Мiнiстэрства адукацыi Рэспублiкi Беларусь БЕЛАРУСКI НАЦЫЯНАЛЬНЫ ТЭХНIЧНЫ УНIВЕРСIТЭТ
Кафедра «Гiсторыя, сусветная i айчынная культура»
К.I. Баландзiн, Дз.М. Хромчанка
ГIСТОРЫЯ БЕЛАРУСI
Ў КАНТЭКСЦЕ СУСВЕТНАЙ ЦЫВIЛIЗАЦЫI
Кароткi курс лекцый
Навучальны дапаможнiк для студэнтаў БНТУ
Вучэбнае электроннае выданне
Мiнск ◊ БНТУ ◊ 2009
УДК 94 (476) (075.8)
Аўтары:
К.I. Баландзiн, Дз.М. Хромчанка
Рэцэнзенты:
С.Я. Новiкаў, загадчык кафедры «Гiсторыя i беларусазнаўства» УА «Мiнскi дзяржаўны лiнгвiстычны унiверсiтэт», кандыдат гiстарычных навук, дацэнт;
В.П. Паўлоўская, дацэнт кафедры «Айчынная i сусветная гiсторыя» БДПУ iм. М. Танка, кандыдат гiстарычных навук, дацэнт
На аснове аналiзу канкрэтна-гiстарычнага матэрыялу, змешчанага ў метадычнай лiтаратуры, гiстарычных даследаваннях, дакументальных крынiцах, у сцiслым выглядзе падаецца сiстэматызаваная гiсторыя Беларусi ад старажытных часоў да нашых дзён, праслежваюцца характэрныя рысы сацыяльна-эканамiчнага, палiтычнага i культурнага развiцця беларускiх зямель у старажытны час, у перыяды ўваходжання ў склад Вялiкага княства Лiтоўскага, Рэчы Паспалiтай, Расiйскай iмперыi, у савецкi час, на этапе станаўлення самастойнай беларускай дзяржаўнасцi.
Для студэнтаў i выкладчыкаў ВНУ, шырокага кола чытачоў, якiя цiкавяцца айчыннай гiсторыяй.
Беларускi нацыянальны тэхнiчны ўнiверсiтэт
пр-т Незалежнасцi, 65, г. Мiнск, Рэспублiка Беларусь Тэл.(017) 292-77-52, факс (017) 292-91-37
Рэгiстрацыйны № БНТУ/ФТУГ01 – 1.2009
©БНТУ, 2009
©Баландзiн К.I., Хромчанка Дз.М., 2009
3 |
ЗМЕСТ |
|
|
|
ЗМЕСТ |
ДА ЧЫТЫЧА............................................................................................................. |
6 |
Глава 1. УВОДЗІНЫ Ў КУРС "ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ Ў КАНТЭКСЦЕ |
|
СУСВЕТНАЙ ЦЫВІЛІЗАЦЫІ" .................................................................................. |
7 |
1.1. Прадмет і задачы курса “Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай |
|
цывілізацыі” ............................................................................................................................................ |
7 |
1.2. Перыядызацыя курса............................................................................................................ |
11 |
1.3. Крыніцы і гістарыяграфія.................................................................................................... |
13 |
Глава 2. СВЕТ І БЕЛАРУСЬ У СТАРАЖЫТНЫ ПЕРЫЯД .................................. |
18 |
2.1. Засяленне тэрыторыі Беларусі, заняткі старажытных насельнікаў, іх |
|
грамадскія адносіны....................................................................................................................... |
18 |
2.2. Рассяленне індаеўрапейцаў. Славянскі этап засялення Беларусі........... |
20 |
2.3. Тэорыі паходжання беларусаў і назвы “Белая Русь” ........................................ |
24 |
Глава 3. ЕЎРОПА І БЕЛАРУСЬ Ў РАННІМ І ВЫСОКІМ СЯРЭДНЯВЕЧЧЫ. |
|
СТАНАЎЛЕННЕ ДЗЯРЖАЎНЫХ УТВАРЭННЯЎ НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ... |
27 |
3.1. Станаўленне феадальнай эканомікі. Фарміраванне раннекласавага |
|
грамадства на тэрыторыі Беларусі........................................................................................ |
27 |
3.2. Полацкае і тураўскае княствы, іх узаемаадносіны з Кіевам.......................... |
29 |
3.3. Культура Беларусі IX-ХIII стст. ........................................................................................ |
33 |
Глава 4. ЕЎРОПА І БЕЛАРУСЬ Ў ПОЗНІМ СЯРЭДНЯВЕЧЧЫ. УТВАРЭННЕ І ЎМАЦАВАННЕ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА, РУСКАГА, ЖАМОЙЦКАГА
(ДРУГАЯ ПАЛОВА XIII – ПЕРШАЯ ПАЛОВА ХVI стст.) ...................................... |
37 |
4.1. Утварэнне Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і |
|
ўваходжанне беларускіх зямель у яго склад.................................................................... |
37 |
4.2. Дзяржаўны і грамадскі лад Вялікага княства Літоўскага, Рускага і |
|
Жамойцкага......................................................................................................................................... |
41 |
4.3. Асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі Вялікага княства |
|
Літоўскага, Рускага і Жамойцкага........................................................................................... |
44 |
4.4. Асаблівасці сацыяльна-эканамічнага жыцця беларускіх зямель у |
|
княстве................................................................................................................................................... |
49 |
4.5. Культура Беларусі ў другой палове XIII – першай палове ХVI стст........... |
51 |
Глава 5. РАЗВІЦЦЁ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА, РУСКАГА, ЖАМОЙЦКАГА Ў СКЛАДЗЕ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ПАЧАТКУ НОВАГА ЧАСУ
(ДРУГАЯ ПАЛОВА ХVI – ХVIII стст.)..................................................................... |
58 |
5.1. Утварэнне Рэчы Паспалітай, яе дзяржаўны лад................................................... |
58 |
5.2. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе Рэчы |
|
Паспалітай........................................................................................................................................... |
60 |
5.3. Заняпад Рэчы Паспалітай, яе падзелы...................................................................... |
63 |
5.4. Культура Беларусі ХVI-ХVIII стст................................................................................... |
66 |
4 ЗМЕСТ
Глава 6. ЕЎРОПА І БЕЛАРУСЬ У КАНЦЫ ХVIII – ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХIX стст. .. |
71 |
6.1. Пачатак індустрыяльнай цывілізацыі. Асаблівасці сацыяльна- |
|
эканамічнага развіцця Беларусі пасля ўваходжання ў склад Расійскай |
|
імперыі.................................................................................................................................................... |
71 |
6.2. Палітыка расійскіх улад на беларускіх землях у першай палове ХIX ст. .. |
74 |
6.3. Вайна 1812 г. і Беларусь. Грамадска-палітычны рух на Беларусі ў канцы |
|
ХVIII – першай палове ХIX стст. .............................................................................................. |
75 |
6.4. Культура Беларусі першай паловы ХIX стагоддзя.............................................. |
78 |
Глава 7. БЕЛАРУСЬ У ПЕРЫЯД СТАНАЎЛЕННЯ І РАЗВІЦЦЯ БУРЖУАЗНАГА |
|
ГРАМАДСТВА (ДРУГАЯ ПАЛОВА ХIX – ПАЧАТАК ХХ стст.) ............................. |
81 |
7.1. Пераход да капіталістычнай рыначнай эканомікі ў Еўропе, перарастанне |
|
капіталізма ў імперыялізм і абвастрэнне яго супярэчнасцей. Асаблівасці |
|
сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі..................................................................... |
81 |
7.2. Адмена прыгоннага права і буржуазныя рэформы другой паловы ХIX – |
|
пачатку ХХ стст. Асаблівасці іх правядзення на Беларусі........................................ |
86 |
7.3. Грамадскі рух ў Расіі і Беларусі ў другой палове ХIX – пачатку ХХ стст. .. |
90 |
Глава 8. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ ДРУГОЙ ПАЛОВЫ ХIX – ПАЧАТКУ ХХ стст. .. |
95 |
8.1. Фарміраванне беларускай нацыі. Адраджэнне беларускай мовы і |
|
літаратуры............................................................................................................................................ |
95 |
8.2. Адукацыя, навука, друк у другой палове ХIX – пачатку ХХ стст................. |
98 |
8.3. Архітэктура, выяўленчае мастацтва, тэатр і музыка Беларусі ў другой |
|
палове ХIX – пачатку ХХ стст. ................................................................................................ |
100 |
Глава 9. БЕЛАРУСЬ У ПАЧАТКУ НАЙНОЎШАГА ЧАСУ. ДЗЯРЖАЎНАСЦЬ |
|
БЕЛАРУСІ Ў ПАСЛЯКАСТРЫЧНІЦКІ ПЕРЫЯД (1917-1920 гг.) ....................... |
102 |
9.1. Першая сусветная вайна і Беларусь. Лютаўская і кастрычніцкая |
|
рэвалюцыя 1917 г. на Беларусі.............................................................................................. |
102 |
9.2. Першы ўсебеларускі з’езд і абвяшчэнне Беларускай народнай |
|
рэспублікі............................................................................................................................................ |
105 |
9.3. Утварэнне БССР і Літоўска-Беларускай ССР....................................................... |
107 |
9.4. Вайна Польшчы і Савецкай Расіі. Другое абвяшчэнне БССР..................... |
109 |
Глава 10. СВЕТ І БЕЛАРУСЬ У МІЖВАЕННЫ ПЕРЫЯД (1921-1939 гг.). |
|
САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСІ Ў 20-30-я гг. ................. |
111 |
10.1. Нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва ў Беларускай ССР у 20-я гады. |
|
Палітыка беларусізацыі.............................................................................................................. |
111 |
10.2. Новая эканамічная палітыка. Правядзенне індустрыялізацыі і |
|
калектывізацыі ў БССР............................................................................................................... |
115 |
10.3. Заходняя Беларусь у складзе Польшчы............................................................... |
120 |
Глава 11. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ 1921-1941 гг................................................... |
123 |
11.1. Развіццё адукацыі, навукі, літаратуры................................................................... |
123 |
11.2. Беларуская архітэктура, выяўленчае мастацтва, тэатр, музыка і кіно ў |
|
даваенны перыяд (1921-1941 гг.).......................................................................................... |
126 |
5 |
ЗМЕСТ |
|
|
Глава 12. БЕЛАРУСЬ У ГАДЫ ДРУГОЙ СУСВЕТНАЙ І ВЯЛІКАЙ АЙЧЫННАЙ |
|
ВАЙНЫ.................................................................................................................. |
129 |
12.1. Міжнародныя адносіны напярэдадні і ў пачатку другой сусветнай |
|
вайны.................................................................................................................................................... |
129 |
12.2. Пачатак Вялікай айчыннай вайны. Абарончыя баі на тэрыторыі |
|
Беларусі............................................................................................................................................... |
131 |
12.3. Акупацыйны рэжым. Партызанскі і падпольны рух......................................... |
134 |
12.4. Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Завяршэнне |
|
другой сусветнай вайны............................................................................................................. |
137 |
Глава 13. СССР ВА ЎМОВАХ СПАБОРНІЦТВА І КАНФРАНТАЦЫІ |
|
СУПРАЦЬЛЕГЛЫХ САЦЫЯЛЬНА-ПАЛІТЫЧНЫХ СІСТЭМ. АСНОЎНЫЯ |
|
ТЭНДЭНЦЫІ РАЗВІЦЦЯ БССР У 50-80-Я гг...................................................... |
141 |
13.1. Міжнародныя адносіны пасля другой сусветнай вайны. БССР на |
|
міжнароднай арэне........................................................................................................................ |
141 |
13.2. Аднаўленне і развіццё народнай гаспадаркі Беларусі. Грамадска- |
|
палітычнае жыццё і спробы рэфармавання эканомікі ў 1950-1960-я гг.......... |
145 |
13.3. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё БССР у 60-80-я гг. ..... |
150 |
13.4. Культура Беларусі ў пасляваенны час (1945-1990 гг.).................................. |
156 |
Глава 14. БЕЛАРУСЬ НА СУЧАСНЫМ ЭТАПЕ................................................. |
160 |
14.1. Распад СССР і абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь............ |
160 |
14.2. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Беларусі на сучасным |
|
этапе...................................................................................................................................................... |
162 |
14.3. Культура Беларусі на сучасным этапе................................................................... |
164 |
ЛІТАРАТУРА......................................................................................................... |
169 |
6 |
ДА ЧЫТАЧА |
|
ДА ЧЫТЫЧА
Навучальны дапаможнік “Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай цывілізацыі” прадстаўляе сабой спробу ў сціслым выглядзе выкласці гісторыю Беларусі з элементамі сусветнай гісторыі з старажытных часоў да нашых дзён. Аўтары ставілі перад сабою мэту, з аднаго боку, пазбегнуць спрошчанага падыходу да асвятлення важнейшых гістарычных падзей, з другога, па магчымасці, не перагружаць падручнік часам другараднымі фактамі, датамі, зрабіць яго больш зразумелым для чытача і ў той жа час прывесці матэрыял у адпаведнасць з новай праграмай па гісторыі Беларусі, рэкамендаванай Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь для вышэйшых навучальных устаноў рэспублікі. Структура навучальнага дапаможніка асноўваецца галоўным чынам на праблемна-храналагічным метадзе вывучэння гісторыі і разлічана на студэнтаў усіх спецыяльнасцей, а таксама на тых, хто цікавіцца айчыннай гісторыяй, гісторыяй культуры Беларусі.