12. Нарықтық экономикаға өту

Жоспар

12.1. Нарықтық экономиканың пайда болу себебі және «көрінбейтін қол» принциптері.

12.2. Сұраныс пен ұсыныстың нарықтық бағалар тепе-теңдігі.

12.3. Құнсыздану.

12.4. Қаржыны экономиканы реттеу және өндірісті ынталандыру үшін қолдану.

12.5. Кәсіпорындарды жекешелендіру.

12.1. Нарықтық экономиканың пайда болу себебі және «көрінбейтін қол» принциптері.

12.1.1. Нарық

Нарық – бұл, қандай да болмасын сатып алуды жүзеге асыратын, кез келген адамға белгілі, экономиканың ақиқат (объективті) құбылысы. Бұл құбылыстың күрделілігі сонша, Нарыққа анықтама беру айтарлықтай қиын.

Ең жалпы түсінік берсе нарық бұл тауарлар айналым шеңбері, олардың сатылуы және сатып алынуы, өндірушілерді, жабдықтаушыларды, тауарлар сатушыларды (ұсыныс сақтаушыларды) бір жағынан, және тұтынушыларды, сатып алушыларды (сұраныс сақтаушыларды) басқа жағынан, бірге бас қостыратын, экономикалық әрекеттердің тұлғалары мен түрлері. Кейде нарық деген сөзді бүтіннен нарықтық түрлі экономика деп түсінеді. Бірақ таза «нарықтық» және таза «жоспарлы» экономика болуы мүмкін еместігін ескеру керек. Кез келген экономика еркін нарықтық және орталандырылған басқаруы бар элементтер мәнін-де, араласқан экономика болып табылады. Барлық іс бүтіннен алғанда, олардың қай-қайсысы басым болатынында, экономика түрін анықтайтынында.

Жоғарыда баяндалған, нарық туралы алғашқы ұғымды кеңейтейік.

Біріншіден, нарық дегеніміз кез келген тауарлар мен қызметтерді саудалау орыны.

Екіншіден, жалпылама мағнада нарық бұл сауда процестерінің, қай жерде болғанынан тәуелсіз, сатып алу – сату актілерінің барлық жиынтығы.

Үшіншіден, нарық - адамдар, кәсіпорындар, мемлекеттер арасындағы, бәрі-нен бұрын, әлемде барлығы сатылатын және сатылып алынатын, мәжбүрлеусіз, бірақ төлем ережелерін сақтаумен, емін-еркін алмастыру принциптеріне сүйемел-денетін, экономикалық қатынастар жүйесі болып табылады. Басқаша айтқанда, нарық - бұл нарық заңдары мен принциптері негізінде құрылатын, экономикалық қатынастар.

Адам Смиттің іліміне сәйкес, нарықтың пайда болуы экономикалық қорлардың табиғи сиректік салдары, адамның өндірістік мүмкіншіліктерінің шекті-лігі болып табылады. Бір тек қана бір қандай да болмасын облыста бір нәрсе өндіре алады, бірақ оның қажеттіліктері «миллиондаған тұтыну игіліктер атауларымен» есептелінеді.

Қорлар шектеулігі – бұл, шаруашылық жүйесінде адамдардың өз тұрғысына (субъективті) сәйкес тәртіпті мәжбүр ететін, ақиқат (объективті) заң. Әрбір берілген уақытт мезетінде кез келген экономикалық қорларға және өндіріс факторларына - еңбекке, жерге және оның кен қазбаларына - шектеулік тән.

Сиректік заңы, қорлардың шектелгендігі, еңбек сияқты қорлардың алғашқы түріне де таралады. Қызметкер, табиғи физиологиясына байланысты, тәулік бойы жұмыс істей алмайды.

Еңбек бөлінуі. Шектелгендік, экономикалық қорлардың сиректігі қоғамдық еңбек бөлінуі және салалардың мамандандырулары мен адамдардың қызмет түрлері себептерінің бірі болып алға шығады. Заманауи экономикалық жүйе еңбек-тің бөліну масштабтарын және мамандандыруды тереңдетуді үлкейтеді.

Тағы түсіну қорлардың шектелгендігі адамдарды алғашқы қоғамда, еңбектің бөлінуі – кез келген жұмыстың өнімділігі мен нәтижелілігі өсуінің ерекше шарты екенін түсінуді мәжбүр етті. Осы себептен мал шаруашылығы мен егіншілік тайпалар арасында бірінші бөліну орын алды. Еңбек бөлінуінің барлық соңғы сатылары адамдардың экономикалық қорлар шектеуліктерін жеңуге ұмтылуын көрсетеді.

Еңбектің қоғамдық бөлінуі – ақиқат экономикалық заңдардың бірі. Бірақ мамандандыру жұмысты бір қалыпты және біркелкі етіп істейді. Шынында, мамандандыру мен еңбек бөлінуінің барлық жағымсыз шығындарының орнына, мысалы, автомобиль құрастыратын конвейерде болт бұрайтын, тек бір функция орындайтын қызметші, әлемнің әр түрлі елдерінде өндірілетін тауарларды сатып алуға және тұтынуға мүмкіндік алады.

Еңбек нәтижелерін айырбастау және «көрінбейтін қол» принцибі. Еңбек нәтижелерін айырбастау қатынастары нарықты «жаратудың» тағы бір ақиқат және маңызды түйіні болып табылады. Осындай экономикалық қатынастар адамның табиғи қасиеттерінен – көп басқа қажетті игіліктер алу үшін өз еңбегінің өнімдерін айырбастауға беймділігінен туындайды. Бірақ бұл қажеттілік, егер қорлардың шектелгендігі еңбек бөлінуіне және мамандандыруларға алып келмесе пайда бол-мас еді.

Өзара тиімді негізде жүзеге асырылатын болғандықтан, айырбас процесі нарықтық сипаттамаға ие болады. Осындай айырбастың принципі мен мақсаты: «маған керектіні берсең, өзің де қажеттілігіңді аласың» деген дей.

Нарықтық айырбас қатысушылары қоғамдық пайдаға көмектесу мақсатын қоймайды. Олар тіпті, жалпы оған көмектесуге қабілеттілігін түсінбейді. Еңбек өнімдерін айырбастауға қатысушылар тек өз мүдделеріне назар аударады, тек пайда түсіруге талпынады. Бұл жағдайда, оларға мүлдем өз әрекеттерінде басшылыққа алмаған, мақсатқа жол сілтейді. Өз мүдделерін қорғаймын деп, адам-дар саналы қызмет етуге ұмтылғаннан гөрі, қоғам мүддесіне әсерлі қызмет етеді.