5.2. Негізгі қорларды қолдану

Кез келген кәсіпорын негізгі қорларды барынша көп және үлкен күшті әсерімен қолдану мақсатын шешеді. Оларды қолдану дәрежесі қор қайтарылуы көрсеткіштері немесе қор сыйымдылығының , арқылы келесі өрнектер арқылы:

, (5.2.1)

, (5.2.2) анықталады,

мұнда - кәсіпорынның жыл ішінде шығаратын өнім көлемі;

- қаралатын жылдағы кәсіпорынның негізгі өндіріс қорларының баланстық құны.

Кәсіпорын өнімінің жылдық көлемі натуральдік немесе құндық бірліктерде белгіленуі мүмкін (мысалы, бірінде - негізгі өндірістік қорлардың 1 теңгесіне келетін м³ бетон; басқасында - қорлардың 1 теңгесіне іске асырылған дайын өнім құнының 1 теңгесі).

Негізгі қорлар мөлшерлерінің кәсіпорынның басқа көрсеткіштерімен байланысы оның техникалық жабдықталғандылығын сипаттайды. Бұл жағдайда келесі көрсеткіштер анықталады:

1. Бір жұмысшыға келетін қорлар құны, яғни қормен қаруланғандық;

2. Бір жұмысшыға келетін, негізгі қорлардың белсенді бөлім құны, яғни механикалық жабдықтармен қаруланғандық;

3. Бір жұмысшыға келетін, электр қозғалтқыштарының анықталған қуаттылығы (кВт), яғни қуатпен қаруланғандық.

Негізгі қорлардың қолдану нәтижелілігі қор қайтарылу көрсеткішімен анықталады.

Қор қайтарылуды жоғарылату бірнеше жолы бар.

1) Уақыт ағынындағы жабдықтар қолдануды жақсарту. Бұған ең алдымен жұмыстың ауысымдылықтар санын арттыру арқылы қол жеткізуге болады.

Жабдықтарды өте жақсы қолдану оның тоқтауларының барлық түрлерін жұмыс ауысым ағынында қысқарту есебінен қол жеткізіледі. Бұндай тоқтаулар құрама темірбетон саласында 15-25% құрастырады. Жабдықтар жөндеуді жұмыстан тыс уақытта жүргізуге тырысу керек.

2) Жабдықтар өнімділігін барынша көп қолдану.

Кейде технологиялық жабдықтар оның мүмкіншіліктеріне қатынасты төмендетілген екпінмен жұмыс істейді. Бұны құрама темірбетон өндірісінің кон-вейерлік технологиясы бойынша бақылауға болады. Бұл технология стендтік және агрегатты-ағымды технологияларға қарағанда жоғары өнімді болып табылатыны белгілі. Бірақ бұрынғы КСРО-ның тек қана Киев қаласы зауыттарында оны қолда-ну коэффициенті болғаны 0,7, ал басқа зауыттарда оданда аз құрастырды. Себеп неде? Көбінесе – бұл жұмыстарды қанағаттанғысыз ұйымдастыру.

Бетон араластыру цехтері мен қондырғыларда жабдықтар мүмкіншіліктерін толығынан қолданбау оның өнімділігі мен бетон қоспасына қажеттіліктің сәйкессіздігінен шығады. Бұл көпірлік крандармен болатын жағдай.

Сондықтан өнімділіктің және қажеттіліктің тоғысуын мұқият техника-экономикалық тұрғыда негіздеу және осы айырмашылықты ең аз мөлшерге, соның ішінде жұмыстарды жақсы ұйымдастыру есебінен жеткізу керек.

3) Негізгі өндірістік қорлардың құрылымын толық жетілдіру.

Ең алдымен бұл негізгі өндіріс қорларының белсенді және селқос бөлімдері арасында үйлесімді арақатынас құруға жатады. Бұл үйлесімнің тиімділігі ең үлкен қор қайтару болу тиісті. Қорлардың белсенді бөлімін арттыруға, цехтердің тұтас технологиялық жоспарлауларына байланысты, оған ең аз қажетті биіктікті қоса, қол жеткізу мүмкін. (Бұны курстық немесе дипломдық жоба орындау барында да ескерген жөн).

1 м² өндірістік алаңнан өнім алу барынша көп болуына ұмтылу керек.

Мысалы, бұйымдар агрегаттық-ағымды технология бойынша шығарылады. Жабдықтарды екі түрмен орналастыруға, болады. (5.2.1 және 5.2.2 суреттер).

5.2.1 сурет 1. Бетон тасымалдау эстакадасы. 2. Бетон жайластырғыш. 3. Діріл алаңшасы. 4. Булан-дыру камералары. 5. Қалыптар дайындау посты. 6. Бұйымдарды ұстау посты. 7. Дайын өнімдерді қоймаға апаруға арналған арбашалар. 8. Көпірлік кран.

5.2.2 сурет 1. Бетон тасымалдау эстакадасы. 2. Бетон жайластырғыш. 3. Діріл алаңшасы. 4. Булан-дыру камералары. 5. Қалыптар дайындау посты. 6. Бұйымдарды ұстау посты. 7. Дайын өнімдерді қоймаға апаруға арналған арбашалар. 8. Көпірлік кран.

5.2.2 суретте жабдықтардың өндіріс пролетінде аудан бойынша да, биіктік бойынша да тиімділеу орналастырулары көрсетілген.

Екінші мысал, конвейерлік те кассетті-конвейерлі де технологиямен шығарылатын бірдей бұйымдар жылына бірінші жағдайда 18 м³/м² өнім алынса, екінші жағдайда 20 м³/м² алынады.

Негізгі өндірістік қорлар құрылымның жақсаруы да қор қайтарылу жоғарылауына әкеледі.

4) Қуаттылықтарды барынша көп қолдану және өте тез игеру.

Жаңа өндіріс қуаттылықтарын жасау, орнатылған жабдықтарды жаңаға ауыстыру, жабдықтарды жаңарту – осындай шаралар барлық кәсіпорындарда орын алады. Негізгі қорлардың баланстық құнына төленген және кәсіпорынға түскен жабдықтар енгізіледі. Бірақ, қашан ол өнім бергенше, уақыт өте жатады. Бұл зауыттың және цехтің өндірістік қуаттылығын төмендетеді. Сондықтан жаңа қуаттылықтарды енгізу мен игеру мезгілдерін қысқартуға ұмтылу керек.

5) Ғылыми-техникалық алға басу жетістіктерінің орындауы. Өндіріс технологияларының жетілдіру мақсаттары: еңбек сіңіргіштікті, заттық шығындар және техникалық қорларды төмендету, негізгі қорларды көбірек нәтижелі қолдану үшін, даярлау технологиялық кезеңін қысқарту болып табылады.