IV тарау. Аллергоздар

32. Поллиноздар

Этиологиясы - өсімдіктердің тозаңдары. Тозаңдар желмен ұрықтанатын өсімдіктердің, жеңіл жақсы ұшатын, көлемі 35 мк-нан төмен, еркектік жыныс клеткаларына жатады. Сонымен бірге олардың аллергендік қасиеті болуы керек. Қазақстанда – поллинозды жусан, Краснодарда-амброзия, Түркменияда-кокия, Киевте-астық тұқымдастар (мятлик, тимофеевка) тозаңдары шақырады. Аллерголог дәрігерлер айсайын қандай өсімдіктер гүлденетінін білуі керек. Қазақстанның оңтүстігінде және оңтүстік-шығыс аудандарында өсімдіктердің гүлденуі үш маусым өтеді. Мәскеуде 4 рет гүлденеді. Өсімдіктердің 50 шақтысы тозаң шашады. Ағаштардың гүлденуі-наурыз-сәуір айы, бұл кезде поллинозбен ауыру көп емес. Екінші рет-мамыр-маусым, бұл кезде астық тұқымдастар гүлденеді, аурулар көбейеді. Үшінші мезгіл-шілдеден қыркүйектің аяғына дейін, бұл арам шөптердің гүлденуінен, поллиноз тым көп болады.

Тозаңның дәні мұрынның шырышты қабығы арқылы 30 секөндте кіреді. Поллинозбен ауыру үшін тәулігіне кісі 500 дәнмен дем алуы керек. Тозаңның аллергиялық қасиеті оның антигендерінің санына байланысты. Мысалы, амброзияның 10 антигені бар. Аллергиялық қасиеті антигеннің құрамындағы белокқа және молекулалық салмағына байланысты. Тозаңдардың молекулалық салмағы жоғары болса, аллергиялық қасиеті де жоғары.

АҚШ-та елдің 15%-ы, Австралияда-10%-ы, Ставропольде-25%-ы поллинозбен ауырады.

Поллиноздар-атопиялық, жедел аллергиялық реакциямен жүретін ауру. Аллергиялық реакция реагин генезді нысана клеткаларының 1-деңгейінде шырышты қабықтың мес клеткаларымен жүреді. Гистамин өте көп бөлінетіндіктен, аз ғана антиген өте күшті реакция дамытады. Поллинозға бейімділік беретін факторларға мұрындағы IgA- ның азаюы, мукоцилиардты клиренстің бұзылуы, макрофаг пен нейтрофильдердің белсенділігінің төмендеуі жатады. Патогенезінде қанда IgE көбейіп, Т-супрессорлар деңгейінің азаюы байқалады. Иммуноглобулин Е көбейген ауруларда HLA жүйесінің В2, В7, В12 гаплотиптері жиі кездеседі.

Аллергеннің әсерінен арнайы иммуноглобулин Е мес клеткаларымен байланысып, кальций иондарының қатысуынан мес клеткалары дегранулацияға ұшырайды. Реакция жүрген жерге эозинофильдер жиналып, оларда медиаторлар шығарады. Осының бәрінің әсерінен аллергиялық реакция және қабыну дамиды.

Поллиноздың қозуы псевдоаллергенмен (қаланың ластанған ауасымен) жүруі мүмкін. Бұл жағдайда реакцияның иммунологиялық I-фазасы жоқ. Патофизиологиялық III-фазасын реактивтілігі өзгерген бета-2-адреналиндік, Н2-және Н1- гистамин рецепторлары, М-холин рецепторлары шақырады. Поллиноздың (6-12 сағаттан кейін) кеш дамитын реакциялары мес клеткаларының секреттерінің аллергиялық реакцияның клеткалық түріне демеу беруіне (хемотаксистік фактор) байланысты. Егер поллиноз реакциялары иммунды комплекстік түрімен жүрсе, иммунотерапия нәтиже бермейді.

Поллиноздардың клиникасы қатаң кезеңдермен жүреді. Өсімдіктер гүлденгенде ауру қозып, ұзақ ремиссиямен ауысады. Аурудың клиникасы жылдың бір мезгілінде пайда болып, жоғалып отырады. Кейде науқаста созылғанда басқа аллергендерге (тұрмыстық, бактериальды) гиперсезімталдық дамып, ауру созыла береді. Балаларға (44%-ы) тағам (жаңғақ, алма, сұлы) және тұрмыстық аллергендеріне гиперсезімталдық қосылады. Көбінесе бірінші тұрмыстық алллергия дамып, оған поллиноз қосылады.

Поллинозбен ауыратындардың 70%-ынде көптеген аллергендерге полисенсибилизация болады. Поллинозбен балаларда ұлдар, үлкендерде әйелдер жиі ауырады. Жазды күні, күзде туған балаларда поллиноз жиі кездеседі. Поллинозда тұқым қуалаушылық 65% науқастарда кездеседі.

Науқастардың 95%-ында – ринит. Мұрын қуысы ісініп, тарылған, төменгі және орталық кеуілжірі ісінген, мұрын қуысына көп шырышты сұйық жиналып ағады. Мұрын – жұтқыншақтың патологиясы - 15%, көмей - 10%, орталық отит - 8% кездеседі. Көптеген науқастарда мұрынның негізгі функциялары (тыныс алу, шығару) бұзылады. Олар ремиссия кезінде де кездеседі. Мұрынның қосалқы қуыстарында, (әсіресе үстіңгі жақ), өзгерістер пайда болады. Көбінесе қабырғалары ісінген гайморит анықталады, арнайы емнің керегі болмайды. Науқастардың 90%-ында коньюнктивасы қызарып, жас ағады. Кейде қабыну мүйізгек қабыққа өтіп, увеит дамып, көз көруі нашарлайды.

Поллиноздың ауыр асқынуларына көз жүйкесінің зақымдануы жатады. Поллиноз 2-3 жылға созылғанда бронх демікпесіне ұшырауы кездеседі. Далада жұмыс істеп өсімдіктермен жанасулық жиі болатын науқастарда аллергиялық дерматит, есек жемі, Квинке ісігі дамуы мүмкін.

Балаларда астено-вегетативтік синдром жиі болады. Сөйтіп, поллинозда көптеген мүшелердің функциялары өзгереді. Кейде аллергиялық қабыну жүректе, бауырда, асқазан-ішекте кездеседі.

Поллиноз диагностикасы аллергиялық анамнезді (туыстарында және өзінде алллергия бар ма), ауру дамуы өсімдіктердің гүлденуіне байланысты екенін, қосалқы аллергиялық ауру бар-жоғын, қай мүшенің зақымданғанын анықтаумен қойылады. Дұрыс жиналған анамнез 50% науқастарда оң.

Тері сенсибилизациясын анықтау үшін тозаң алллергендерімен скарификация сынамасын қояды. Прик-тест өте жиі қолданылады. Терііші сынамасы сирек қойылады, өйткені одан жалпы аллергиялық реакция дамуы мүмкін. Тері сынамалары 60%-дан артық ақпарат береді. Сынаманың диагностикалық бағалауы (+++) және (++++). Диагнозды анықтау үшін (өршіту) (коньюнктивалық, назальды, бронхиальды) тесттерді пайдалануға болады. Олар «шок» мүшелерінің сенсибилизациясын анықтайды. Әсіресе тері сынамасының оң көрсеткіші өршіту тестерімен корреляция береді.

Ауру қозған кезде қанда, түкірікте, мұрынның жалқаяғында, конъюнктивада эозинофильдердің саны көбейеді. Арнайы және жалпы иммуноглобулин Е радиоактивтік әдіспен анықталады. РАСТ және РИСТ әдістерінің арнайылығы жоғары. Басқа зерттеулер: Шелли тест (базофилдердің дегрануляциясы), лейкоциттерден гистаминнің бөліну феномені, басқа әдістердің көрсеткіштерін диагноз қоюға жеткілікті ақпарат бермегенде ғана, өте сирек қолданылады.

Аурудың қозған кезінде мұрын арқылы тыныс алуын қалпына келтіру үшін қан тамырларын тарылтатын, ұзақ әсерлі тамшыларды (нафтазин, санарин) мұрын қуысына тамызады немесе шашады. Мұрын тынысын эфедрин (3% ертіндісі), мезатон (0,5%), адреналин (0,1%) тез жақсартады, бірақ бұлар аз уақыт әсер етеді. Егерде гиперсекреция тым көбейсе, атропиннің 0,1% ертіндісін тамызады. Тамырларды тарылтатын тамшыларды 10 күннен артық пайдалануға болмайды. Өйткені шырышты қабықтың тамырларының атониясына әкеліп, олар ісініп, дегенерацияға ұшырайды. Шырышты қабықтың трофикасының өзгеруі сүйек ұлпасына дейін барғаны белгілі. Тамыр тарылтатын тамшылардың кері әсерлері: бас ауырады, ұйқы қашып, тахикардия пайда болады.

Тамшылардың емдік әсері 6 сағаттан аспайды. Емдеу тек 20-40% оң нәтиже береді.

Конъюнктивиттің симптомдық емдері: тамшы тамызу, дәрісі бар май жағу, конъюнктива немесе көз алмасы астына кортикостероидтерді инемен кіргізу. Көзді марганец 1:5000 ертіндісімен жуады. Цинк (0,25%) пен бор қышқылының (2%) қосындысын тамызады.

Адреналин (0,1%) немесе дикаин (0,05%) ертінділерін тамызғанда көздің ауырғаны басылады.

Гидрокортизон эмульсиясын (0,5%), гидрокортизон (0,5%) және преднизолон (0,5%) майын, дексаметазон (0,1%) тағайындайды. Ісік көбейгенде эпинефрин (0,1%), антозолин (0,5%) тамшыларын тамызады. Димедрол (0,2%) ертіндісін тамызады. Ауруларға қара көзілдірік киіп жүруді ұсынады.

Маусымды аллергиялық ринитте ультрадыбысты терапия (аппарат ЛОР-1а) жақсы көмектеседі. Емдеу курсы 10 рет, 5 минөттен, ток 880 кГц, интенсивтілігі-0,3 В/см кв. Мұрынның төменгі кеуілжірінің ультрадыбысты дезинтеграциясы науқастардың 82%-ын аурудан жазады (Мошкевич).

Ауруларды емдеу үшін топталған күн сәулесімен, жалпы денені және мұрын қуысын ультрадыбысты сәулеленуде қолданылады.

Поллинозбен ауырғандарды иглорефлексотерапиямен емдейді. Емдеу күн сайын, 10 сеанс өткізеді, 2 апта үзілістен кейін емді қайталайды. Егерде ем жеткіліксіз болса, 3 курс өткізеді. Емді II-тормозды түрімен жүргізеді. Бетте инь-тан, сы-бай, ин-сян нүктелерін таңдайды. Денеге жалпы әсер ететін нүктелер: хе-гу, вай-гуань, және басқалар. Маусымды аллергиялық ринитте рефлексотерапия оң нәтиже береді. (В.С. Мошкевич, 1992).

Патогенездік емдеу аурудың қозған және ремиссия кезінде де қолданылады. Ауру қозғанда 10-15 күн бойы антигистаминдік препараттар беріледі. Инталмен емделу жақсы, оны ремиссия кезінде аурудың профилактикасына тағайындайды.

Көздің аллергиялық қабынуында оптикром, мұрынның еміне-ломузол, тыныс алу жолдарының төменгі бөлімінің қабынуында –интал-5, асқазан-ішекке-налкром беріледі. Бұлармен емдеу ұзақ, ауру қозуы басылғанша жүргізіледі.

Кетотифен (задитен) жақсы нәтижелі (1 таблеткаден күніне 2 рет), анафилакцияға, гистаминге қарсы қасиеті бар. Кетатифен қозудың алдын алуға беріледі.

Басқа дәрілер көмектеспегенде картикостероидтер тағайындайды; олардың курсы қысқа, дозасы өте аз болуы керек. Кортикостероидтерді көзге (жергілікті) пайдалану орынды. Конъюнктивитте гидрокортизон тамшысын немесе майын қолданады. Аллергиялық ринитте және шөп қызбасында полькортолонның құрғақ немесе ылғалды-жылы аэрозолын тағайындайды. Кортикостероид пен бекламетазон және бекотид қосылған поллинозды емдейтін аэрозольды баллондар бар. Ремиссия кезінде әртүрлі иммуноглобулиндер (аллергоглобулин) жақсы көмектеседі.

Поллиноздың өзі жазылып кетуі жоққа тән. Керісінше ауру дамып басқа мүшелерді зақымдайды. Кейде жыл бойы, әсіресе балаларда (60%), үзіліссіз жүреді.

Спецификалық аллергендермен емдеу тек аллергологиялық кабинетте және ауруханада жүргізіледі. Оны ремиссия кезінде, қыстыгүні өткізеді. Ерте жүргізілген иммунотерапия 75-80% науқастарға (балалар мен үлкендерге) көмектеседі. Емделмегендердің 70%-ында 5 жыл өткенде шөп демікпесі дамиды, емделгендерде-2%. (Н.Д. Беклемишев).

Антигенмен емдеу алдында иглорефлексотерапия өткізіледі.

Антигенді аэрозольмен беру ринитте, конъюнктивитте, шөп демікпесінде жақсы көмек береді.

Кейінгі кезде тозаңды аллергендерді емдеуге ұзақ уақыт әсер ететін алпирал және аллергендік қасиеті аз аллергоид қолданылуда.

Егерде поллиноз және тұрмыстық, бактериальдық (грибтік) аллергоздармен қосынды түрде жүрсе, әуелі поллинозды емдеп, содан кейін басқа аллергоздарды емдеу жөн. Мұндай емдеу асқынуды азайтып, емдеу нәтижесін жақсартады.

Профилактикасы. Поллинозбен ауыратындар жаздыгүні паркке, далаға бармау керек, үйде гүлденетін өсімдіктер өсірмейді, фитопрепараттарды қолданбайды, тозаңдары аллергия беретін азықты (сұлы, бидай, арпа, халва, бал) пайдаланбайды. Ауру қозған кезде аллерген болатын тағамды ішіп-жемейді. Үйде терезені жауып, еденге су сеуіп, ауаны ылғалдатып, респиратор қолданады.