1. Алкалоидты опиоттар: морфин, морфилонг, омнопон

2. Ситетикалық морфиндер: промедол, фентанил, суфентанил, пентазоцин (фортрал, лексир), буторфанол (бефорал, морадол, стадол), бупренорфин (норфин, темгезик), нальбуфин (нубаин), трамадол (трамал), пиритрамид (дипидолор), эстоцин, тилидин, просидол.

3. Наркотикалық анальгетиктердің антагонистері: налорфин, налоксон, налтрексон.

Морфин опиа алкалойды болып табылады, опиада 20дан астам алкалойд бар. Негізі опий мак гүлінің шырынынан алынады.

Морфиннің фармакологиялық тиімділігі әр түрлі.

а) ауыру сезімінің орталығын тежейді, жөтелдің және тыныс алу орталығын да тежейді. Морфин ұйқтатқыш және седативті әсер көрсетіп эйфория шақырады. Жылу реттеу орталығын тежейді, дене температурасы төмен түседі.

б) ынталандырады: көздің қозғалыс нервісінің орталығын ынталандырып миоз (көздің қарашығының тарылуы) шақырады. Құсық орталығын ынталандырып құсық шақырады.

Наркотикалық анальгетиктердің қолданылуы: қатты күйіктерде, шоктарда, операциядан кейінгі кездерде, қатерлі ісіктерде, инфаркт миакардада, бауыр, бүйрек, ішек шаншуларында және т.б. кезеңдерде қолданамыз.

Кері әсері: тыныс алу орталығын тежейді, брадикардия шақырады, құсық, жүрек айниды, іш қатады.

Қабылдауға болмайды: 3 жасқа дейінгі балаларға және жасы үлкен қарттарға. Ми зақымдалғанда және диагноз әлі дұрыс қойылмаған кезде қабылдауға болмайды.

Басқа да наркотикалық анальгетиктердің ерекшеліктері

Омнопон – новогаленді препарат, құрамында 50% морфині бар, анальгетикалық әсері төмен, құрамындағы папавирин алкалойды жұмсақ бұлшық еттердің спазмасын босатады сондықтан оны бауыр, бүйрек, ішек шаншуларында қолданамыз. Спазмалитиктермен (атропин, папавирин, но – шпа) бірге қосып қолдануға болады.

Промедол – морфинге қарағанда әлсіз, тыныс алу орталығын аз тежейді, зәр шығаратын жолдардың бұлшықеттерін босатады, асқазан ішек жолдары, қынаптағы жұмсақ бұлшықеттерді де босатады бірақ тонусын жоғарлатады, қынаптың жиырылуын күшейтеді. Сондықтан жүкті әйелдер қабылдағанда тез босанады. Ал морфиннің өзі қынаптың жұмсақ бұлшық еттерін босатады туу процесін ұзартады және нәрестенің тыныс алуын қиындатады.

Фентанил – морфинге қарағанда 100-150 есе күштірек бірақ әсер етуі қысқа 30 минут. Нейролептанальдық жағдайларда және болевой шокта қолданылады, морфинге қарағанда тыныс алу орталығын қатты тежейді.

Пентазоцин, буторфанол, трамадол – тыныс алу орталығын тежемейді және бейімдеушілікті аз шақырады.

Просидол – морфинге қарағанда күші аз, жұмсақ бұлшық еттерді (қуықтың және ішектің) босатады.

Трамадол – әсер ету механизмі аралас келеді. Себебі ол опиотты және опиотты емес анальгетик болып келеді. Нерв синомстарының сератин және норадреналиннің нейроналдық байланысына әсер етеді. Тыныс алу орталығына аз әсер етеді, асқазан ішек жолдарына жақсы әсер етеді. Дәрілік бейімдеушілігі аз әсер етуі 3-5 сағатқа созылады, өткір ауыру сезімдеріде және созылмалы, орташа созылмалы дерттерде қолданылады.

Наркотикалық анальгетиктермен қатты уыттанғанда адам есінен таниды, тыныс алуы қиындайды, қан қысымы төмендейді, миоз және дене температурасыда төмендейді. Балаларда тырысу пайда болады, өлім тыныс алу орталығының параличінен болады.

Көмек: асқазан жуу 0,05% калий перманганатымен ерітіндісімен бірнеше рет жуамыз немесе белсендірілген көмірден суспензия дайындап жуамыз. Себебі морфин асқазан шырышты қабаттарынан жақсы бөлініп қайтадан қанға сіңеді. Ішке белсендірілген көмір және тұз ерітінділерін қабылдаймыз, көк тамырға наркотикалық анальгетиктердің антагонисін налоксон қолданамыз, ол наркотикалық анальгетиктерін опиотты рецепторлармен байланысуын тежейді немесе опиотты рецепторларға мүлдем байланыстырмайды. Әсер етуі 1-2 сағаттан кейін басталады, 24-48 сағатқа созылады, көбінесе наркоманияға қолданылады, оттегі терапиясы да қолданылуы мүмкін, жасанды өкпе вентиляциясын жасаймыз. Аналептиктер қолданамыз, атропин, диурез шақырамыз, науқастың денесін жылы ұстаймыз, тілінің өңешке кетпеуін қадағалаймыз.

Морфин гидрохлориді – Morphini hydrochloridum (А): таб 0,01 күніне 2-3 мезгіл 1таб. Ампула (шприц-тюба) 1% ды 1мл тері астына енгіземіз. Әсер етуі 3-5 сағат.

Омнопон – Omnoponum (А): амп 1%; 2%; 1мл ден тері астына.

Промедол – Promedolum (А): таб 0,025; амп 1%; 2%; 1мл тері асты, көк тамыр, бұлшық ет.

Фентанил – Phentanylum (А): амп 0,005% 2 және 5 мл ерітінді. Бұлшық ет көк тамыр.

Пентазоцин – Pentazocinum (А): таб 0,05, амп 3% ерітінді 1мл, көк тамыр, бұлшық ет, тері асты.

Буторфанол – Butorfanolum (А): амп 0,2% ды ерітінді 1мл, в/в, в/м.

Бупренорфин – Buprenorphinum (А): таб 0,0002 – ішке және тіл астына, амп 0,03% ды ерітінді 1мл в/м, в/в.

Трамадол – Tramadolum (А): кап 0,05, тәулігіне 3-4 мезгіл ( 8 мезгілге дейін болады). Свечи 0,1, амп 5% ды ерітінді 1 және 2 мл в/м, в/в.