyaviy qo'llab-quvvatlashning dastlabki bosqichida o'zini oqlaydi va muvaffaqiyatli deb topadi, keyin esa loyiha yuqori rentabellikka erishganda va xavf kamayganda, yirik kompaniyalar moliyalashtirishga qo'shiladi. Xususan, yuqorida tilga olingan Mozilla Firefox loyihasi so'nggi o'n yil ichida yirik investorlardan 317 million dollarlik yirik investitsiyalarni oldi, bu miqdorning atigi 0,01% ini jismoniy shaxslar qo'shgan. Dunyodagi eng muvaffaqiyatli kraudfanding loyihasi Cambrian House bo'lib, u deyarli 8 million dollar yig'di. Ishtirokchilar o'z g'oyalarini jamoatchilikka taqdim etadilar va qiziquvchilar to'g'ridan-to'g'ri ishtirokchilarga aylanishi yoki ularni amalga oshirishga sarmoya kiritishi mumkin.
Dunyoda ko'plab kraudfanding loyihalari mavjud: Crowdrise (xayriya uchun mablag' yig'ish), Kickstarter va IndieGoGo (ijodiy loyihalarni qo'llab-quvvatlash), OpenlDEO (g'oyalar va konsepsiyalarni yaratish), 33 needs (ijtimoiy tadbirkorlik uchun investitsiyalarni qidirish), Start Some Good (ijtimoiy yo'nalish), Microplace (global qashshoqlikka qarshi kurashish uchun mablag' yig'ish), Sparked (ko'ngillilarning ijtimoiy tarmog'i), Ushahidi (ma'lumot olish va ma'lumotlarni namoyish qilish uchun ochiq ma'lumotlarga ega bepul dasturiy ta'minot yaratish), Causes (Facebook bilan integratsiyadan foydalanish, NNTlarga o'z loyihalarini amalga oshirishga yordam beradi), Advert Activist (NNTlar uchun reklama va media kompaniyalarini yaratish ).
MDH mamlakatlaridan dagi birinchi kraudfanding loyihalari 2008-yilda paydo bo'la boshladi, ammo ular juda sekin va qiyinchilik bilan rivojlandi. Ular orasida eng muvaffaqiyatli va qiziqarlilari WebMoney to'lov tizimini yaratgan aksioner.ru va capitaller.ru veb-saytlaridir. Birinchisi loyiha uchun zarur bo'lgan mablag'larni yig'ishga imkon bersa, ikkinchisi mablag'larni investorlar nazorati va qat'iy hisobdorlik ostida sarflashga imkon beradi. Ushbu faoliyat uchun mo'ljallangan veb-saytning muvaffaqiyatining asosiy sababi investorlarga mablag'larning sarflanishini amaliy va real ravishda nazorat qilish imkoniyatidir, bu esa qo'shimcha investorlarni jalb qiladi.
Tadqiqot kraudfandingning rivojlanishidagi quyidagi tendentsiyalar va omillarni, shu jumladan venchur moliyalashtirish vositasi sifatida aniqladi:
Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlardagi texnologik yutuqlar, texnologik rivojlanishning hozirgi darajasi, Internet foydalanuvchilariga fikr almashish va dolzarb muammolarni hal qilish uchun onlayn qiziqish guruhlariga qo'shilish imkonini beradi;
Vositachilarni yo'q qilish, xaridorlar va sotuvchilar, yaratuvchilar va investorlar, loyihalar va guruhlar (jamoalar) o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri aloqalarni ta'minlash. An'anaviy biznes modellari juda murakkab, mehnat talab qiladigan va qimmatga tushadi;
Tadbirkorlar nafaqat boshlang'ich kapital uchun, balki qo'shimcha ijtimoiy tarmoqlarda targ'ibot qilish va iste'molchilarning qimmatli fikr-mulohazalarini olish uchun ham mablag' yig'ish usuli sifatida kraudfandingni qo'llay boshladilar . Ko'pgina investorlar loyihalarni boshidan oxirigacha nazorat qilish, ularning rivojlanishini kuzatish va kerak bo'lganda yordam ko'rsatish mumkinligini anglab yetmoqdalar.
O‘zbekistonda kraudfanding va venchur investitsiyalari bozorini rivojlantirish bir qancha institutsional va tashkiliy vazifalarni hal qilishni talab qiladi. Innovatsion kichik biznes uchun maxsus moliyaviy infratuzilmaning yetarli emasligi istiqbolli loyihalarni topish, investor bilan loyiha muallifi o‘rtasida aloqani tashkil etish va investitsion xatarlarni taqsimlashni qiyinlashtirishi mumkin. Shuningdek, mablag‘ ajratilgandan keyingi kuzatuv va loyiha natijalarini baholash mexanizmlarini takomillashtirish zarur. Shu bois ixtisoslashgan platformalarni rivojlantirish va investorlar bilan tadbirkorlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash muhim yo‘nalish hisoblanadi.
Shuningdek, venchur kapital bozori ishtirokchilari va innovatsion korxonalar o‘rtasidagi samarali hamkorlikni ta’minlaydigan mexanizmlar yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lib, bu yangi innovatsion korxonalarning paydo bo‘lishi va mavjudlarining kengayish jarayonini sekinlashtirmoqda. Mahalliy investorlarning venchur kapital bozoridagi ishtiroki pastligi ham ushbu sohaning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, fond bozorining rivojlanmaganligi venchur investitsiyalar likvidligini pasaytirib, investorlarning investitsiyadan chiqish imkoniyatlarini cheklaydi. Yuqori texnologiyali loyihalarga investitsiya kiritish uchun yetarli iqtisodiy rag‘batlar va barqaror daromad istiqbollari mavjud emasligi ham venchur faoliyatni kengaytirishga to‘sqinlik qiladi.
Axborot ta’minoti tizimining zaifligi, malakali venchur menejerlar yetishmasligi hamda tadbirkorlar orasida investitsion madaniyatning pastligi ham ushbu sohadagi muhim muammolar sirasiga kiradi. Shu bilan birga, venchur investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlovchi maxsus normativ-huquqiy bazaning yetarli darajada shakllanmaganligi ham sezilarli cheklovdir.
Venchur investitsiyalari bozorida ishtirok etuvchi investorlar va moliyaviy tashkilotlar uchun yetarli rag‘batlar bo‘lmasligi ushbu yo‘nalishning rivojlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shu sababli innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirish va kichik biznesning raqobatbardoshligini oshirish maqsadida venchur kapital infratuzilmasini, uni rag‘batlantiruvchi iqtisodiy mexanizmlarni va tegishli huquqiy asoslarni takomillashtirish lozim.
