Пайзуллаева Жансая 184-186б

Ира бетін қолдарымен жабады және шиеленісті күтеді. Рома, күле, оның бетіне қарайды. Ира бетін ашады және күлімсіреумен шайқады. Рома қуана оның әрекеттерін қайталайды. Бір уақытта балалар отырады және солқылдайды. Кейін Рома қатты алақан соғып, Ираның көздеріне күлімсіреп қарайды. Ира ләззатпен оның әрекетін қайталайды, екеуіде, күле, алақан соғады. Кенет Ира тоқтап, ұлдың алдына құлайды, күлкімдеп, оған алақ-алақ қарайды. Рома қуанышпен сол қозғалысты қайталайды. Балаалар кезектесірп құлайды және тұрады, қарқылдайды. Ира қуанышпен Романың көздеріне қарайды. Кенет екеуіде тоқтайды да, мезгілдес құлайды. Осылай бірнеше рет қайталанады.

Балалардың жанасушылығының әр түрлі жағдайларда салыстырғанда не үшін балалар әрекеттестік үшін ең қолайлы "таза жанасушылықтың" жағдайы екені байқалды. Бұл жағдайда ойыншықтың қосу осы жастағы балалардың қызығушылығын тоқтады: ойыншық үшін ұрысады. Ересектің қатысуы да балаларды бір – бірінен көңілін аударады: олар ересек адамның көңілін өзіне аударуға тырысады, бұл ретте қарсыласына деген назар бірталай қысқарылады. Осыған орай заттардың қажеттіліктері және ересекпен жанасушылық та ерте жастағы бала үшін астам күшті болып табылады. Жастас баламен сөйлесу қажеттілігі өмірдің үшінші жылында бүктетіледі және ең төл мазмұны бар.

Балалардың ерте жастағы қарым-қатынасының мазмұны, сыртқы қарапайымдылығына қарамастан, бір мағынаға келмейді және әдеттегі екі ересек адамның немесе бала мен ересек адамның сөйлесуіне жатпайды. Бұл, даусыз, физикалық байланысты болжайтын практикалық әрекеттер. Бірақ осы әрекеттердің ситуациялы – мақсатты сөйлесуге қарағанда мақсаты жоқ. Балалардың сөйлесуі эмоциялы бояулы ашық түсті.

Ерте жастағы баланың сөйлесуіне эмоциялы - практикалық әрекеттестік деп ат қоюға болады. Мынадай әрекеттестік балаға өзінің оған тең затпен ұқсасының түйсігін береді. Өзінің сол адамымен ұқсастығы қуаныш шақыртады. Еркін өзңмен жастас баламен сөйлесу өзін тану үшін жағдай жасайды. Жауаптың реакциясын және сүйенішті сезе ол бірегейлікті сезеді.

Жастас балалармен сөйлесудегі ересек адамның рөлі

Сонымен балаларда бір – бірімен сөйлесу және сөйлесу қажеттілігі өмірінің үшінші жылында пайда болады. Бірақ жай ғана жастас баланың қатысуы «адамдық» қарым – қатынас пен сөйлесудің пайда болуына жеткілікті ме?

Ерте жастағы баладарды қарай отырып, олардың араласуына ересек адамның көмегі керектігін байқаймыз. Жастас балалардың жеке сөйлесуімен қатар, олардың қарым – қатынас ересек адамның қатысқаны жөн. Алайда балалардың қарым – қатынасы жақсару үшін ересек қаншалықты қатысу керек?

Бұл жерде екі бөлімді қарастыруға болады.

Біріншіден, бұл балалардың бірлескен қызметі ұйымы. Бұл ұйым осы жаста маңызды болғандықтан, осының айналасында алғашқы қарым – қатынас қалыптасады деп болжауға болады.

Екіншіден – бұл балалардың субьективті әрекеттесуі. Олардың сөйлесу қажеттілігі бір – біріне деген қарым – қатынасы жекелік тұлға ретінде қарауы деп болжауға болады. Осы екі гипотезаның қайсысы деген сұраққа жауапты жұмыс барысында табылды. Л. Н. Галигузовой.

Тәжірибеде әлі сөйлесу қажеттілігі қалыптаспаған орта жастағы балалардың үш тобы қатысты.

Бірінші экспериментальды топта балалардың бірлескен қызметіне жақсы жағдайлар жасалды. Екі бала ойыншық бар столға отырды. Ересек адам байқаушы рөлін атқарды.

Екінші экпериментальды топта ересек адам балалар арасында тұлғалық қарым – қатынас орнатты. Заттық жағдай баяғыша қалды, ал ересек адамның рөлі өзгерді: ол балалрды көңілін бір – біріне аударды, олардың аттарын атады, досын мақтады, оған қарауды ұсынды, оның қимылдарын қайталауды ұсынды. Осындай әрекеттер жарты ай екі группамен жүргізілді.

Үшінші топқа ересек адам қатыспады – олар бақылау группасын құрады. Соңында үш топтанда өзгешеліктер байқалынды.

Нәтижесінде ең көп өзгешеліктерді екінші топтан байқады. Бұл топта эмоциональды экспрессияның көптілігі байқалды, өмірдің үшінші жасында көрінетін эмоциональды ойын қозғалыстар байқала бастады. Осындай сабақтардан кейін балалар алғаш рет бір – бірін аттарымен атап, бір – бірлерінің кимылдарын қайталайтын болды. Бұл гтопта субъективті қызмет көбейді, ал бір – біріне объкт ретінде қарау азайды.

Бірінші және бақылау тобында балалардың бір – біріне деген қарым – қатынасы көп өзгермеді. Олар әдеттегідей затпен өздері әрекетесті, тек қасындағы жастасына қарап қоюмен шектеледі. Олардың субъективті іс – әрекеттері теріс қалыптасты: олар бір – біріне жағымсыз қарап, ренжулі ойыншық сұрайды, біреу ойынға кіріссе наразылық көрсетті.

Бірінші топтағы балалардың іс – әрекеттерінің анализі олар бір – бірімен тек ойыншық алмастырғанда ғана сөйлескендігін көрсетті. Ал басқа уақыт олар тек жеке ойнаған. Эмоцианальды іс – әрекет теріс жағдай жасады: олар бір – бірінен ойыншық жұлып алды.

Олардың ойыншық беруін сұрағанда не жауап қайтармады, не оны орындауға бас тартты.

Екінші экпериментальды топта сабақ кезінде бір – біріне деген қызығушылық арта берді. Олар ойыншықпен жеке ойнаса да, бір – бірлеріне қызығушылықпен қарайтын болды. Сәбилер досының ойының бақылауда қуанып, оның қызық іс – әрекеттеріне күледі. 4 – 6 сабақтардан кейін жастасына деген эмоциональды бояулы әрекеттер пайда болды.