56.Гиппократ пен Гален бойынша темпераменттің типтері. И.П. Павловтың темпераменттердің физиологиялық негіздері.

Гиппократ пен Гален бойынша темперамент типтері және П. Павлов бойынша темпераменттің физиологиялық базасы сөз болу керек.

Темперамент – жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл – қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады. Темперамент – организмнің физиологиялық өзгешеліктерімен, әсіресе жоғары нерв қызметінің тума қасиеттері мен шарттас психикалық құбылыс. Темперамент адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер жай қимылдап, асықпай істейді), психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр болса, екінші біреу керсінше, сылбыр, жігерсіз болады ), адамның көңіл – күйінің ерешеліктерінен де (салмақты, тұрақты жеңіл тұрақсыз т.б.) жақсы байқалып отырады.

Темперамен туралы алғашқы ой – пікірлер ғылымда өте ерте кездің өзінде – ақ айтыла басталды. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы, дәрігер Гиппократтың (б.э.д. 460 - 356) еңбектерінде бұл жөнінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократтың ойынша, әр түрлі темпераменттер адамдар мен жануарлардың денесінде төрт түрлі сұйық заттарға байланысты болмақ. Олар: денені жылытып тұратын – қан, салқындататын – шырын (слизь), құрғатытын – бауырдағы сары өт және оған дымқылдық беретін қара өт (талақ). Осы төрт түрлі сұйықтың араласуының пропорциясын грекше «красис» деп атаған. Ал латын тілінде кейін бұл терминді темпераментум атап кеткен.

Жүйке жүйесінің типтері ми қабығындағы қозу, тежелу процестерінің үш негізгі белгісінің (күші, тепе – теңдігі, қозғалғыштығы) жиынтығынан құрастырылады.

Жүйке процестерінің күшіне – ми қабығының жұмыс істеу қабілеттілігі, яғни сыртқы ортаның түрлі тітіркендіргіштеріне мидың төзімділігі жатады. Нерв процестерінің тепе – теңдігі деп қозу мен тәжелудің бір – біріне тең келуін айтады. Нерв процестерінің қозғалғыштығы деп олардың бірінің екіншісіне алмаса алу қабілеттілігін айтады.

Сөйтіп И.П. Павлов ілімнің айтуынша, нерв жүйесінің әрбір типінің үш белгісі болады. Мәселен, күшті типтердің бірі – ұстамсыз тип. Ұстамсыз тип – жұмыс істеу қабілеті күшті, қозу, тежелу процестері бір – бірімен сәйкес келмейтін (қозуы ылғи да басым келіп отыратын) ерекше қозғалыстағы тип. Күшті типтердің екіншісі – ширақ типтер деп аталынады. Мұнда қозу мен тежелу процестері бір – біріне тең келіп, тез алмасып отырады. Күшті типтің үшіншісі – қозу мен тежелу бір – біріне, тең, бірақ алмасуы сараң, бояу қозғалатын тип.

Павлов сангвиниктерді – ширақ, нерв жүйесі күшті, қозуы мен тежелуі тең, қозғалғыш адам; холериктерді – ұстамсыз, нерв жүйесі күшті, қозуы тежелуінен басым; флегматиктерді нерв жүйесі күшті, қозуы мен тежелуі бір – біріне тең болғанмен, қозғалысы баяу адамдар десе; меланхоликтерді – нерв жүйесі әлсіз типті адамдар деп сипаттады. Павлов темпераменттің антикалық жіктелуімен жан – жақты әрекетінің типін құрды.

57. Темпераменттің негізгі қасиеттері: көңілшектік, эмоционалдық, импульсивтік, үрейшілдік.

Сезімталдық – адамның қандай да психикалық жауап әрекетінің пайда болуына себепші сыртқы әсер күшінің ең төменгі деңгейі мен сол жауап әрекетінің туындау шапшаңдығы.

Эмоционалдық – эмоционалдық жауап болуы үшін қажет әмердің ең төменгі шамасы мен оның туындау жылдамдығы.

Қозғалмалылығы- әрқилы психикалық әрекеттер мен процестер, сөйлеу, ым- ишара қозғалыстары мен ой білдіру шапшаңдығы.

Белсенділігі – мақсатқа жету, адамның қоршаған ортаға ықпал жасау және кедергілерді жеңу үшін жұмсалған әрекет қылығының қарқындылығы ( табандылық, зейін қою, т.б)

Олардың темпераменттің әр типтерінде қалай көрнетінін айту керек. Сонымен қоса осы сезімдер адамға қалай пайда болатыны жөнінде айта кету керек.

Холерик Сангвиник Интероверт

Флегматик Меланхолик Экстроверт

Экстраверсия, Интроверсия- адамның жауап әрекеті мен іс қимылына себепші жағыдайлар - нақты мезеттегі сыртқы сезімдер немесе өткен мен болашаққа байланысты санадағы бейне , елес пен ойлар.