11. 3. Конустық тісті берілістердің ерекшеліктері және олардың геометриясы.
Қуатты осьтері қилысатын біліктердің арасында беру үшін конусты тісті берілістер қолданылады, олар көбінесе 90 градус бұрышпен қилысқан біліктер арасында қуат алмастыру үшін кездеседі.
Цилиндрлі
тісті берілістерге қарағанда конусты
берілістердің дайындауы және жинауы
қиынға түседі, оған арнаулы станоктар
мен құралдар керек. Ілінісу өлшемдерінің
ауытқуынан басқа құраушы конустардың
төбе бұрыштарының (
және
)
дәлдігін және ұйқасуын сақтау керек.
Бір конусты дөңгелек іс жүзінде көбінесе
консольды күйде орналасады. Бұл жүктің
бірқалыпты тарамауына әкеліп соғады.
Бірақ, мұндай кемшілігіне қарамастан,
конусты берілістер машиналарды көп
тараған, себебі машина тораптарының
орналасу шартына байланысты әр түрлі
бұрышпен қилысқан біліктерді қрсуға
мәжбүр боламыз. Олар тік тісті, қисық
және дөңгелек тісті болып жасалады.
Айналу жылдамдығы v
≤
5 м/с дейін болғанда, тік тісті конусты
берілістер, егер жылдамдығы одан жоғары
болса
-
дөңгелек тістілер қолданылады, себебі
олар шусыз жұмыс істейді.
Конусты дөңгелектің геометриялық өлшемдері.
Тік тісті конусты дөңгелектер үшін төменгі қатынастарды жазуға болады: (5.1 сурет).
5.1-сурет
Конусты берілістердің негізгі геометриялық өлшемінің бірі – конус қашықтығы және конустар төбесіндегі бұрыштар.
-
конус қашықтығы конустың төбесінен
тістің табанына дейінгі ара қашықтық.
(5.1)
-сыртқы
шеңберлік модулі, тік және қиғаш тісті
дөңгелектер үшін негізгі параметрі
ретінде стандартталған.
Конусты беріліс қатынасы төмендегіше анықталады:
(5.2)
Конусты түзу тісті берілістердің өлшемдері бүйірлік және орташа модулдар арқылы шешіледі, ал қисық тісті конусты берілістерде қосымша қалыпты модуль өлшемі енгізіледі. Бүйірлік модулының өлшемін үлкен диаметр арқылы айырамыз.
Аспапты таңдап алу және дөңгелектің геометриялық өлшемдерін анықтау үшін осы бүйірлік модуль қолданылады. Конусты тісті дөңгелектің енінің ортасынан жүргізілген жазықтық бойынша алынған модулды орташа модуль деп атайды.
b -дөңгелектің ені (жалпақтығы)
қисық тісті консты берілістер үшін
тіс
ұшының биіктігі;
тіс
табанының биіктігі;
жалпы
биіктігі
4.2,б-суретке байланысты төмендегіше жазуға болады:
Тістің жалпақтығын төмендегіше анықтаймыз.
0,3
деп аламыз:
тіс
табанының бұрышы.
(5.10)
F
’-күші--
осьтік "F
"
және радиалды " F
"
күштеріне жіктеледі.
Радиалды күш:
осьтік күш
Қиғаш және дөңгелек тісті конустың берілістерге әсер ететін күш
шамасын төменгі формулалармен анықтауға болады:
шеңберлік күш
радиальды күш
Дөңгелек
тісті конусты берілістерде
бұрышы айнымалы шамаға ие, есептеуге
деп алуға болады.
- Билет
1. 2-тактілі карбюраторлы қозғалтқыштың жұмыс барысы.
2. Автокөлік кәсіпорында техникалық күту және ағымды жөндеу үрдісі.
3. Конустық тісті берілістерді иілу беріктегіне есептеу.
12. 1. 2-тактілі карбюраторлы қозғалтқыштың жұмыс барысы
Екі тактылы цикл. Екі тактылы іштен жанатын қозғалтқыштарда клапандар болмайды (5-сурет). Олардың орнына цилиндірдің орта шенінен шығаратын және соратын тесіктер жасайды. Сол тесіктерді піспек өзі жауып, ашып тұрады. Сонда піспектің жарты жүрісінде бір барыс орындалады. Екі тактылы қозғалтқыштардың жұмысы мына ретпен атқарылады. Айталық цилиндр іші ауамен немесе жану қоспасымен толтырылған екен делік. Піспек жоғары қарай жүреді де цилиндр ішіндегі ауаны немесе қоспаны қысады (5-сурет). Піспек жоғары жеткеннен кейін дизельді қозғалтқыш болса жанар май бүркіледі немесе карбюраторлы қозғалтқыш болса оттықпен ұшқын береді. Сөйтіп, цилиндр ішіндегі қоспа тұтанып, жанады. Жоғарыда айтылғандай жанған газ қатты қызғандықтан көлемін ұлғайтады да піспекті төмен қарай итереді (5-сурет). Сонымен, цилиндр ішіндегі газ ұлғаюы піспектің жоғарғы жиегі цилиндр қабырғасындағы тесіктерді ашқанша жүреді. Цилиндр керегесіндегі шығару тесігі ашылғаннан кейін оның ішіндегі әліде болса жоғары қысымда тұрған газ өз қысымымен сыртқа шығады (5в-сурет). Піспек одан әрі қозғалғандықтан цилиндр керегесіндегі кіретін терезе ашылады. Енді сол терезе арқылы сырттан ауа немесе жану қоспасы кіргізіледі (5г-сурет). Мұны екі тактылы қозғалтқышта үрлеу барысы деп атайды. Ол үшін қозғалтқыш арнаулы айдағыш қондырғымен (5-суреттегідей) жабдықталады немесе ол жұмысты қозғалтқыштың өз механизмі атқарады. Бұл барыс піспек қайтадан цилиндр керегесіндегі терезелерді жапқанша жүре береді. Піспек соратын және шығаратын тесіктерді жапқаннан кейін, қысу барысы басталады (5а-сурет). Ал сол барыстың соңында, жоғарыда айтылған төрт тактылы қозғалтқыштағы сияқты жану мен ұлғаю барысы іске асады. Ал ұлғаю піспектің жарты жүрісіне дейін, яғни шығару тесігін піспек ашқанша ғана жүреді. Әрі қарай ашылған тесіктен жанған газ өзінің қалдық қысымы арқылы сыртқа шығады. Одан әрі жоғарыдағы қимылдар қайталана береді. Яғни екі тактылы қозғалтқыштың төрт тактылы қозғалтқыштан айырмашылығы, барлық барыс піспектің екі жүрісінде аяқталады. Автомобильдерде осы дизельді және карбюраторлы қозғалтқыштардың екі түрі де қолданылады. Оларды өзара салыстырғанда мынандай кемшіліктері мен артықшылықтары болады. Дизельді қозғалтқыштар жанар майды аз жұмсайды. Мысалы, онда 1 кВт қуатқа 220-245 г жанар май жұмсалса, карбюраторлы қозғалтқыштарда бұл көрсеткіш 340-350 г жетеді. Бірақ, бірдей қуат шығаратын карбюраторлы қозғалтқыш, дизельді қозғалтқышқа қарағанда көлемі кішірек болады. Себебі, дизельді қозғалтқыштарда жану қоспасын тұтандыру үшін цилиндр ішіндегі ауаны 16-18 есе қысады. Ол үшін оның механизмдері берігірек етіліп жасалады да, оның мөлшерін арттырып жібереді.Осыған байланысты, бұрынғы шығарылған автомобильдерде дизельді қозғалтқыштарды ауыр машиналарында, ал карбюраторлы қозғалтқыштарды жеңіл машиналарда пайдаланған. Бірақ, жанар май шығынының тапшылығына байланысты кейінгі автомобильдерде осы екі түрі де кеңінен қолдау тауып келеді.