Клімчік_ДЕНДРОЛОГИЯ

31

б) эпіфіты карыстаюцца іншымі раслінамі толькі як месцам прымацавання і пасялення;

в) ліяны карыстаюцца іншымі раслінамі як падпорай, дзякуючы гэтаму і не трацяць шмат матэрыялу на пабудову сваіх сцёблаў.

2. Сувязі, якія даюць узаемную карысць (сімбіёз):

а) сувязі паміж матыльковымі раслінамі і бактэрыямі. На каранях матыльковых утвараюцца клубеньчыкі ў выніку пранікнення бактэрый з глебы ў карані. Бактэрыі становяцца паразітамі клетак каранёў, але ў той жа час засвойваюць свабодны азот паветра і ў выглядзе нітратаў аддаюць яго матыльковай расліне;

б) сувязі паміж вышэйшымі раслінамі і грыбамі (эндатрофная мікарыза). Грыб у выглядзе гіфаў пасяляецца ў клетках кары некаторых дрэў, кустоў і травяністых раслін. У шэрагу выпадкаў (некаторыя архідныя) вышэйшыя расліны без мікарызы не могуць існаваць, і нават насенне не прарастае пры адсутнасці гіфаў грыба;

в) сувязь паміж водарасцямі і грыбамі. Сімбіёз паміж некаторымі відамі гэтых арганізмаў прыводзіць да фарміравання асобых – і марфалагічных, і экалагічных – арганізмаў, якія называюць лішайнікамі.

32

Глава 3. АСНОВЫ ВЫВУЧЭННЯ РАСЛІННАГА ПОКРЫВА

3.1. Прыкметы відавой разнастайнасці

Разнастайнасць раслін – гэта разнастайнасць відаў. Від – гэта канкрэтная форма існавання і развіцця жывой прыроды. Усе жывыя арганізмы належаць да якога-небудзь віду. Такім чынам, від – гэта сукупнасць, мноства індывідаў раслін або жывёл, якія валодаюць комплексам аднолькавых прыкмет, што перадаюцца ў спадчыну ад пакалення да пакалення. Значыць, гэта сукупнасць арганізмаў, якія аднародныя генетычна.

Значыць, від – гэта сукупнасць асобін, якія без перашкод скрыжоўваюцца паміж сабой і ў прыродных умовах не скрыжоўваюцца з іншымі арганізмамі, г. зн. з другой сукупнасцю асобін іншых відаў. Генетычная ізаляцыя з’яўляецца асноўным крытэрыем віду. Відавыя адрозненні вельмі разнастайныя. Іх можна размежаваць у наступнай паслядоўнасці:

Марфалагічныя: габітус, памеры, працягласць жыцця, форма вегетатыўных і рэгенетыўных органаў. Марфалагічныя відавыя адрозненні асабліва выразна праяўляюцца ў раслін у дарослым стане, у перыяд развіцця рэгенератыўных органаў. Марфалагічная аднароднасць органаў асобін характэрная для ўсіх стадый развіцця ад насення да насення.

Анатамічныя: памеры, форма, прасторавае размеркаванне клетак і тканак, раслін, зародка, пылку, спор, кветак, усходаў, каранёў, сцябла, лісця, пупышак, драўніны, кары, сасудаў, механізму дзялення клетак, напрыклад камбію.

Экалагічныя: адносіны раслін да экалагічных фактараў – холадаўстойлівасць, марозаўстойлівасць, гарачаўстойлівасць, патрэбнасць у святле, вільгаці, прыстасаванасць да недахопу вільгаці або кіслароду ў глебе, патрабавальнасць да элементаў харчавання.

Эталагічныя: прыкметы, якія ў асноўным характэрны для жывёлы – паводзіны, г. зн. склад жыцця, размнажэнне, узаемаадносіны самцоў і самак, бацькоў і дзяцей, арганізацыя харчавання і г. д. У раслін да гэтай групы прыкмет можа аднесці драпежніцтва, паразітызм, спосабы распаўсюджвання насення, апыленне і інш.

Біяхімічныя: характар метабалізму, абмен рэчываў на ўзроўні клетак, тканак, расліны цалкам; будова і ўласцівасці бялкоў, ферментатыўная актыўнасць, сінтэз розных спецыфічных рэчываў (смалы, алею, эфіру інш.).

Геаграфічныя – геаграфічныя вобласці і рэгіёны існавання віду. Натуральныя геаграфічныя адрозненні ўключаюць і экалагічныя фактары (клімат, глебавыя ўмовы).

Прасторавае распаўсюджванне віду абумоўлівае яго папуляцыйную структуру.

Від існуе не паўсюдна на зямным шары, а на пэўнай вялікай або малой тэрыторыі. Геаграфічная вобласць, рэгіён існавання віду – гэта арэал.

Розныя батанічныя віды характарызуюцца рознымі арэаламі, якія будуць разглядацца ніжэй. Расліны з шырокім арэалам – гэта віды з шырокай экалагічнай амплітудай, якія распаўсюджаны на вялікіх тэрыторыях аднаго або двух сумесных кантынентах, у межах некалькіх прыродных зон (сасна звычайная, бяроза павіслая, вярба казіная). Расліны з вузкім арэалам – віды абмежаванага распаўсюджвання на частцы якога-небудзь кантынента з паранаўнальна падобным комплексам умоў месца росту. Калі сучасны вузкі арэал з′яўляецца рэшткавым ад некалі шырокага, які звузіўся ў выніку моцных змяненняў знешняга асяроддзя, яго называюць рэліктавым. Рэліктавыя арэалы характэрны для рэліктавых відаў (г. зн. якія зберагліся да сучаснага часу з геалагічных эпох мінулага). Але не ўсе рэліктавыя віды маюць рэліктавыя арэалы. Напрыклад, як чарніцы, брусніцы, багун, займаюць і зараз даволі шырокія сучасныя арэалы. Таму неабходна адрозніваць паняцці «рэліктавы арэал» (заўсёды рэшткавы, вузкі) і «арэал рэлікта», які можа быць як вузкім, так і шырокім.

Расліны, якія займаюць вельмі шырокі арэал і існуюць на розных кантынентах, называюць касмапалітамі. Найбольшая колькасць касмапалітаў адносіцца да водных раслін, што вызначаецца вялікім падабенствам умоў воднага асяроддзя і больш лёгкімі ўмовамі распаўсюджання (шальнік-Alisma plantago і інш.). Касмапалітамі з’яўляюцца таксама расліны-пустазелле, якія звязаны з дзейнасцю чалавека: макрыца (Stellaria media),

33

дзьмухавец (Taraxacum vulgare), крапіва (Urtica urens, U. dioica) і інш. Значна радзей касмапалітамі з’яўляюцца расліны сухіх месцаў росту, таму што тут разнастайнасць умоў існавання вельмі вялікая. Да іх можна аднесці арляк звычайны (Pteridium aquilinum) і інш.

Расліны (віды), якія займаюць вузкі арэал і прыстасаваліся да якога-небудзь пэўнага фларыстычнага раёна, называюцца эндэмічнымі або эндэмамі. Да такіх раслін адносяцца яліна ўсходняя і піхта каўказская, якія ўтвараюць лясы ў заходняй частцы Каўказа; фісташка звычайная, якая расце ў перадгор’і Сярэдняй Азіі; кізільнік бліскучы – Забайкаллі; піхта камчацкая, якая расце толькі на Камчатцы і займае плошчу каля 13 га, і інш. Эндэмічнымі могуць быць не толькі віды, але і роды, сямействы і парадкі раслін. Шматлікія батанічныя віды з эндэмічнымі і рэліктавымі арэаламі адносяць да катэгорыі рэдкіх і знікаючых, яны занесены ў Чырвоныя кнігі розных краін.

Расліны, якія без волі і розуму чалавека перанесены з аднаго прыроднага арэала ў іншую геаграфічную вобласць, называюцца адвентыўнымі (купалка канадская). У раслін з шырокім арэалам, у выніку ізаляцыі асобных раёнаў, эвалюцыя віду ідзе рознымі шляхамі. Гэты разрыў арэала можа прывесці да ўтварэння новых відаў, якія атрымалі назву вікарных або замешчаных. Так, вікарнымі ў адносінах адзін да аднаго з’яўляецца далёкаўсходні арэх манчжурскі і паўночнаамерыканскі арэх шэры; еўрапейскі клён, вастралісты і далёкаўсходні клён, драбналісты і інш.

Арэалы раслін бываюць трох тыпаў: суцэльныя, разарваныя і стужкавыя.

Пры суцэльным арэале расліны віду раўнамерна займаюць усе адпаведныя месцы росту (піхта сібірская, бяроза пушыстая і інш.).

Арэал называюць разарваным тады, калі тэрыторыя, якая занята відам, распадаецца на дзве або больш асобных частак, ці, апроч суцэльнай часткі арэала, маюцца астраўныя месцазнаходжанні гэтага віду, якія аддалены на значную адлегласць (сасна звычайная, асіна, дуб чарэшчаты, алешына чорная і інш.).

Віды раслін, арэалы якіх выцягнуты стужкамі ўздоўж берагоў рэк або іх старажытных рэчышчаў, маюць так званыя стужкавыя арэалы. У стужкавыя арэалы могуць пераходзіць і разарваныя арэалы на паўночных або паўднёвых межах распаўсюджання раслін. Такія арэалы займаюць дуб чарэшчаты ў лесастэпавай і стэпавай зонах; стужкавыя бары сасны звычайнай ў Казахстане; віды таполей і інш.).

Арэалы раслін адлюстроўваюць па геаграфічных картах трыма спосабамі: а) вычэрчваннем межаў арэала; б) суцэльным яго штрыхаваннем;

в) абазначэннем пунктамі ўсіх асноўных месцаў росту расліны віду.

3.2. Унутрывідавая зменлівасць

Кожны батанічны від мае якую-небудзь пэўную амплітуду вагання прыкмет і ўласцівасцей – г. зн. фармавую разнастайнасць. Так, дрэвы яліны звычайнай могуць адрознівацца паміж сабой габітусам кроны, энергіяй росту, даўжынёй ігліцы, працягласцю жыцця, колерам генератыўных органаў і г. д. У яліны сібірскай і калючай ёсць формы з серабрыстай, шызай і зялёнай ігліцай; у асіны і дуба чарэшчатага феналагічныя формы, якія рана і позна распускаюцца і г. д. Усе прыведзеныя прыклады характарызуюць наяўнасць у драўняных раслін унутрывідавога полімарфізму, які абумоўлены выявай розных форм унутрывідавой зменлівасці. Шматграннасць форм яе выяўлення ў раслін вызначыла неабходнасць выдзялення адпаведных унутрывідавых класіфікацыйных адзінак (таксонаў).

Міжнародным кодэксам батанічнай наменклатуры (1980) прызнаны наступныя паслядоўна супадначаленыя таксоны, якія рангам ніжэй, чым від (species, скарочана – sp.):

падвід (subspecies, ssp.), разнавіднасць (varietas, var), падразнавіднасць (subvarietas), форма

(forma, f), падформа (subforma). З улікам іншых сучасных класіфікацый унутрывідавых катэгорый у драўняных раслін (Л.Ф. Праўдзін, 1967; К.М. Завадскі, 1968) ніжэй прыведзена кароткая характарыстыка ўказаных таксонаў.

34

Падвід, або геаграфічная раса, экатып – найбольш буйная таксанамічная адзінка ўнутры віду. Вызначаецца як група асобін, якія без перашкод скрыжоўваюцца паміж сабой, маюць адну або некалькі спадчынных прыкмет і свой унутрывідавы арэал. Як экатыпы, падвіды характарызуюцца рознай экалагічнай прыстасаванасцю да ўмоў росту – кліматычных, эдафічных, фітацэнатычных. Падвіды характэрны для шматлікіх драўняных парод з шырокім арэалам: сасны звычайнай, дуба чарэштага, бярозы павіслай і інш.

Разнавіднасць, або кліматычная раса, кліматычны экатып (кліматып) – таксон, які выдзяляюць унутры віду або падвіду. Да адной разнавіднасці адносяць папуляцыі, якія распаўсюджаны у рэгіёнах з падобнымі кліматычнымі ўмовамі. Чым больш разнастайныя кліматычныя ўмовы ўнутры арэала віду, тым больш можна чакаць у яго кліматыпаў. Разнавіднасці вядомы ў сасны звычайнай, дуба чарэшчатага. Маюць іх і драўняныя пароды з горна-вышыннымі арэаламі (піхта каўказская, арэх грэцкі).

Выдзяленне разнавіднасцей мае вялікае значэнне для лесакультурнай практыкі, таму што на іх аснове праводзяць раянаванне нарыхтовак насення драўняных парод і ствараюць штучныя пасадкі.

Вельмі важна ўлічваць экалагічныя асаблівасці кліматыпаў пры інтрадукцыі, таму што розныя кліматыпы па рознаму прыстасоўваюцца да новых кліматычных умоў за межамі натуральнага арэала. Экалагічныя асаблівасці, спецыфіка росту і развіцця падвідаў і разнавіднасцей перадаецца ў спадчыну.

Падразнавіднасць, або эдафічны тып (эдафатып), аб’ядноўвае папуляцыі ў межах разнавіднасці (кліматыпа). Напрыклад: горны, пойменны і саланцовы – экатыпы дуба чарэшчатага; нізінны і баравы – экатыпы яліны еўрапейскай.

Апроч эдафатыпаў, да падразнавіднасці часам адносяць цэнатыпы – экатыпы, якія звязаны з пэўнымі фітацэнозамі. Мадыфікацыйныя (не перадаюцца ў спадчыну) формы раслін, якія прымеркаваны і прыстасаваліся да пэўных месцаў росту, называюць экадамі. Напрыклад, сасна звычайная на верхавых сфагнавых балотах, якая адрозніваецца карлікавым або кустападобным відам, пакарочанай ігліцай, дробнымі шышкамі. Але пасля асушэння балот яна рэзка павялічвае прырост і ўзнаўляе марфалагічныя прыкметы, якія характэрны для лясных асобін сасны.

Форма, або марфабіялагічная група, – гэта сукупнасць асобін віду, якія адрозніваюцца ад іншых асобін таго ж віду па сваіх марфалагічных, анатамічных прыкметах, біялагічных або фізіёлага-біяхімічных уласцівасцях. Адрозніваюць формы марфалагічныя, біялагічныя, імунныя.

Марфалагічныя формы вылучаюцца па адной або некалькіх прыкметах: пірамідальная і ніцая форма, шырока- і вузкакронная форма, адрозніваюцца па канфігурацыі, памерах, афарбоўцы лісця, кветак, шышак, пладоў, насення і г. д.

Усе марфалагічныя формы маюць вялікае значэнне ў дэкаратыўным садаводстве, улічваюцца ў практыцы лясной селекцыі.

Біялагічныя формы адрозніваюцца па энергіі росту, даўгавечнасці, рэпрадуктыўных уласцівасцях (формы сасны звычайнай, якія хутка растуць; формы арэха грэцкага, якія рана пачынаюць плоданасіць; формы дуба чарэшчатага, якія ўстойліва і шчодра плоданосяць).

Феналагічныя формы з’яўляюцца таксама біялагічнымі, але адрозніваюцца тэрмінам праходжання феналагічных фаз, працягласцю росту парасткаў і вегетацыі, цыклаў фарміравання пладоў і насення (формы яліны еўрапейскай, дуба чарэшчатага, ясеня звычайнага, якія рана і позна распускаюцца; формы з розным тэрмінам паспявання пладоў у арэха грэцкага, дуба чарэшчатага, чарэшні). У тых выпадках, калі феналагічныя формы адлюстроўваюць экалагічныя адрозненні розных кліматыпаў, іх разглядаюць як феналагічныя разнавіднасці або сезонныя рэсы (формы дуба чарэшчатага, якія рана і позна распускаюцца).

Фізіялагічныя формы адметныя асаблівасцямі выяўлення сваіх фізіялагічных функцый. Так, асобіны вяза драбналістага адрозніваюць па солевынослівасці, яліны еўрапейскай – па марозаўстойлівасці.

35

Біяхімічныя формы аб’ядноўваюць групы асобін, якія адрозніваюцца змесцівам хімічных рэчываў у іх органах. Напрыклад, у сасны звычайнай вядомы формы высока- і нізкасмолапрадукцыйныя; у рабіны, кізілу, абляпіхі – формы з розным змяшчэннем вітамінаў у пладах і г. д.

Імунныя формы адметныя ўстойлівасцю да хвароб і насякомых-шкоднікаў. У асіны і іншых відаў таполей маюцца формы, якія ўстойлівыя і няўстойлівыя да стваловых гнілей.

Формы могуць мець свой арэал. У гэтым выпадку яны прыстасаваны да пэўных геаграфічных раёнаў і ўмоў месца росту. Калі яны не маюць вызначанага арэала, то сустракаюцца па ўсім арэале віду без бачнай прыстасаванасці да якіх-небудзь асобных экалагічных умоў і раёнаў.

Падформа, або біятып, – найдрабнейшы ўнутрывідавы таксон, які аб’ядноўвае групы генетычна аднолькавых асобін. У перакрыжаванаапыляльных раслін, у тым ліку і драўняных, фактычна кожнае дрэва з’яўляецца біятыпам, таму што ўтвараецца ў выніку зліцця генетычна розных гамет. Да падформы адносяць і клон – вегетатыўнае патомства адной асобіны. Клоны ўтвараюць усе драўняныя расліны, якія здольныя размнажацца вегетатыўна.

Сярод унутрывідавых таксонаў асобае месца належыць папуляцыі – арэальнай катэгорыі, якая таксанамічна займае прамежкавае становішча паміж экатыпам (разнавіднасцю, падразнавіднасцю) і формай. Папуляцыя – гэта група асобін аднаго віду, што свабодна скрыжоўваюцца або патэнцыяльна свабодных да скрыжавання, якія на працягу доўгага часу насяляюць адпаведную тэрыторыю і знаходзяць пэўныя прасторава-часавыя ўзаемаадносіны. Паводле сучасных уяўленняў кожны біялагічны від – гэта складаная сістэма папуляцый, якія праз паслядоўны ланцужок пакаленняў ажыццяўляюць эвалюцыйны працэс.

Элементарнай крыніцай для пачатку гэтага працэсу ў раслін з’яўляецца іх індывідуальная зменлівасць, якая нараджае шматлікія ўнутрывідавыя формы біятыпаў. Аднак працэсы эвалюцыі адбываюцца не ў асобных відаў, а ў папуляцыях. Таму ў сістэме ўнутрывідавых таксонаў папуляцыя займае цэнтральнае становішча як эвалюцыйная адзінка.

У выніку селекцыйнай работы вучоныя стварылі і працягваюць ствараць мноства гаспадарча каштоўных сартоў раслін (культывараў). Сорт – сукупнасць культывараў раслін, якія якасна адрозніваюцца марфалагічнымі, фізіялагічнымі, цыталагічнымі, біяхімічнымі прыкметамі і захоўваюць пры ўзнаўленні свае асобныя прыкметы. Сарты асабліва шырока распаўсюджаны ў практыцы пладаводства і дэкаратыўнага садаводства. Напрыклад, ясень звычайны, сорт ніцы – Fraxinus excelsior L. cv. «Pendula».

3.3. Інтрадукцыя раслін

Пад інтрадукцыяй раслін разумеюць мэтанакіраваную дзейнасць чалавека па ўвядзенні ў культуру новых відаў, форм і сартоў шляхам развядзення іх за межамі натуральнага (віды, падвіды, разнавіднасці) арэала або прасоўвання ў новыя раёны сартоў. Інтрадукаваныя расліны называюць інтрадуцэнтамі або экзотамі, у адрозненнеад мясцовых відаў, якія адносяць да абарыгенных, або аўтахтонных.

Інтрадукцыя драўняных раслін уключае распаўсюджанне насення, чаранкоў, а часам і маладых раслін цалкам. Насенны спосаб развядзення інтрадуцэнтаў з’яўляецца больш эфектыўным, таму што забяспечвае лепшую адаптацыю інтрадукаваных драўняных раслін да новых умоў навакольнага асяроддзя. Ва ўсіх выпадках пры інтрадукцыі чалавек мае справу не з відам увогуле (від як сістэма папуляцыі існуе толькі ў сваім натуральным арэале), а толькі з асобнымі прадстаўнікамі яго папуляцыі. Інтрадукцыя раслін, асабліва драўняных, далёка не заўсёды завяршаецца поспехам. Паспяховай яна аказваецца толькі ў тых выпадках, калі новыя ўмовы знешняга асяроддзя адпавядаюць у поўным аб’ёме біялагічным і экалагічным асаблівасцям інтрадуцэнта. Пры адсутнасці такой адпаведнасці інтрадукаваная расліна вельмі дрэнна прыстасоўваецца за межамі натуральнага арэала, а часта і гіне, г. зн. не акліматызуецца.

Акліматызацыя – гэта працэс прыстасавання расліны да новых умоў асяроддзя за

36

кошт змянення зыходнага генатыпу (змянення спадчыннай уласцівасці). Пры акліматызацыі адрозніваюць фенатыпічныя змяненні (не перадаюцца ў спадчыну), якія адбываюцца ў час антагенезу расліны на ўзроўні асобіны, і змяненні генатыпічныя (спадчынныя), якія рэалізоўваюцца толькі праз ланцуг інтрадукцыйных папуляцый на падставе жорсткага і натуральнага штучнага адбору. Пры інтрадукцыі раслін адрозніваюць таксама натуралізацыю – перанясенне расліны ў экалагічныя ўмовы, якія падобныя або нават больш спрыяльныя, чым ў натуральным арэале.

Увядзенню ў вытворчасць любога новага віду інтрадуцэнта заўсёды папярэднічае комплекс доўгатэрміновых даследаванняў, якія звязаны з выбарам зыходнага расліннага матэрыялу для інтрадукцыі, арганізацыяй і правядзеннем інтрадукцыйных выпрабаванняў раслін, з вывучэннем іх рэакцыі на ўздзеянне новых умоў знешняга асяроддзя, распрацоўкамі агратэхнікі, якая б забяспечыла найбольш паспяховае прыстасаванне расліны да гэтага асяроддзя.

Зусім унікальным помнікам паспяховай інтрадукцыі таежных лесаўтваральнікаў, якая праведзена яшчэ па ўказу Пятра I, з’яўляецца існуючы ў сучасны час у 70 км на поўнач ад С.-Пецярбурга запаведны лістоўнічны гай.

Такія інтрадуцэнты, як глядычыя, рабінія ілжэакацыя, айлант, вяз драбналісты, ясень зялёны, розныя віды і сарты таполей, маюць вялікае значэнне для практыкі агралесамеліярацыі, стэпавага і полеахоўнага лесаразвядзення. Яны каштоўныя за хуткасць росту, засухаўстойлівасць, солевынослівасць, магчымасць прадухіляць водную і ветравую эрозію (разбурэнне) глебы, замацоўваюць рухомыя пяскі і схілы яроў. Шырокае распаўсюджанне атрымалі драўняныя экзоты пры аблясенні кар’ераў, горных адвалаў, тэрыконаў.

Для лясной гаспадаркі вельмі важна інтрадукцыя лесаўтваральнікаў, якія маглі б забяспечыць значнае павышэнне прадукцыйнасці лясоў і скараціць тэрміны вырошчвання высакаякаснай драўніны.

Хоць Рэспубліка Беларусь і лясная краіна, флора яе небагатая дрэвамі і кустамі. Натуральна тут растуць 28 відаў дрэў, 59 відаў кустоў, 10 відаў паўкустоў і 8 відаў кусцікаў. Абмежаваны склад дэндрафлоры не можа задаволіць сучасныя запыты зялёнага будаўніцтва, лясной і сельскай гаспадаркі, насельніцтва і інш. Гэта выклікае неабходнасць узбагачэння мясцовай флоры гаспадарча карыснымі раслінамі шляхам інтрадукцыі з іншых рэгіёнаў.

Інтрадукцыя драўняных раслін у Беларусі пачалася ў першай палове XIX стагоддзя, калі ў садах і парках буйных землеўладальнікаў разам з мясцовымі драўнянымі пародамі пачалі высаджваць і прывезеныя экзоты. Па першым часе інтрадукцыя насіла больш аматарскі характар пад заходнееўрапейскім уплывам.

Магутным штуршком у развіцці інтрадукцыі драўняных раслін стала масавае садовапаркавае будаўніцтва на тэрыторыі Беларусі ў другой палове XIX стагоддзя, якое выклікала вялікі попыт на рэдкія расліны. Асабліва шырокага размаху дасягнула аматарская інтрадукцыя у канцы XIX – пачатку XX стагоддзя. Шматлікія паркі, якія былі пераўтвораны ў падабенства батанічных садоў, былі гонарам іх землеўладальнікаў. У цяперашні час на тэрыторыі Беларусі захавалася каля 300 прысядзібных садоў і паркаў з наяўнасцю значнай відавой разнастайнасці інтрадукаваных драўняных раслін.

Да канца XIX стагоддзя адносяцца і першыя ўвядзенні драўняных экзотаў у лясныя пасадкі. У прыватнаўласніцкіх лясах закладваюцца вопытныя штучныя пасадкі лістоўніцы еўрапейскай і сібірскай, сасны веймутавай і горнай, піхты сібірскай і інш.

Аматарская інтрадукцыя драўняных раслін, нягледзячы на яе недасканаласць у метадычных адносінах, мае пэўнае навуковае значэнне як эксперымент па выяўленні прыгоднасці для масавай культуры ў Беларусі шматлікіх відаў дрэвава-хмызняковых раслін рознага геаграфічнага паходжання. Пасадкі мінулых гадоў з’яўляюцца жывым адлюстраваннем устойлівасці і гаспадарчай каштоўнасці ў мясцовых умовах шматлікіх драўняных раслін. Яны таксама могуць быць выкарыстаны ў якасці матачніка насеннага і вегетатыўнага матэрыялу для далейшага размнажэння каштоўных відаў.

37

Планамерная інтрадукцыйная работа на навуковай аснове разгарнулася на Беларусі у пачатку XX стагоддзя. У 1925 годзе ў Мінску (Лошыца) была арганізавана Беларуская станцыя Усесаюзнага інстытута раслінаводства (УІР).

Дэндрасектар станцыі садзейнічаў распаўсюджанню вялікай колькасці каштоўных экзотаў, асабліва хвойных парод. Праіснавала яна да 1932 года. Некаторы ўклад у справу інтрадукцыі новых парод для штучных пасадак унеслі Жорнаўская, Вяляціцкая і Горацкая лясныя вопытныя станцыі, якія былі ўтвораны ў 1924–1925 гадах, і Беларускі навуковадаследчы інстытут лясной гаспадаркі, які быў арганізаваны ў 1930 годзе ў Гомелі. Вопытныя станцыі праводзілі феналагічныя назіранні над інтрадукаванымі пародамі, размножвалі іх у гадавальніках, а з 1928 года прыступілі да закладкі вопытных пасадак экзотаў.

УГомелі прафесар І. А. Яхантаў распрацаваў методыку і схемы для пасадкі арэха манчжурскага і коркавага дрэва. Прафесар К. Ф. Міран займаўся даследаваннямі пасадак таполей і лістоўніцы.

Для таго каб разважаць пра магчымасці росту іншаземнай расліны ў новых умовах раёна інтрадукцыі і пра годнасць яе да масавых пасадак, неабходны першасныя выпрабаванні інтрадуцэнтаў «ад насення – да насення». Калі для травяністых раслін для гэтага дастаткова некалькі гадоў, то для драўняных неабходны дзесяцігоддзі. Біяэкалагічныя ўласцівасці драўняных экзотаў, іх устойлівасць да жыцця і прыстасаванасць да новых умоў росту, а тым больш дэкаратыўныя і лесаводчыя якасці, у поўнай меры пазнаюцца ў дарослым узросце. Таму вывучаць драўняныя экзоты патрэбна сістэматычна на працягу ўсяго жыццёвага цыкла. Толькі на падставе шматгадовых дадзеных можна правільна разважаць пра перспектывы гаспадарчага выкарыстання іншаземных драўняных раслін.

Для першапачатковых выпрабаванняў інтрадукаваных драўняных раслін закладваюць спецыяльныя пасадкі, якія называюцца дэндрарыямі. Буйнейшы ў Беларусі дэндрарый для навуковых даследаванняў па інтрадукцыі, акліматызацыі і селекцыі драўняных раслін створаны ў Мінску ў Цэнтральным батанічным садзе НАН Беларусі.

Ёсць дэндрарый і ў батанічным садзе БДТУ, у Глыбоцкім лясгасе Віцебскай вобласці і іншых установах. Дэндрарыі служаць асноўнай базай інтрадукцыйных даследаванняў драўняных раслін і матачнікам зыходнага матэрыялу для размнажэння перспектыўных відаў. Канцэнтрацыя ў пэўнай сістэме вялікай колькасці відаў і форм дрэвавых і хмызняковых раслін дазваляе выкарыстоўваць дэндрарыі і як вучэбную базу для падрыхтоўкі спецыялістаў-дэндролагаў, ландшафтных архітэктараў, студэнтаў навучальных устаноў.

Прыродная флора Беларусі бедная хвойнымі раслінамі. Натуральна тут растуць толькі сасна звычайная, яліна звычайная, ядловец звычайны і як батанічная рэдкасць, толькі ў Белавежскай пушчы, – піхта белая. З 59 відаў кустоў беларускай флоры для зялёнага будаўніцтва цікавасць уяўляюць каля 15 відаў. У прыроднай флоры Беларусі няма драўняных ліян, вельмі патрэбных для вертыкальнага азелянення.

Шматгадовыя вывучэнні драўняных інтрадуцэнтаў ЦБС НАН Беларусі ў пасадках рэспублікі дазволілі адабраць і рэкамендаваць для зялёнага будаўніцтва да 40 відаў хвойных парод, больш за 60 відаў ліставых парод, больш за 100 відаў хмызнякоў і 15 відаў віткавых раслін.

Умэтах пашырэння пароднага складу лясоў вялікаю цікавасць уяўляюць экзоты, якія адметныя хуткім ростам і даюць тэхнічна каштоўную драўніну. За 100-гадавы перыяд у штучных пасадках на тэрыторыі Беларусі выпрабавана каля 25 відаў дрэвавых экзотаў. Найбольш перспектыўнымі па прадукцыйнасці і росце ў мясцовых умовах адзначаны лістоўніца еўрапейская, японская і сібірская, ілжэтсуга Мензіса, дуб паўночны, некаторыя таполі. Гэтыя пароды хутка растуць і ўтвараюць насаджэнні больш прадукцыйныя, чым мясцовыя пароды.

Узялёных зонах вакол гарадоў, ахоўных палосах уздоўж дарог, водаахоўных лясах, дзе эксплуатацыйныя якасці насаджэнняў маюць другаснае значэнне, перспектыўнымі для вырошчвання з’яўляюцца 50 відаў дрэў і кустоў, якія валодаюць высокімі водаахоўнымі і глебапаляпшальнымі ўласцівасцямі, а таксама каштоўнымі дэкаратыўнымі якасцямі.

38

Інтрадукцыя з’яўляецца навукай аб шляхах і заканамернасцях перасялення раслін, якая склалася ў шчыльным кантакце з батанікай, батанічнай геаграфіяй, экалогіяй, лесаводствам, садаводствам і шэрагам іншых навуковых дысцыплін.

На падставе іх тэарэтычных палажэнняў распрацоўваюць метады і заканамернасці перасялення і ўвядзення ў культуру новых каштоўных відаў.

3.4. Прыродныя зоны

Прыродныя зоны зямлі – гэта фізіка-геаграфічныя зоны сушы, буйныя падраздзяленні геаграфічнай абалонкі зямлі, якія заканамерна і ў пэўным парадку змяняюць адна другую ў залежнасці ад кліматычных фактараў, галоўным чынам ад суадносін цеплыні і вільгаці. Прыродная заканамернасць абумоўлена прасторавым становішчам зямнога шара ў адносінах да сонца, нахілам зямной восі кручэння. Таму прыродныя зоны размешчаны па паралелях, шыротах, занальных геаграфічных паясах. Баланс цеплыні і вільгаці вызначае прыродныя зоны. Зямны шар не з’яўляецца ідыяльным геаметрычным шарам. На паверхні сушы мноства горных хрыбтоў, горных комплексаў. Мацерыкі і акіяны размешчаны нераўнамерна, існуюць акіянскія цёплыя плыні. Таму і прыродныя зоны не ідэальна супадаюць з геаграфічнымі паясамі. Геаграфічныя паясы абмежаваны наступнымі каардынатамі: палярныя (халодныя) – 90º–66º33′ паўночнай і паўднёвай шыраты (п. і п. ш); умераныя – 66º33′–40º п. і п. ш; субтрапічныя – 40º–23º27′ п. і п. ш.; трапічны пояс – 23º27′ паўночнай і паўднёвай шыраты.

У суадноснасці з балансам цеплыні і вільгаці паслядоўна ў тым жа напрамку, як і геаграфічныя паясы, размешчаны прыродныя зоны, але ў розных рэгіёнах гэтыя каардынаты зон не заўсёды супадаюць.

Ледзяная зона, ледзяная пустыня (ледзяная тундра) характарызуецца нізкай цеплазабяспечанасцю. Прыход цеплыні – менш за 42 кДж/см2 у год, колькасць ападкаў – да 250 мм, выпарэнне значна меншае за колькасць ападкаў, вечная мерзлата слоя зямлі, летняя размярзальнасць глебы не перавышае 40 см, сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца (ліпень) да 5ºС. Тут адсутнічаюць драўняныя віды раслін. У зоне растуць лішайнікі, імхі, некаторыя травы, кусцікі. З кусцікаў сустракаецца палярная вярба. Пакрыццё глебы расліннасцю не перавышае 60–65%. Прадукцыйнасць расліннасці – да 2–3 ц/га у год, не больш за 5 ц/га у год.

Размешчана ў палярнай частцы Канады, астравы: Новая Зямля, Зямля Франца-Іосіфа, Паўночная Зямля, Новасібірскія, Урангеля, Грэнландыя.

Зона тундры. Поўнач мацерыкоў паўночнага паўшар’я паміж 68 і 73º пн. ш. характарызуецца ўзгорыстым рэльефам і наяўнасцю махавых балотаў, якія ўтварыліся ў выніку ўзняцця глебы ў працэсе размярзання і замярзання верхніх слаёў і мноствам вільгаці. Характарызуецца некалькі большым прыходам цеплыні да 80 кДж/см2 у год, ападкі перавышаюць выпарэнне, колькасць іх 200–300 мм, тэмпература ліпеня 6–10ºС, не перавышае 11ºС. Характэрна вечная мерзлата. Адтаванне верхніх слаёў глебы да 60–70 см. Дрэвавая расліннасць адсутнічае, кусты прадстаўлены бярозай карлікавай, бярозай Мідэндорфа, ядлоўцам, вярбой арктычнай, палярнай.

Расліннасць прадстаўлена таксама кусцікамі, імхамі, лішайнікамі, злакамі, асакой, травамі. Прадукцыйнасць расліннасці – 5–20 ц/га ў год, да 20 ц/га ў год.

Зона лесатундры – гэта пераходная зона, якая прасціраецца вузкай палоскай паміж 66– 72º пн. ш. Для яе характэрны чаргаванне бязлесых і лясных плошчаў. Лясы размешчаны ў паніжаных месцах, захаваных ад вятроў, уздоўж рэк, асобнымі масівамі або палосамі. Гэта нізкарослыя рэдкастойныя лясы. Вышыня дрэў у межах 5–6 м. Тут растуць хвоевыя дрэвы: яліна сібірская, лістоўніца: сібірская і Гмеліна, сасна звычайная; кусты: сасна кедраваясланнікавая, ядловец сібірскі.

Ліставыя дрэвы: асіна, таполя пахучая; кусты: бяроза карлікавая і хмызняковая, алешына шэрая, алешнік кустовы, вярба казіная, шарсцістапарасткавая, прутападобная, пяцітычынкавая, чаромха звычайная, рабіна сібірская, спірэя сярэдняя, вярбалістая, парэчкі

39

чырвоныя і чорныя, бружмель Паласа. Недраўняная расліннасць такая ж, як і ў тундры. Тут тундра чаргуецца з рэдкалессем. Колькасць ападкаў 250–500 мм, выпаральнасць меншая за ападкі. Прыход цеплыні да 80–100 кДж/см2 у год. Вечная мерзлата. Адтаванне глебы больш за 1 м. Сярэдняя тэмпература ліпеня – 8–15ºС, там, дзе растуць дрэвавыя віды, сярэдняя тэмпература ліпеня не ніжэй за 11ºС. Калі сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца ніжэй за 11ºС, дрэвавыя віды (пароды) расці не могуць. Прадукцыйнасць расліннасці 5–25 ц/га ў год.

Зона тайгі. Лясная зона ўмеранага пояса займае вялікую тэрыторыю паўночнага паўшар’я з вялікай разнастайнасцю лясных фармацый, кліматычных, араграфічных умоў і разнастайнай флорай. Плошча зоны займае амаль усю тэрыторыю Паўночнай Амерыкі, Паўночную і Сярэднюю Еўропу і Паўночную Азію. Паўночная мяжа праходзіць ламанай лініяй ад 60 да 65–66º, 70–72º п. ш. Паўднёвая мяжа выражана яшчэ менш дакладна. У Еўразіі гэта прыкладна паўночная мяжа распаўсюджвання чарназёмаў. Клімат зоны тайгі вельмі разнастайны ў розных рэгіёнах. Колькасць ападкаў вагаецца ад 450–650 мм да 750– 900 мм (Прыморскі край) і нават 1500–2000 мм (Каўказ). Прыход цеплыні 100–150 кДж/см2 у год. Сярэдняя тэмпература ліпеня ад 15ºС да 25ºС, студзеня ад –3...–4ºС да –21...–22ºС. Прадукцыйнасць расліннасці 30–150 ц/га ў год. У выніку такой рознасці кліматычных умоў у розных рэгіёнах лясной зоны сфарміраваліся лясы разнастайнага фармацыйнага і відавога складу і прадукцыйнасці, што запатрабавала неабходнасць геаграфічнага дзялення зоны на падзоны і акругі. Выдзяленне ўлічвае дзве прыкметы: па перавазе груп і класаў фармацый і відавым (фларыстычным) складзе пераважных насаджэнняў (фітацэнозаў). Натуральна, што пры геаграфічным дзяленні ўлічваюцца і кліматычныя асаблівасці падзон і акруг і іх прасторавае становішча.

Выдзяляюць тры падзоны.

Падзона цемнахвоевай тайгі, для якой характэрны елкі, якія тут гаспадараць: звычайная, сібірская (Еўразія); чорная (Канада), белая (Аляска). Сосны, якія займаюць галоўным чынам пясчаныя і камяністыя глебы: сасна звычайная, кедравая сібірская, кедравая карэйская, Банкса, Мурэя і інш.; лістоўніцы: сібірская, Гмеліна, амерыканская і інш.; піхты: сібірская, бальзамічная, белая, суцэльналістая. Сярод ліставых відаў бярозы: павіслая, пушыстая, папяровая і інш., асіна, таполя бальзамічная. Вольхі: чорная, шэрая і інш. Пераважаюць хваёвыя віды. Сустракаюцца разнастайныя віды кустоў і траў.

Падзона цэнтральнай тайгі (падзона змешаных лясоў). У змешаных лясах растуць акрамя пералічаных відаў падзоны цёмнахваёвай тайгі больш цеплалюбныя віды сасны: аўстрыйская, веймутава, румелійская і інш., тсуга, ілжэтсуга, піхта белая. Сярод ліставых з’яўляюцца вярба белая, ломкая, таполі белая, чорная, вяз, ільма, дуб чарэшчаты, ліпы: драбналістая, буйналістая, еўрапейская, клёны і іншыя дрэвавыя пароды. Сустракаюцца разнастайныя віды хмызнякоў з родаў ружа, барбарыс, крушына, каліна, бузіна, чаромха, жаўтазель, бружмель, брызгліна, глог, арэшына і інш.

Падзона паўднёвай тайгі (шыракалістых лясоў). Асноўнымі лесаўтваральнікамі тут з’яўляюцца шыракалістыя дрэвавыя віды родаў: дуб, бук, клён, ясень, ліпа, граб і інш. Сярод хвоевых: сосны кедравая еўрапейская, італьянская, лістоўніца еўрапейская, піхта белая. Дрэвы другога, трэцяга яруса ціс ягадны, ядловец высокі, самшыт вечназялёны, каркас каўказскі, міндаль звычайны, глядычыя каспійская, сумах дубільны і інш. Хмызнякі падлеску родаў барбарыс, тамарыкс, рададэндран, лох, абляпіха, глог, вішня, карагана, ружа, падуб, брызгліна, бружмель.

Зона лесастэпаў – пераходная зона, размешчаная на мяжы лясной і стэпавых зон. Характэрна для цэнтральных частак мацерыкоў. У Еўразіі ў сярэднім абмежавана паралелямі 42–43˚ п. ш. – 50˚ п. ш. Цалкам для зоны характэрна некаторае перавышэнне выпаральнасці над колькасцю ападкаў. Цеплазабяспечанасць 150–170 кДж/см2 у год. Сярэдняя тэмпература ліпеня 18–25ºС, сярэдняя тэмпература студзеня –4...–25˚С. Клімат заходняй часткі зоны мяккі, усходняй – кантынентальны з гарачым сухім летам і суровай зімой. Колькасць ападкаў 350–500 мм.

40

Расліннасць прадстаўлена лугавымі травамі, шыракалістымі, хваёвашыракалістымі лясамі, кустамі. Характэрна чаргаванне лясных і стэпавых раслінных фармацый. Лес нідзе не мае суцэльнага распаўсюджання. У заходняй частцы лесастэпавай зоны лясы ўтвараюць шыракалістыя дрэвавыя пароды высокай прадукцыйнасці. У асноўным гэта дубровы або лясныя фітацэнозы з удзелам дуба, ліпы, клёна, вяза, ясеня, граба. Ва усходняй – драбналістыя з бярозы і асіны). На пясчаных глебах расце сасна звычайная. Лясы часцей распаўсюджаны ў паўночнай частцы зоны, на поўдні яны звычайна прыстасаваны да далінаў рэк.

Асноўныя лесаўтваральнікі: сасна звычайная, яліна звычайная (толькі ў Еўропе), бяроза павіслая і пушыстая, асіна, алешына чорная, таполі чорная, белая і шарэючая (на поймах рэк), дуб чарэшчаты, вяз гладкі, голы, грабалісты, ліпа драбналістая, сібірская, еўрапейская, буйналістая, лямцавая, клён вастралісты, ілжэплатанавы і інш. У падлеску віды, што сустракаюцца і ў падзоне шыракалістых лясоў зоны тайгі, да якіх прымешваюцца расліны субтрапічнага клімату тамарыкс шчаціністы, квітнеючы, галінасты, кізіл мужчынскі, чынгіль серабрысты.

Патрэбна зазначыць, што лугавыя травы адрозніваюцца ад стэпавых і пустынных траў тым, што гэтыя расліны могуць расці ўвесь цёплы перыяд года, не высыхаючы, і пры зразанні (кашэнні) яны працягваюць расці (адрастаюць ад жывых каранёў і частак сцябла). Пустынныя і стэпавыя травы пры наступленні летняга сухога перыяду высыхаюць, хоць у шматгадовых траў каранёвая сістэма застаецца жывой і вясной зноў дае рост надземных органаў.

Прадукцыйнасць расліннасці лесастэпавай зоны – 100–150 ц/га у год.

Зона стэпаў вельмі разнастайная па геаграфічным размяшчэнні, расліннасці, кліматычных умовах. На розных кантынентах і ў розных краінах назва гэтай зоны розная. У Еўразіі – гэта лугавы стэп, сухі стэп, палынны стэп, увогуле – стэп. У Афрыцы – гэта саванна, у Паўночнай Амерыцы – прэрыя, у Паўднёвай (Аргенціна) – пампы (пампасы). Размешчана на поўдзень 50º п. ш. у Еўропе і 42º п. ш. у Азіі. Прасціраецца шырокай паласой з захаду на ўсход, дзе распадаецца на асобныя астравы, якія акружаны гарамі. Зона займае раўніну, якая ў заходняй частцы Еўразіі рассечана ярамі і глыбокімі далінамі рэк.

У параўнанні з лесастэпам клімат стэпавай зоны характарызуецца больш цёплым летам, сярэдняя тэмпература паветра ў ліпені +23ºС, з добра бачным узмацненнем суровасці зімы з захаду на ўсход, памяншэннем ападкаў, асабліва ў Азіі, няўстойлівым снегавым покрывам. Гадавы баланс вільгаці ўсюды адмоўны. Прыход цеплыні 150–200 кДж/см2 у год. Асноўны тып расліннасці травяністы. Дрэвавыя і хмызняковыя расліны растуць у паніжаных, больш увільготненых месцах, не утвараючы лясных фітацэнозаў.

Натуральная стэпавая расліннасць збераглася пераважна на запаведных тэрыторыях. Невялікія плошчы ў гэтай зоне займае хмызняковы стэп. Гэта асобны тып расліннасці, які прыстасаваўся да западзін і схілаў яроў. У яго ўтварэнні прымаюць удзел не толькі кусты і паўкусты, але і дрэвы. Аднак тут дрэвы характарызуюцца добра бачнай нізкаросласцю і звычайна маюць кустападобную форму. Свой натуральны габітус дрэвы зберагаюць толькі у дастаткова ўвільготненых і невялікіх па плошчы пойменных лясах. Гэта дуб чарэшчаты, ліпа драбналістая, вяз гладкі і голы, ясень звычайны, клён вастралісты, якія распаўсюджаны ў Еўропе, а таксама бяроза павіслая і пушыстая, асіна, таполя белая, шарэючая, чорная, вярба белая, ломкая, сасна звычайная, якія растуць як у Еўропе, так і Азіі. Сярод кустоў сустракаюцца віды эфедры, ядловец казацкі, спірэі (сярэдняя і інш.), прадстаўнікі родаў ружа, глог, ірга, кізільнік, карагана, вішня, зяновец, жаўтазель, міндаль, лох, барбарыс і інш.

Практычна зараз усе стэпы развораны для патрэб сельскай гаспадаркі. Прадукцыйнасць расліннасці 60–100 ц/га у год.

Зона паўпустынь – гэта пераходная зона, якая характарызуецца кантынентальным засушлівым кліматам. Размешчана на поўдзень ад стэпаў і выцягнута вузкай паласой.

Для зоны характэрны пастаянныя моцныя сухія вятры, невялікая колькасць ападкаў 150–250 мм. Прыход цеплыні 50–70 кДж/см2 у год. Значнае перавышэнне выпарэння над