2.3. Өндіріс нәтижелілігін талдау әдісі

Өндіріс нәтижелілігін талдау үшін «күшті әсер» және «нәтижелілік» деген ұғымдарды айырып тану маңызды.

Күшті әсер бүтіннен өндіріс пен шаруашылық қызметті жетілдіруге бағытталған шараларды жүзеге асыру нәтижесі болып табылады. Күшті әсер натуральды түрде: өнім шығаруды арттыру, жұмыс орындарын босату, 1 жұмыс-шыға өңдіру шегін өсіру және т.б. арқылы білдірілуі мүмкін.

Құндық көрсеткіштер арқылы білдірілген нәтиже, экономикалық күшті әсер болып табылады, ол ұлттық табыс өсуімен, пайда артуымен, өзіндік құн төмен-деуімен сипатталады.

Нәтижелілік - бұл күшті әсер және оған жету шығындарының арақатынасы. Өндірістік нәтижелілік көрсеткіштері:

- 1 адамға келетін, ұлттық табыс

- өндірістік қорлардың 1 теңгесіне келетін ұлттық табыс

- өндірістік қорлардың 1 теңгесіне келетін өнеркәсіп пайдасы (құрылыстың, ауылдық шаруашылығының және т.б.).

Қоғам мүшесіне келетін ұлттық табыс қоғамдық өндіріс нәтижелілігін көрсетеді және халықтың әл-ауқат деңгейі мен халық шаруашылық дамуының жоғарылау мүмкіншіліктері туралы мәлімет береді.

, (2.3.1)

мұнда елдің жылдық ұлттық табысы, теңге

- елдің халық сан, адам.

Негізгі қорлардың 1 теңгесіне келетін ұлттық табыс, бүтіннен халық шаруашылығы бойынша олардың қолдану әсерлілігін, қолданылатын қорлардың қайтарылуын көрсетеді,

, (2.3.2)

мұнда - негізгі өндіріс қорларының мен нормаланатын айналым құралдардың орташа жылдық құны, тенге.

Өндіріс қорларының 1 теңгесіне келетін пайда өнеркәсіптің бөлек сала-сында, кәсіпорында, бірлестікте қолданылатын өндіріс нәтижелілігінің көрсеткіші болып табылады

, (2.3.3)

мұнда - табыстың жылдық көлемі, теңге

Бөлек кәсіпорындар үшін өндіріс нәтижелілігі көрсеткіштердің келесі жүйесімен сипаттала алады:

а) еңбек өнімділігі теңгемен бір жұмыс істеушіге өңдіру түрінде:

, (2.3.4)

мұнда - айқын уақыт кесіндісі ішіндегі жалпы (тауарлық) өнім көлемі, тенге

б) негізгі өндіріс қорларының 1 теңгесіне қор қайтарылуы :

, (2.3.5)

в) өндіріс рентабелділігі кәсіпорын табыстарының негізгі өндіріс қорларының орташа жылдық құнының мөлшеріне және нормаланатын айналым құралдарына қатынасы ретінде:

, (2.3.6)

г) табыс - шарушылық есептік кәсіпорынның таза табыс түрі; оның шаруашылық қызметінің қорытушы көрсеткіші. Табыс - өнімді (жұмысты, қызметті) іске асырудан алынған, өндіріске жұмсалған шығындарды шегергеннен кейін құрылатын жалпы пайда бөлімі. Басқаша айтқанда, бұл іске асырудан түскен пайда және еңбек ақы төлеу шығынын қоса, толық өзіндік құн арасындағы айырым.

2.4. Салыстыруға болатын түрге түрлерді келтіру әдістеме негізі

Өндірістік күшті әсерлердің теңдігі

Әр түрлі зауыттарда құрылыс бұйымдары және контрукцияларын өндіру өнім номенклатурасы, оның мөлшерлері және т.б. бойынша айрықшаланады. Сонымен қатар мамандандырылған біртүрлі бұйымдарды шығаратын зауыттар болады. Оған қоса құрама темірбетон және тауарлық бетон қоспасын шағаратын зауыттар бар.

Сондықтан, өндірістік күшті әсерімен айрықшаланатын нұсқалар, бір бірімен салыстыруға болатын түрге келтірумен салыстырыла алады.

Бұл жағдайда келтірілген шығындардың ең аз мөлшері бойынша салыстыру нұсқаларының әдістемесі бар (Монфред Ю. Б. және басқалар. «Сала экономикасы» М ., СИ,1990 ж. 41 бет).

Шығындар мен күшті әсерді есептеу барысында салыстыруға болатын бағаларды қолдану

Бұл шарт міндетті болып табылады, себебі жиі, әсіресе жобалау сатыла-рында, өткен жылдардың көрсеткіштері салыстырылады. Бұл жағдайда құндық көрсеткіштерді берілген бір жылдың бағаларына келтіру үшін қайта есептеу қажетті. Сондықтан, әсерлілікті есептеу үшін қолданылатын, құндық көрсеткіштер есептеу әдістері, барлық нұсқалар үшін бірдей болулары тиісті.

Көршілес салалар шығындарының есебі

Көршілес салалардағы шығындар - кездесетін шығындар - бұл, керамзит, шағыл, арматура, көліктік шығындар өзгеруі және т.б. жеткізу бойынша кәсіп-орындарда туындайтын шығындар.

Кездесетін салаларда күрделі қаражаттар мөлшері келесі өрнекпен анықталуы мүмкін:

,

мұнда - өніміне (материалға, қуатқа, машиналарға және т.б.) ғылыми - техникалық алға басу шараларына арналған қажетті (натуральді немесе құндық түрде) жылдық қажеттілік

- кездесетін саладағы өнімнің бірлігіне жұмсалатын салыстырмалы күрделі қаражат

- көршілес салалардың өнім түрлерінің саны.

Көршілес салалардағы шығындарды ескере күрделі қаражаттар жалпы мөлшерін келесі өрнек арқылы:

,

мұнда - берілген салада шараларды жүзеге асыруға арналған күрделі қаражат

- кездесетін күрделі қаражат үлесін ескеретін коэффициент (құрама темірбетон -1,1 ; асбоцем бұйымдар - 1,6; полимерлік бұйымдар және жұмсақ жабындар -1,9-2,1; алюминий - 3,7).

Шығындар шеңберінің бірлігі. Нұсқалар әсерлілігінің салыстырмалы есебі, күрделі және ағымды шығындардың барлық элементтерін бірдей толық қамтуға негізделеді. Шығындар шеңберінің талаптар бірлігін сақтау нұсқаларды жақсы бағалауға мүмкіндік беріп үйлесімдісін айқындайды.

Уақыт факторларының есебі. Құрылыс мезгілін қысқарту күрделі қаражат-тың экономикалық әсерлілігін жоғарылатудағы өте маңызды факторлардың бірі. Құрылыс немесе қайта құру ондаған жылдарға созылатыны белгілі.

Уақыт факторлары бойынша әртүрлі уақытта болған шығындарды салыстыруға болатын түрге келтіретін әдістеме (Монфред Ю. Б. және басқалар.«Сала экономикасы» М ., СИ, 1990 ж. 45 бет) бар.

Әлеуметтік және экологиялық күшті әсер есебі

Зауытта жұмыс істеушілердің тіршілік әрекет шарттарын лайықты қамтама-сыз ету, сонымен қатар қоршаған ортаны сақтау үшін шығындар қажет, ал олардың нәтижесінің құндық әлпетін әрқашанда көрсету мүмкін емес.

Әртүрлі нұсқаулар әсерлілігін бағалау үшін келесі тәсілдер бар:

- әлеуметтік-экологиялық зардаптардың жұмыс және жұмыстан тыс уақыттарын жоғалту мөлшерлері, кадрлардың ағындығын төмендету бойынша құндық бағалау жасау; шу, дірілдеу, атмосфераға тастаулар мөлшерлерін төмендету барысында емдеуге төленетін шығындарды төмендету және т.б.

- шығындардан тәуелсіз (мысалы, қауіпсіздік техника талаптары, өртке қарсы сақтық талаптар және т.б.) төмендетуге болмайтын, әлеуметтік - экологиялық мінездемелер қалыптастыру

- жалпы шығындардан қайсыбір нұсқауға, берілген әлеуметтік-экологиялық мақсатқа жетуге байланысты бөлігі алынады және салыстыруға тек экономикалық нәтиже алуға бағытталған шығындар қабылданады.