12.5. Кәсіпорындарды жекешелендіру.

Жекешелендіру - бұл, мемлекеттік («жалпы халықтық») меншік түрінің жеке, ұжымдық, араласқан түрге өзгерті.

Жекешелендіру – соңғы онжылдыұтар ішінде жер шарының ондаған елдер дамуын, жақында тек мемлекеттік меншік құқықтылығын мойындай дамыйтын ел-дерді қамтыған процес. Жекешелендіру әртүрлі елдерде және ең алдымен негізгі позицияларда көптеген айырмашылықтарға ие.

Социалистік емес елдерде қазіргі жекешелендірілетін экономиканың мем-лекеттік секторы кәсіпорындардың бұрынғы иелеріне мәдениетті төлеу жолымен, немесе жетілген жаңа шаруашылық объектілерді құру жолымен жасалды. Социалистік елдерде мемлекет меншігіне айналдыру экспроприация жолымен немесе сатып алушының өзі орнықтырған баға бойынша өтірік төлеу арқылы іске асырылды. Нарықтық экономикалы елдерде, жақсы болсын немесе жаман болсын, бірақ жұмыс берушілер мен қызметкерлер арасында еркін сауда мүмкіншілігін әрқашан қамсыздандыратын және еңбекті объективті бағалайтын еңбек нарығы бар болды. Нарықтық механизмнің барлық жетілмегендігіне қарамастан, мәдениетті елдерде қызметкерлер көптеген жағдайларда өлшеусіз жақсы шарттарда болды.

Жоспарлы-орталықтандырылған экономикасы бар елдерде еңбек үшін ақы төлеуді бір жақты тәртіппен мемлекеттік жұмыс беруші қызметкерлердің құштарлығына қарағанда, еріксіз көндіру күшін жоғары бағалай анықтайтын.

Әр түрлі бастапқы позициялар жекешелендірудің мән бойынша әр түрлі мақсаттарын ескертеді. Мәдениетті елдерде - бұл экономикалық нәтижеліліктің жоғарылауы (қандай амалмен екені басқа сұрақ). Бұрынғы социалистік лагерь елдерінде жекешелендіру мақсаты - бұл ең алдымен адам тіршілігінің мәдениетті түріне қайта оралу. Жалпы нарықтық экономикаға өту де, жеке жекешелендіру де – бұл бар болғаны жаңа қоғамдық құрылғы құрылысына арналған аспаптар.

Нәтижелі монополияға қарсы заң шығаратын және әзірше бізде қол жетпей-тін әлеуметтік қорғанышы, демократияның нәтижелі жұмыс істейтін механизмі, нарықтық экономикасы бар елдерде, жекешелендірілетін кәсіпорындарды тарату таза прагматикалық сұрақ (кім көбірек төлесе немесе қандай жағдайда ұзақ уақыттық пайда көбірек түссе) болып табылады. Бізде және Шығыс Европа елдерінде бұл сұрақ саяси мәнге ие. Бір саяси мақсаттар үшін мемлекет меншігіне айналдыру іске асырылды, басқа саясат үшін жекешелендіру жоспарланып отыр. Өркендеуші елдерде мемлекеттік бөлімді жекешелендіру және жеке капиталды майдалау көмегімен екі мақсат көзделеді: кәсіпорындарды бірге иемденушілері болған, қызметкерлердің үлкен қызығушылығы есебінен өндіріс нәтижелілігін жоғарылату және қаражаттары бар, өзінде қажеттілікті және кәсіпкерлік пен экономикалық дербестікке қабілеті бар екенін сезінетін, халықтың үлесін көбейту жолымен әлеуметтік шиеленісті төмендету. Жапонияда, мысалы, меншік иелерінің тобына 90%, АҚШ-та ұсақ, орта немесе ірі кәсіпкерлер болып табылатын халықтың үштен екі бөлігі жатады.

Біздің экономиканы жақсарту мақсаттарының барлық маңыздылығына қа-рамастан, нәтижелі экономика пайда болуына, жаңа ой-ожданы бар қоғамды құру-ға, жеке меншікке жаңа көз қарасы бар, экономикалық теңсіздікке, кәсіпкерлікке, дербестікке қабілетті, жаңа қоғам қалыптастыру мақсаты өлшемсіз жоғарыда тұр. Тек қана меншік иесі таңдау бостандығын тауып алады және таңдауға жауап бере алады. Тек қана меншік иесі бөтен жеке меншікті силауды және қорғау қажеттілігін мойындайды. Тек қана меншік иесі бөтен жетістікті және бөтен молшылықты қызғаныш сезімімен және тартып алу, бөлу, болмаса – құрту тілегімен емес, керісінше сау құмарлық сезімімен және осындай табысқа өзінің күшімен, іскерлігімен, қабілеттілігімен жетуге ұмтылады.

Әр түрлі бастау сатының орналасқан жері жекешелендіруді жүзеге асыруға әртүрлі тәсіл ескертеді. Қалыпты жұмыс істейтін экономикасы бар елдерде, онжылдықтарға созылған процес кәдімгі және ақталған. Жеке меншікті шынайы бағалауға келелі мәселелер жоқ (сұрақ тек «кімге сату»).

ТМД және шығыс Европа елдері үшін қиындықтар қатары бар:

- жекешелендіруді төлеп алу жолымен болғызбайтын, халықтағы болмашы қорлануы;

- халықтың еркін кәсіпкерлік дағдыларын жоғалтуы;

- жекешелендірілетін меншікті шынайы бағалаудың қиындығы;

- жекешелендіру процесін нәтижелі бақылау жоқтығы;

- жаңа меншік иелерін мәжбүрлік шаралармен белсенді кәсіпкерлерге айналдыру мүмкіндігі жоқтығы және т.б.

Өзіне назар тартатын ең басты екі сұрақ бар: кімге жекешеленген меншікті қайтару (бәріне немесе тек қана таңдаулыларға ма) және оны қалай бөлу (бірдей немесе бірдеңеге пропорционалды ма). Жекешелендіру - әлеуметтік әділеттілікке жету тәсілі емес, тек қана экономиканың нәтижелілігін жоғарылату құралы, сондықтан мемлекеттік меншікті тек кім онымен жұмыс істей алса, соған беру керек деген көптеген сөздер айтылады. Ал бізде болған жағдай, Польшадағы болғандай - 99% номенклатура өкілдерінің қолдарына түсті.

Жекешелендіру бізде көп сұрақтар қояды. Мысалы, заңсыз болған жекешелендірудің жауапкершілігі қалай болады және т.б. Бірақ тек жекешеленді-рудің арқасында меншік иелерінің санын көбейтуге болады. Және тек қана меншік арқасында заманауи шарттарда еркін, дербес және тапқыр адамдардың санын көбейтуге болады. Жекешелендірудің негізгі мақсаты, егер ол, әрине, өкімет басында тұрған бір топ чиновниктердің пайдасына емес, қатардағы қоғам мүшелерінің игілігіне іске асырылса нақ осыдан тұрады.