58. Мінез-тұлғаның қасиеті ретінде. Темперамент пен мінездің байланыстылығы. Мінездің типтері.

Мінез – адамның негізгі өмірлік бет алысын және оның өзіндік әрекетінің айырмашылығын сипаттайтын сапасы өзгешелік.

Мінезді даралық өзгешеліктің өзегі, адамның негізгі тіршілік бағытының өрнегі деуге болады. Мінез – көп мағынасы ұғым. Онда түрлі сапалар тоғысып жатады. Мінез адамның басқа да психиканың қажеттерімен, соның ішінде темпераментпен өзара тығыз болыпты. Темпераментпен мінез бітістіуіне өзіндік болу, береді. Жақсы мінездің ықпалымен темпераменттің кейбір нашар жақтары өзгеріп отырады.

ти«Егер адамның мінез – құлқын жағдайлар тудыратын болса, демек, онда сол жағдайларды адамға тиімді етіп құру керек» – деп жазады Маркс пен Энгельс.

Адамның ұстаған бағытынан, яғни бүкіл психикалық тұрпатынан байқалатын мінез бітістері әр түрлі жағдайда көрініп отырады. Мұның біріншісіне адамның басқалармен қатынасын білдіретін мінез бітістері кіреді. Осы топқа сондай – ақ адамның өз ісіне, еңбегіне қатынасын білдіретін мінез бітістері де жатады. Бұларға еңбек сүйгіштік, құнттылық, иницитивалық, салақтық, тиянақсыздық, кертартпалық т.б. бітістер кіреді.

Адамның өзіне - өзі қатынасын білдіретін мінез сипаттары да осы топтың негізгі бір жағы. Бұларға кішіпейлділік, қарапайымдылық, өзін - өзі сынай алу, талап қоя білушілік және бұларға қарама – қарсы өр көкіректік, мақтаншақтық, жасқаншақтық т.б. жатады.

Адамның сансыз мінез бітістерінің кейбірін белгілі топтарға жинақтауға болады. Адамның ерекшеліктік сапасын тәрбиелеуге болады. И.П. Павлов кең түрде (мағынада) түрде өзін - өзі реттей алатын, біліктерге жете алатын жалғыз жүйе, деп айтқан. Ерік күші төмен адамдар жақсы педагогикалық жұмыстың нәтижесінде белсенді іскер болып шығуы мүмкін.

Бұл кезде адамның жекелей ерекшелігін, темпераментті еске алу керек.

Темпераментті мінезбен женіс аштырады және бұл түсініктер бір – бірімен алмастырады.

59. К.Кречмер бойынша мінездің жіктелуі.

К.Кречмердің мінезді жіктеуі:

Астеникалық – грек тілінен аударғанда “әлсіз” деген мағынаны білдіреді. Олар бала кезінен өте нәзік және сезімтал болып келеді. Нәзік, арық, ұзын, кішкене иықты, беті ұзын, жіңішке, бозарып тұрады.

Атлеттік – грек тілінен аударғанда “күрескер” дегенді білдіреді. Бұлшық еттері мен қаңқалары жақсы дамыған, толық, мықты, ұзын, кең иықты.

Пикниктік тип – грек тілінен аударғанда “тығыз” деген мағынаны білдіреді. Толық, орта бойлы, үлкен қарынды, қысқа мойынды. Беті кең, жұмсақ, домалақ болып келеді.

Дипластик – дене бітімі дұрыс қалыптаспаған адам.

Кречмер алдыңғы дене бітімінің типтеріне сәйкестендіре отырып, жеке адамның 3 типін көрсетеді:

Шизотимик – астеникалық дене бітім. Тұйық, көп ойланғыш, жаңа ортаға тез үйренбейді, сезімтал болып келеді. Мінез – қылықтарында аристократтық, сезімнің әлсіздігі, суықтық және билік құмарлық бар.

Циклотимик – пикниктік дене бітім. Эмоциясы тез өзгереді, айналасындағылармен еркін араласады. Көңілді, көп сөйлегіш, күшті, ашық, юморға жақын және өмірді жеңіл қабылдайды.

Истотимик – атлеттік дене бітім. Тыныш, өз-өзіне сенімді, сезімге көп берілмейді, ортасының ауысқанына қиын үйренеді.