21.1. Жүктіліктің иммунопатологиясы.

Егерде жүкті әйелдің денесінде иммунологиялық шиеленіс дамыса, ол ұрыққа да және шешесіне де әсер етеді. Онда жүктілік үйреншікті түсікпен, кеш токсикозбен асқынады. Жүктіліктің кеш дамитын токсикозында торшалық және гуморальдық иммуниттер, лимфоциттердің субпопуляциясымен қатынасы, сарысудағы иммуноглобулиндердің деңгейі өзгереді. Кеш токсикоз әйелдің қан тобы 0 (І) болып, ұрықтың қан тобы А (ІІ) немесе В (ІІІ) болса, жиі кездеседі. Кеш токсикоздың ауыр түрі (предэклампсия) лейкоциттерл антигендерінің (HLA) жүйесіне сәйкес келмеген жағдайында кездеседі. Мұндай өзгерістер туыстық үйленулерде, жұбайларда, шешесінде және ұрықта жалпы аллоантигендер HLA болғанда жиі дамиды.

Жүктіліктің дағдылықты түсік беру себебі - әкесі мен шешесінің лейкоциттер антигендері жүйесінің екі және одан көп локустарының дәл келуінде. Дағдылы түсікті емдеудің нәтижелі екі әдісін ұсынады:

1) шешесіне баланың әкесінің бір кішкентай терісін транстлантация жасау;

2) шешесіне әкенің лимфоциттерін тері ішіне кіргізу.

Ұрық иммунитеті. Біріншілік лимфоид мүшесі – айырша безі жүктіліктің алтыншы аптасында пайда болады. Айырша без алғашқыда үшінші желбезек қалтасынан дамыған эпителиальды мүше. 8-9 аптада сол мезгілде негізгі қан құрайтын мүше-бауырдан шыққан кіші лимфоциттер айырша безге орналасады. Кіші лимфоциттер жүктіліктің 7-8 аптасында ұрықтың шеткі қанында пайда болып саны көбейеді. Осы кезде шеткі қандағы лейкоциттердің 50 пайызы лимфоциттерден тұрады.

Жүктіліктің 3 айынан бастап қан құрайтын мүше көк бауыр болып, онда 5 –айға дейін әуелі эритроциттер, кейін лимфоциттер және моноциттер шығады. Жүктіліктің үшінші айында шеткі лимфа бездері пайда болып, онда лимфоциттер қоныстайды. Ішектің лимфа ұлпалары жүктіліктің екінші жартысында дамиды. Бауырда В-лимфоциттері 9-аптада пайда болады. Кейінірек олар көк бауырда және шеткі қанда табылады. 9-аптада – торшалар иммуноглобулин - М, тағы бір апта өткенде G-иммуноглобу-линдерін, екі аптадан кейін – IgA шығарады. Жүктіліктің 12-15 аптасында В-лимфоциттер тез көбейіп жас нәрестелерде сол күйінде сақталады.

Көкбауыр торшалары 20-аптадан бастап иммуноглобулиндерді шығарады. Иммуноглобулин М кіндік қанында 10 мг/100 мл-ге жетеді. Бұл тек ұрықтың иммуноглобулиндері, өйткені плацента арқылы IgМ өте алмайды. Туа болған инфекцияларда IgМ деңгейі 20мг/100 мл жетуі мүмкін.

Иммуноглобулиндер А,Е,Д плацента арқылы өтпейді. Ұрық денеде олардың синтезі өте аз. Нәрестенің кіндік қанында IgА 3 мг/100 мл., IgД (0,3 мг/100 мг) және IgЕ (0,003 мг/100 мл) тіпті аз.

Антигеннің тітіркенулеріне ұрық организмі торшалық және гуморальдық иммунды реакциялармен жауап береді. Гуморальдық иммунитет анасының инфекциясына қарсы дамиды. Құрсақ ішінде де әр түрлі антигендерге, әсіресе өсімдіктердің тозаңына сенсибилизация дамуы мүмкін. Нәрестенің иммуноглобулин М синтезі үлкен кісілердікімен салыстырғанда иммуноглобулин G-ге өте баяу ауысады.

Ұрық анасынан плацента арқылы даяр иммуноглобулин G алады және өзін де иммуноглобулиндерді көптеп шығара бастайды. Басқа иммуноглобулиндер плацента арқылы өте алмайды.

Т-лимфоциттері әуелі айырша безде жетіліп, содан кейін шеткі лимфа түйіндеріне орналасады. Айырша без 10-аптада ФГА-ға, өзінің иммундық жауапқа әзір екенін көрсетеді. Жүктіліктің 12-аптасында ұрық лимфоциттері қосынды дақылында үлкендердің аллогендік торшаларына иммундық жауап береді.

Жүктіліктің ортасында ұрық тері трансплантатын некрозға шалдықтырады. Ұрық фагоциттерінің функциясы ақаулы. Қанның опсониндік белсенділігі басылып, гемотаксис бұзылған. Комплементтің компоненттерінің синтезі жүктіліктің 8-аптасында басталады. С1 - және С3 – компоненттері ішекте, С2 - және С4 – макрофагтарда түзіледі, С4 - және С5 – бауырда құралады. Бауырда С1 ингибиторы пайда болады. Кіндік қанында комплементтердің жалпы деңгейі шешесінің комплементерінің 50 пайызына тең болады.

Жүктілікке қарсы вакцина. Иммунологиялық әдіспен жыныстықты реттеудің жолдары: инплантацияны болдырмау, сперматозоидтардың транспортын тоқтату, ұрықтанудан сақтандыру. Жақсы нәтиже бірінші бағытпен жүргізілген ізденісте болды. Кісі хориогонадотропинының бета-субъединицаларының негізін сіреспенің анатоксинімен қосып антифертильдік вакцина алынды.

Әр түрлі жануарларда, оның ішінде маймылдарға жүргізілген зерттеулерде вакцина өте жоғары нәтиже берді. Клиникада сынау өткізу керек деген шешім қабылданды.

Ұрықтану иммунологиясы

Ұрықтанған аналық торшаның (зиготаның) жетілген ұрыққа (балаға) дейін дамуы, ананың денесіндегі иммунитеттің супрессорлық механизмімен жүруінде.

Жүктіліктің барлық даму кезеңдерінде осы механизм ананың оргазимінің ұрыққа қарсы иммундық реакция жүргізуінен қорғайды.

Осы супрессия әр түрлі факторлардан тұрады:

1. эндокрин жүйесінің өнімінен;

2. жалпы және жергілікті имундық реакциялық өзгерістерінен;

Ұрықтану – антиген + антидене реакциясы.

Сперматозоидта көптеген басқа антигендерінен басқа, капатизация кезінде ашылатын МА-1 антигені бар. Аналық торшаның адгезия функциясын атқаратын белок сперматозоидты ұрықтану кезінде «ұстап» тұрады. МА-1 антигеннің аналық клетка рецепторымен байланысуы әр түрлі факторлардың әсерінен болмауы мүмкін. Эндогендік белоктар, әр түрлі ферменттер байланысуды бұзып, стресстер экспрессияны азайтып, кері әсер етеді.

Сперматозоидтарға және бластоцистке әйелдерде табиғи толеранттылық мына жағдайларға байланысты қалыптасқан:

1. гаметаларда (жыныстық торшаларда) трансплантациялық антигендер жоқ;

2. ұрықтық плазма иммунитетті тежейтін әсер етеді;

3. әйелдердің жыныстық жолындағы супрессивті факторлар (шырышты қабықтағы Т-лимфоцит супрессорлар және генетикалық әсермен белсенділігі төмен макрофагтар).

Зигота шешесінің торшалық иммунитетінен HLA молекуласы жоқ мөлдір қабатпен қоршалып қорғанған. Бұдан кейінгі даму кезеңдерінде де HLA – табылмайды. Әйелде жыныстық қатынас кезінде еркектің HLA молекуласымен сенсибилизация дамиды. Сенсибилизацияны әсіресе еркектің шәуетіндегі ертінді трофобласт-лимфоцит айқасты антигені (ТLХ) береді. Қазір осы антигеннің 4 түрі белгілі. Бұлардың кейбірі HLA-ға ұқса, басқалары адам трофобластының арнайы антигені (ТрФ).

Ұрықтану және ұрықтың одан әрі дамуы белгілі гормондардың (эстрагендер мен гестагендердің әсерімен жүреді) жатырды дайындауда және оған ұрықтың имплантациясында маңызды роль прогестерон, бластокинин, жүктіліктің алғашқы фазасы белоктары атқарады. Бұл кезде Т-лимфоциттер-супрессорлар (СД8) белсенділік көрсетеді. Сөйтіп, гормондарда шешесінің ұрыққа толеранттылығын көтереді.

Шешесімен ұрық арасындағы иммунологиялық тепе-теңдікті плацента атқарады. Плацентаның бірнеше функциясы бар:

1. Зат алмасу немесе транспорттық функциясы. Ұрыққа иммуноглобулин G (барлық класстары) өтеді: ұрықтан шешесінің қанына ұрықтың альфафетопротеині (күшті иммуносупрессивтік белсенділігі бар белок), глюкокортикоидтар мен эстрогендер, трофобласт клеткалары, лейкоциттер және эритроциттер өтеді.

2. Тосқауылдық функциясы. Ұрықты шешесі жағынан келетін зиянды заттардан қорғайды. Әкесінің HLA антигеніне қарсы антиденелер сүзіліп, ұсталып, С3-конвертазамен белсенділігін жойып трофобластқа цитотоксикалық әсер етпейді.

3. Иммунитетті реттейтін функциясы. Плацента простагландин Е2 (ПГЕ2), хориондық гонадотропин (ХГ) және трофобластық бета 1- гликопротеин өндіреді.

ПГЕ-2 жүктіліктің бірінші күнінен шығып лимфоциттердің ИЛ-2 рецепторларының белсенділігін басады. ХГ ұрықтанғаннан кейін пайда болып оттегіне байланысты метаболизмді, антигеннің ұсынысын, процессингді басып, макрофагтарды тежейді.

Жүктілік кезінде жалпы иммунитетте өзгереді: Т-супрессорлардың саны көбейіп, иммунитет реттейтін индекс азаяды. Мұндай өзгеріс жүктіліктің бірінші триместрінде пайда болып, аяғына дейін сақталады. Супрессорлық өзгеріс арнайы әке HLA – гаплотипіне бағытталады. Жалпы иммунитеттің басылуы хориондық гонадотропинге байланысты. Шеткі лимфоциттерінің осы гормонға рецепторлары бар. Т-хелперлердің азайып, Т-супрессорлардың көбеюі осыған байланысты. Хелперлердің өзгеруі хелпер-2-ні көбейтеді. Осы механизмдер бұзылса (супрессия азайса) әйелдерде кенеттен болатын түсік (аборт) дамиды. Егер иммунитет реттейтін индекс дені сау (жүктілік жоқ) адамдардікіндей болса, ол да түсік түсу қауіпін көрсетеді.

Фетоплаценталық комплекс стероидтарды және плаценталық лактогенді максимум шығаруы Т-супрессорлардың 3-ші триместрде көбеюіне дәл келеді. Осы айтылған гормондар супрессорлық әсерін жүктіліктің 8-32 аптасына дейін сақтайды. Т-клеткалардың супрессорлық әсері 37-аптадан бастап азайып, бала туар алдында Т-хелпер – 1 әсері көтеріледі. Ұрықты шешесінің иммундық жүйесінен қорғайтын факторлар:

1. Трофобласт торшаларында HLA классикалық антигендердің І және ІІ-кластары жоқ;

2. Т-хелперлердің функциональдық тепе–теңдігі хелпер-2 жағына басым жүреді;

3. Плацентаның иммунитет реттейтін рөл-шешенің организмінде иммунитет басатын жағдай құрады.