1.7. Козғалтқыштардың қоректену жүйелерінің жалпы схемалары

1.7.2. Дизельді қозғалтқыштың қоректену жүйесі - жанар май мен ауаның

мұқият тазаруын қамтамасыз етіп, цилиндрлерге ауаны сығуға жəне қыздыруға ауаға дозаланған жанар май мөлшерін бүркеді, ол цилиндрде жұмыс қоспасын құрайды, сосын соңында цилиндрден жанған газдарды атмосфераға шығарады. Дизельдердің қоректену жүйесінің өзара айырмашылығы аз болады, оның жалпы схемасы 1.2-суретте керсетілген.

Дизиельдің қоректену жүйесінің аспаптарын пайдалануына қарай, оны үш

кіші жүйешелерге белуге болады:

1) ауаны беру жəне тазарту;

2) жанар майды беру жəне тазарту;

3) пайдаланылған газдарды шығару.

Ауаны беру жəне тазарту жүйешесі ауа тазартқыштан (20), ауа өткізуші

түтігінен (21) жəне ауа айдайтын түтіктен (19) тұрады. Жанар майды тазарту мен берудің жүйешесіне: жанар май багі (1), шайқалдыра-сора айдау насосы /сорабы/ (7) , қол насосы /сорабы) (8) , жанар майды мұқият тазалау сүзгіші (12), вентиль (13) жоғары қысымды жанар май насосы (9), форсункалар (17.), төменгі жəне жоғағы қысымды жанар май түтіктері (3), (5), (6), (10), (14), (15) (төменгі кысымды) жəне /16/ жоғары қысьмды кіреді. Пайдаланылған газдарды шығаратын жүйешесіне: шығарушы өткізгіш түтік (23) шығарушы түтік (24) жəне газдың дыбысын өшіргіш (24) кіреді. Дизельдегі жұмыс процесінің ерекшелігіне сəйкес ауа мен жанар май цилиндрге бөлек жолдармен жəне жұмыс циклінің əр түрлі кезеңінде беріледі.

Copy тактісінде цилиндрдегі қысымның сиреуі, ашылған енгізу клапаны (18)

арқылы кіргізу құбыры (19) бойынша ауа тазартқышқа (20) беріледі. Атмосфералық ауа тазартқышта сорылып тазартылады, сосын сору құбыры (19) жəне ашық енгізу клапаны арқылы цилиндрге барады, онда ол сығылу тактысында температурасы 600-ден 1200 К-ға дейін көтеріле отырып жоғары қысымға дейін сығылады. Жанар май бактан (1) шайқалдыра - сора айдаушы насоспен (7) жанар май өткізгіштер жүйесі жəне сүзгіштер арқылы жоғары қысымды жанар май насосына (9) беріледі, сосын ол сығылу тактысының сонында форсунка (17) арқылы жоғары қысыммен жану камерасына белгілі мелшерде бүркіледі. Жанар майдың ұсақ бөліктері мен булары сығылу арқылы қызған ауамен жанасып өздігінен тұтанып жанады. Ұлғаю тактысынан жəне пайдалы жұмыс жасағаннан кейін, пайдаланылған

газдар шығару құбырлары (23) бойынша шығарушы түтік (24) арқылы атмосфераға жіберіледі. Жоғары қысымды жанар май насосы сенімді жəне үздіксіз жұмыс істеу үшін шайқалдыра-сора айдаушы насос/сорап/ (7) оған жанар майды аздап артық береді. Артық жанар май түтік (10) бойынша қайыра еткізу клапаны (11) арқылы жоғары қысымды насостың (9) жанар май баратын жүйесіне беріледі, ал клапан қысым 0,06 мПа-дан асқанда ашылады. Форсунканың жоғары бөлігі арқылы өткен жанар май түтіктер (15) арқылы мұқият тазалағыш сүзгіге немесе басқа жіберіледі. Шайқалдыра - сора айдаушы насосында (7) қосымша қол насосы (8) болады, оның

көмегімен жүйені жанар маймен толтырады жəне қозғалтқышты іске қосар алдында жүйеден ауаны қуып шығарады. Ауаны шығару үшін жүйеде, мұқият тазалау сүзгішінде орнатылған вентиль (13) мен жоғары қысымды жанар май насосының (9)

басындағы бурандалы тығын қызмет өтеді. жүйедегі ауаны шығарып, оны жанар маймен толтыру үшін вентильді (13) ашып, қол насосымен (8) вентилъдің төгу түтігінен ауа көпіршіксіз шыққанша жəне онан таза жанар май шыққанша айдау арқылы жүргізеді.Кейбір қозғалтқыштарда шығару құбырында (24) ауа тазартқыш түбіндегі шанды автоматты түрде шығаратын элекциялы құрылғы орнатылады. Эжектор - шығару құбырының жергілікті жіңішкерген жеріне ауа тазартқыш түбімен

байланысқан эжекциялық түтіктің (22) ұшын өндіру арқылы болатын құрылма.

Дизельдерде іштей қоспа жасалуда жану камерасына жанар май бөліктерін

газ-ауаның қоспасына-өндіру шартына байланысты; көлемді, қабыршақты жəне көлемді-қабыршақты тəсілді жанар май-ауалық қоспа жасалу болып бөлінеді. Осы тəсілдердің əрқайсысының өзіндік ерекшеліктеріне байланысты олар жану камераларының арнайы құрылмалық формасына /пішініне/ сəйкес қолданылады. Көлемді қоспа жасалуда жанар май ұсақ түйіршікті тамшылы сұйық күйінде тікелей жану камерасына бүркіледі, онда ол кебе отырып, ауамен араласып жанар- май ауалық қоспа түзеді. Жанар май ауалық қоспаның осындай түзілуі бұндай тəсілде іс жөнінде жану қамерасының ауалық заряд көлемі бойынша жүреді. Қоспа

жасалу сапасын жанар майда бүрку жөнінде алатын кинетикалық /қозғалыс/

энергияның арқасында жанар майды өте кіші бөлшектерде ыдырату бойынша

арттыруға болады. Ауаның құйынды энергиясы қоспа жасалудың, бұл тəсілінде жанар май энергиясынан елеулі аз. Көлемді қоспа жасалу цилиндрлері үлкен, жұмыс көлемдері жəне үлкен өлшемді жану камералары бар дизельдерге тəн. Қабыршақты қоспа жасалуда жанар майдың негізгі бөлігі 95% шамасында жану камерасының қыздырылған қабырғаларының бетінде сүйір бұрышпен біркіледі, сол жерде ол жұқа қабыршық түрінде жайылады. Əрі қарай тамшлары ұшу кезінде біраз қызған жанар май жану камерасының қабырғасынан қызып (қабырғаның температурасы 180-нен 300°С-ға дейін) 50-ден 70 м/с-дейін жылдамдықпен өтетін ыстық ауа ағындары əсерінен /температура 500-ден 700°С-ге дейін/ жұқа қабыршыққа жақындап, қабыршақ бетінен кеуіп, ауамен араласада да

біртіндеп негізгі жану аймағына /орталыққа/ беріледі. Жанар майдың қабыршақ бетінен кебуі жылдам жүреді жəне көлемді қоспа жасалуға қарағанда аз уақыт аралығында болады. Жанар май қабыршағының жанындағы ыстық ауаның қозғалуы қарқынды болған сайын жанар майдың кебу жылдамдығы да жоғары болады. Қабыршақты қоспа жасалудың көлемдіге қарағанда артықшылығы, оның көп отындығы, басқаша айтқанда қозғалтқыштың жұмыс процесі елеулі кемімей /ТУТІНСІЗ/ əртүрлі суйық жанар майларда /бензиннен пайдаланылған картер майына дейін/ істей беруі жəне жанар май жанғанда кенет қатты дыбыстың болмауы, ал ол қозғалтқыштың жұмсақ жəне елеусіз дыбыссыз жұмыс істеуін қамтамасыз өтеді. Бірақ қабыршақты қоспа жасалуды таза күйінде келемдісіз қолдану мүмкін емес, себебі жану камерасының қабырғасына жанар май бүркілгенде оның бір бөлігі көлемдегі ауа зарядында кебеді. Қазіргі заманда жылдам жүрісті қозғалтқыштарда іс жүзінде жану камераларында жанар майдың кебуінің екі түрі де болады: жану камерасының қабырғасынан ұшып жүретін бүркілген жанар майдың тамшылары жəне жану камерасының бетінде пайда болатын жұқа жанар майдың қабыршағы. Мұндай қоспа жасалу көлемді-қабыршақты деп аталады

Қазіргі дизельдерде қолданылатын жану камералары өзіндік құрылмасына

қарай екі түрге бөлінеді: бөлінбеген жəне бөлінген.

1.8.1. Бөлінбеген жану камераларын құрылмалық түрде түгел көлемде

көбінесе поршень түбіне /1.3 а.в,б-сур/ жасайды. Мұндай жану камерасының

құрылымасы өте кіші көлемде зарядтың бір жерде шоғырландыра орналасуын қамтамасыз өтеді. Қоспа жасалудың жақсы сапасы форсункадан (І) шығатын жанар май ағынының жоғары кинетикалық энергиясы есебінен жəне жану камерасының үйлестірілген формасына /2/ жанар майдың өлшемі мен мелшеріне сəйкес беруде өте жоғары қысымда 30-дан 40 МПа-дейін кейде 120 МПа дейін бірнеше /3-5-7/ aз диаметрлі /0,15-ден 0,35 мм дейін/ бүркігіш тесіктерден берілуі арқасында болады. Зарядтың құйындық қозғалуы, бұл кезде елеусіз-ақ болады жəне қоспа жасалу

процесінде екінші дəрежелі мəні болады. Жанар май-ауалық қоспа жасалу тəсіліне байланысты бөлінбеген жану камералары үш топқа бөлінеді; өлшемді, қабыршақты жəне көлемді -қабыршақтықоспа жасалу болып.

Бөлінбеген жану камераларының артықшылықтары: үлкен ықшамдылығы, aз

жылу шығыны, жоғары үнемділік көрсеткіштері жақсы іске қосу қасиеті,

құрылмасының қарапайымдылығы. Кемшілігі: ауаның молдық коэффициентінің

мəні үлкен a 1,4-тен 2,0-ге дейін өзгереді ал бұл цилиндрдің өлшемдерін жəне кривошипті шатунды механизмдердің бөлшектерінің салмағын үлкейтеді. Жану камерасын поршеньда жасағанда поршень басы жəне оның салмағы өсіп, екпіндік күш өседі, айналу жиілігі шектеледі /арнайы шарасыз тек 3000 мин-1 дейін. Шектілі тəртіпті жарым-жартылай жүктемемен істегенде қоспа жасалу нашарлайды. Бөлінбеген жану камералары қазіргі дизельдерде жиі қолданылады.