34 Микоздық аллергия

ДДҰ-ның мәліметі бойынша соңғы 15 жылда АҚШ-та саңырауқұлақтық аурулардан кісі өлімі 10 есе көбейген.

Саңырауқұлақтық аурулардың дамуына антибактериялық дәрілерді, ең алдымен антибиотиктерді ұзақ уақыт қолдануы ықпал тигізеді. Олар патогенді және сапрофитті флораны басып тастайды, дисбактериозға әкеліп саңырауқұлақтық флораны дамытады. Сонымен қатар, кортикостероидтерді, цитостатиктерді тағайындау, сәулелі емдеу организмнің табиғи қорғанысын тежеп, патогенді саңырауқұлақтардың тіндерге енуі мен көбеюін жеңілдетеді.

Саңырауқұлақты жұқтыруы және суперинфекциялануы жіті ауруды созылмалы түрге ауысуын, көптеген аурулардың рецидивін және ауыр ағымда дамуына ықпал жасайды.

Саңырауқұлақтар - хлорофилдері жоқ, төменгі сатыдағы өсімдіктер. Қазір 10 мыңнан артық түрлері бар. Көптеген саңырауқұлақтар сапрофиттер, біразы өсімдіктер мен жануарларда паразиттік өмір сүреді. Кісіге патогендігі бар саңырауқұлақтар саны 500-дей. Олар бір- және көп клеткалы организмдер. Саңырауқұлақтар – микроскопиялық организмдер, ұзын жіп тәрізді, сыртқы ортада және біздің организмімізде өмір сүреді. Саңырауқұлақьың тұқымдары – аспергиллюс, пенициллиум, фузариум, альтернария, эпикокум, кладоспориум, гельментоспориум, кандида, мукор, ризопус және басқалар болып бөлінеді. Саңырауқұлақтар спора және мицелий түрінде ауада кездеседі. Саңырауқұлақтар спораларының аллергендік қасиеті жоғары. Саңырауқұлақтар токсиндер бөледі. Әсіресе патогендігі және токсигендігі альтернарияда жоғары. Олар өсімдіктерде қоректенеді, токсин шығарады, бронх демікпесінің дамуына себепті (АҚШ). Аспергиллюстің аллергендігі өте күшті, +12⁰С-ден - +56⁰С-та көбейеді, бірнеше токсиндер түзеді. Бронх демікпесі бар 186 науқасты тексергенде 21%-інде кандидоз, 15% - кандидоз тасымалдаушылық, 10%- зең саңырауқұлақтары табылған (Мошкевич В.С.). Саңырауқұлақтық споралар жиі ауру шақырады. Споралар өте жеңіл, желмен тыныс алу жолына түседі.

Бұрынғы Кеңестер Одағы жерінде жиі кездесетін саңырауқұлақтардың тұқымдары - кладоспориум, альтернария, аспиргиллюс, мукор, пеницллиум. Температура +25⁰С-де ауада саңырауқұлақтар көбейеді, саңырауқұлақтардың көбеюі шаң, дымқыл, тар үйде байқалады. Саңырауқұлақтар кілемде және жануарлардың жүнінде көп жиналады. Саңырауқұлақтар кісілердің айналасында өсіп өнеді. Ашытқы тәрізді саңырауқұлақтың кандида тұқымдары және пенициллиум тұқымдарынан зең саңырауқұлақтары адам патологиясын жиі шақырады.

Саңырауқұлақтар тұрғын үйдің және қала ауасында көп тараған. Олар күзде және жазғы тұрым дымқыл күндері көбейеді. Саңырауқұлақ споралары жаңбырлы мезгілдерде көп. Алматыда саңырауқұлақтардың 18 тұқымдастарын (52 түрін) тапқан, олардың жартысының аллергиялық қасиетке ие екені анықталған (В.С.Мошкевич). Қала ауасының 1 см² 4000-нан көп спора табылған, ал қыста олардың саны 10-нан аспайды. Көктемде аспергиллюс тұқымдары, күзде – кладоспориум және альтернария споралары тарайды. Ашытқы тәрізді саңырауқұлақтары көбінесе желтоқсан айында жиі кездеседі.

Саңырауқұлақтардың ұзақ уақыт теріде және шырышты қабықта сақталуы, кейбір адамдарды сенсибилизацияға және ауруға шалдықтырады. Сыртқы ортаның жайсыз жағдайында және иммунитет төмендегенде саңырауқұлақтар тыныс алу жолдарының және ішектің шырышты қабығы арқылы организмге кіреді. Тері мен шырышты қабықтың қабынуында (басқа микробтармен болса да) саңырауқұлақтарға сенсибилизация дамиды. Саңырауқұлақтың сенсибилизациясы қабынусыз да жиі кездеседі. Кейбір саңырауқұлақтар (кандида) нәресте туғанда организмге түсіп, сапрофиттік өмір сүреді. Антибиотикпен емдеуде, кортикостероидтерді қолдануда иммунитет басылып, саңырауқұлақтар патогенді жағдайға көшеді.

Сенсибилизация көбінесе саңырауқұлақтар дем алу жолына түскенде дамиды. Ел ішінде саңырауқұлақтық сенсибилизация 7-22% арасында тіркеледі (В.С.Мошкевич).

Саңырауқұлақтар спораларының сенсибилизация шақыру қасиеті жоғары болмаса, аллергиялық реакциялары жедел және баяу түрлерімен жүреді. Саңырауқұлақтардың антигендеріне қан айналымынан антиденелер және клеткалық реакциялар анықталады. Клеткалық реакциялар баяу жүретін аллергияны көрсетеді. Көбінесе жедел және баяу аллергиялық реакциялары бірге жүреді.

Саңырауқұлақтық аллергиялық аурулардың диагностикасы грибтерге қарсы сенсибилизацияны анықтайды. Ол үшін анамнез жинап, клиникалық зертханалық, тері, өршіту сынамасы және иммунологиялық тестер зертеулері жүргізіледі. Диагностикаға және емдеу үшін дайындалған 100 түрлі грибтік аллергендер бар (Л.В.Лусс, 1996)

Микоздық аллергиялық ринит – тыныс алу жолының ауыр ауруы. Созылмалы риниттердің 12%-ын саңырауқұлақтар дамытады. Саңырауқұлақтық аллергоздар күзгі күні және жазғы тұрым қозуымен, басқа (тағам) аллергоздардың (тұрғын үйлерінде дымқыл және зең (плесень)) қосылуымен сипатталады. Аурулар басқа тітіркенулерге (суық, түтін, бояуларға) өте сезімтал. Саңырауқұлақтық аллергиялық ринитте тері және өршіту сынамаларымен зерттегенде баяу жүретін аллергиялық реакция басым. Сенсибилизация зең саңырауқұлақтарына (альтернария, пенициллиум, аспиргиллюс) жиі анықталады. Науқастар ремиссия кезінде де шағымданып жүреді. Негізгі шағымдары – мұрны қышып, қуысы бітіп қалуын, шырышты сұйықтың көп ағуын айтады. Науқастардың 50%-ында гайморит қосылады. Ринит көбінесе вазодилятаторлық сатысында катаральды түрінде жүреді. Шырышты қабық қызарып, ісінеді, мұрын ішінде серозды-шырышты сұйықтық жиналады. Науқастардың 80%-ның мұрнынан әртүрлі саңырауқұлақтар табылады. Мұрынның шығару, секреторлық, тыныс алу функциялары бұзылады және мұрын секретінде рН алкалозға қарай өзгереді.

Саңырауқұлақтар бронх демікпесін де шақырады. Этиологиясы – зең саңырауқұлақтары (аспергиллюс, альтернария, кладоспориум, пенициллиум). Бронх демікпесі дамығанда саңырауқұлақтық ауыру ұзақтығы 5 жылдан кем болмауы керек. Теріге қойылған сынама саңырауқұлақ аллергендеріне жедел және баяу реакциялары болатынын анықтайды. Бронх демікпесімен ауыратын балаларда ризопус және альтернария тектес саңырауқұлақтарға сенсибилизация жиі тіркеледі. Өршіту сынамасы 60% ауруларда оң, ал, тері сынамасы - 70%. Иммунологиялық тесттер (базофилдердің дегрануляциясы) жақсы мәлімет береді. Саңырауқұлақтық және бактериалық сенсибилизациялары көбінесе бірге жүреді.

Саңырауқұлақтық бронх демікпесінің қозуы науқастың дымқыл бөлмеде немесе жауынды күндері далада болуына немесе кейбір тағам азықтарын (ірімшік, айран, сыра, саңырауқұлақтар, шарап) пайдаланғаннан кейін, жедел басталады. Улану және дене ыстығының көтерілуі болмайды. Қызу 5-7 күнге созылады, элиминация беретін және антигистаминдік дәрілер көмектеседі. Шеткі қанда тек қана эозинофилия анықталады.

Зең бронх демікпесі екі түрлі патогенезбен дамиды:

1. Өкпеде микогенді ошақ жоқ, патогенезі гиперсезімталдықтың жедел түрімен жүреді. Қанда лейкопения, эозинофилия, Т-лимфоциттердің саны азаяды, табиғи және аллергенарнайылық – киллерлер көбейген, пассивті гемагглютинация және базофильдердің дегрануляциясы реакцияларының антиденелері көбейеді. Бронх демікпесінің ұстамаларының сенсибилизациясы аспергиллюс саңырауқұлақтарына жазғытұрым болса, альтернарияға жазда, кладоспориумға күзде пайда болады.

2. Өкпеде саңырауқұлақтық инфекция ошағы бар. Мұндай ауруларда инфекциялы-аллергиялық процесс білінеді. Асептикалық қабыну аутоиммунды реакциямен жүреді. Қабыну кезінде саңырауқұлақтар антигендері өкпеге көптеп жабысады. Ауруларда иммунологиялық процесс саңырауқұлақтар антигендеріне және өкпе тіндеріне қарсы дамиды. Терінің баяу аллергиялық реакциялары басым жүреді, В-лимфоциттер көбейеді, саңырауқұлақтарға қарсы антиденелердің титрі жоғары. Лейкоциттер миграциясын бөгейтін реакция анық оң. Қанда лимфоцитоз, ЭШЖ (СОЭ) жоғары. Саңырауқұлақтық аллергиясына байланысты патологияны емдеу екі топқа бөлінеді: бейспецификалық және иммунотерапия.

Бейспецификалық емдеу қысқа уақыт қана көмектеседі. Кортикостероидтерді қысқа уақытқа, әсіресе жергілікті (тамшы, май, ингаляция, ұнтақтар) тағайындайды. Кейінгі кезде жергілікті қолданылатын иммунитет жөндеушілер пайдалануда. Науқастар антигистаминдік дәрілерді қабылдайды. Саңырауқұлақтарға қарсы препараттар ауру қозған кезде жақсы көмектеседі.

Тыныс алу жолдарының аллергиялық ауруларын емдеуге қолданатын дәрілер: иод дәрілері, күлгін генциан ерітіндісі, сульфаниламидтер, кастеллани сұйығы, нистатин, леворин, микосептин, амфотерицин-В, декамин, хинозол, флавофунгин, гриземин, анкотил, низорал, клотримазол, миконазол, микозолон және басқалар.

Тыныс алу жолдарының антимикотиктермен емдеуі жақсы нәтиже береді. Бірақ гипосенсибилизация дамымайды, сондықтан саңырауқұлақтар қайта түскенде, рецидив пайда болады.

Спецификалық антигенмен жүргізілетін иммунотераия ғана гипосенсибилизация беретін нәтижелі ем болып саналады. Аллергендерді тері астына немесе тері ішіне кіргізеді. Иммунотерапия алғандардың 20%-ында ауру қозып, асқыну болады. Сондықтан сенсибилизацияның деңгейімен кімді емдеу, кімді емдемеуді жақсы айыра білу керек. Иммундық емнің жаңа бағыты – саңырауқұлақтық аллергендерді жергілікті бір жерге қолдану. Аллергендерді тіке тыныс алу жолдарының шырышты қабығының үстіне беру жақсы гипосенсибилизация береді (Мошкевич В.С.). Ремиссия кезінде саңырауқұлақты аэрозольды “шок” мүшелеріне беру (мұрын, өкпе) жақсы көмектеседі. Әсіресе ринитте жақсы. Емдеу гиперсезімталдықты төмендетіп, секреторлық иммуноглобулин А-ны көбейтеді.