Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
ВМК Сінтаксіс Лясовіч С.М. (1).pdf
Скачиваний:
379
Добавлен:
07.03.2016
Размер:
1.36 Mб
Скачать

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

Установа адукацыі

«ПОЛАЦКІ ДЗЯРЖАЎНЫ УНІВЕРСІТЭТ»

CІНТАКСІС СУЧАСНАЙ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

ВУЧЭБНА-МЕТАДЫЧНЫ КОМПЛЕКС

для студэнтаў спецыяльнасці 1-02 03 07-01 «Англійская мова. Беларуская мова і літаратура»

Складанне і агульная рэдакцыя

С.М. ЛЯСОВІЧ

Наваполацк, 2008

2

УДК

ББК

С

РЭЦЭНЗЕНТЫ:

Ю.М. БАБІЧ, кандыдат філалагічных навук, дацэнт кафедры беларускага мовазнаўства УА «ВДУ імя П. Машэрава»;

С.М.СТРУКАВА, кандыдат філалагічных навук, дацэнт кафедры сусветнай літаратуры і культуралогіі УА «ПДУ»

Рэкамендаваны да выдання Саветам гісторыка-філалагічнага факультэта

С Сінтаксіс сучаснай беларускай мовы. Вучэбна-метадычны комплекс для студэнтаў спецыяльнасці 1-02 03 07-01 «Англійская мова. Беларуская мова і літаратура» / Склад. і агул. рэд. С.М. Лясовіч. – Наваполацк: УА «ПДУ», 2008. – 254 с.

Вучэбна-метадычны комплекс уключае ў сябе курс лекцый па сінтаксісе беларускай мовы, матэрыялы для практычных заняткаў; пададзены тэсты, якія можна выкарыстаць для бягучага і выніковага кантролю; пытанні для самастойнай працы студэнтаў; слоўнік паняццяў да кожнай тэмы і спіс літаратуры па дысцыпліне.

Прызначаны для выкладчыкаў і студэнтаў філалагічных спецыяльнасцяў ВНУ, настаўнікаў і вучняў сярэдніх спецыяльных устаноў, спецыялістаў.

УДК

ББК

ISBN

© УА «ПДУ», 2008

3

© Лясовіч С.М., склад., 2008

4

 

ЗМЕСТ

 

ЗМЕСТ............................................................................................................

5

ПРАДМОВА................................................................................................

12

 

Мэта вывучэння курса – паглыбленне і сістэматызацыя ведаў па сінтаксісе,

атрыманых у школе і на папярэдніх курсах у ВНУ, фарміраванне навыкаў самастойнай

працы, разумення функцыянавання сінтаксічных адзінак як сістэмы і прымяненне

тэарэтычных ведаў на практыцы, пашырэнне мовазнаўчай дасведчанасці студэнтаў,

фарміраванне іх лінгвістычнага светапогляду.....................................................................

12

 

Мэта вывучэння курса – паглыбленне і сістэматызацыя ведаў па сінтаксісе,

атрыманых у школе і на папярэдніх курсах у ВНУ, фарміраванне навыкаў самастойнай

працы, разумення функцыянавання сінтаксічных адзінак як сістэмы і прымяненне

тэарэтычных ведаў на практыцы, пашырэнне мовазнаўчай дасведчанасці студэнтаў,

фарміраванне іх лінгвістычнага светапогляду.....................................................................

12

БЕЛАРУСКАЯ МОВА: ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ. – МН., 1994. – 655 С..............................

13

МОДУЛЬ 1..................................................................................................

14

«СІНТАКСІС ЯК УЗРОВЕНЬ МОВЫ І РАЗДЗЕЛ ГРАМАТЫКІ.

 

СЛОВАЗЛУЧЭННЕ»....................................................................................

14

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу........................................

14

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу........................................

14

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі...............................

14

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі...............................

14

 

2.1 Сінтаксіс як узровень мовы і раздзел граматыкі.........................

14

 

2.2 Словазлучэнне................................................................................

19

 

2.2.1 Тыпы словазлучэнняў........................................................................................

21

 

2.2.1 Тыпы словазлучэнняў........................................................................................

21

3.

Cлоўнік паняццяў.................................................................................

28

3.

Cлоўнік паняццяў.................................................................................

28

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу...............................

30

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу...............................

30

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных...........................................

31

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных...........................................

31

і самастойных заняткаў...........................................................................

31

і самастойных заняткаў...........................................................................

31

6.

Тэставыя заданні для кантролю.........................................................

37

6.

Тэставыя заданні для кантролю.........................................................

37

В) ПІСАЦЬ ПА АДРАСУ;....................................................................................

39

МОДУЛЬ 2....................................................................................................

39

«СКАЗ ЯК СІНТАКСІЧНАЯ АДЗІНКА. ПРОСТЫ СКАЗ».............................................

39

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу........................................

39

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу........................................

39

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі...............................

39

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі...............................

39

 

2.1 Сказ як прэдыкатыўная адзінка мовы..........................................

39

5

 

2.2

Камунікацыйны аспект сказа. Актуальнае чляненне выказвання.

 

...............................................................................................................

 

44

...........................

2.3

Тыпалогія сказаў у сучаснай беларускай мове

48

............................

2.4

Прэдыкатыўная аснова двухсастаўнага сказа

52

..............................................

 

2.4.1 Дзейнік, яго прызначэнне, спосабы выражэння

52

..............................................

 

2.4.1 Дзейнік, яго прызначэнне, спосабы выражэння

52

............................................

 

2.4.2 Выказнік, яго прызначэнне, спосабы выражэння

55

............................................

 

2.4.2 Выказнік, яго прызначэнне, спосабы выражэння

55

...................................................

 

2.4.3 Праблема каардынацыі дзейніка і выказніка

60

...................................................

2.5

2.4.3 Праблема каардынацыі дзейніка і выказніка

60

....................................................................

Даданыя члены сказа

63

.............................................................

 

2.5.1 Традыцыйнае вучэнне аб членах сказа

63

.............................................................

 

2.5.1 Традыцыйнае вучэнне аб членах сказа

63

..............................................................

 

2.5.2 Сінкрэтызм у сістэме даданых членаў

67

..............................................................

 

2.5.2 Сінкрэтызм у сістэме даданых членаў

67

.............................................................................

 

2.5.3 Дэтэрмінаваныя члены сказа

69

4. .............................................................................

 

2.5.3 Дэтэрмінаваныя члены сказа

69

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу

74

4. ...............................

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу

74

5. ...........................................

Матэрыялы да практычных аўдыторных

76

5. ...........................................

Матэрыялы да практычных аўдыторных

76

і самастойных ...........................................................................заняткаў

76

і самастойных ...........................................................................заняткаў

76

6. .........................................................

Тэставыя заданні для кантролю

83

6. .........................................................

Тэставыя заданні для кантролю

83

...................................................................

6.1

Галоўныя члены сказа

83

....................................................................

6.2

Даданыя члены сказа

86

Д) ..ДЗЯКУЮЧЫ ЯГО НЯСТОМНЫМ ПРАЦАЎНІКАМ МУЗЕЙ ЖЫВЕ І ПРАЦУЕ. (КАРПЕН.)

88

МОДУЛЬ ..................................................................................................3

89

«УСКЛАДНЕНЫ ................................................................ПРОСТЫ СКАЗ»

89

1. ........................................

Схема блок - сістэмы вывучэння матэрыялу

89

1. ........................................

Схема блок - сістэмы вывучэння матэрыялу

89

2. ...............................

Асновы навукова - тэарэтычных ведаў па модулі

89

2. ...............................

Асновы навукова - тэарэтычных ведаў па модулі

89

.............................................................

2.1

Адасобленыя члены сказа

90

.................................

 

2.1.1 Адасобленыя паўпрэдыкатыўныя азначэнні і прыдаткі

92

.................................

 

2.1.1 Адасобленыя паўпрэдыкатыўныя азначэнні і прыдаткі

92

..........................

 

2.1.2 Адасобленыя паўпрэдыкатыўныя акалічнасці і дапаўненні

94

..........................

 

2.1.2 Адасобленыя паўпрэдыкатыўныя акалічнасці і дапаўненні

94

..........................................

 

2.1.3 Адасобленыя ўдакладняльна-паясняльныя члены

95

..........................................

2.2

2.1.3 Адасобленыя ўдакладняльна-паясняльныя члены

95

..................................................................

Параўнальныя звароты

96

.......................................................

2.3

Сказы з аднароднымі членамі

99

........................................

 

2.3.1 Злучнікавыя і бяззлучнікавыя аднародныя члены

101

6

 

 

2.3.1 Злучнікавыя і бяззлучнікавыя аднародныя члены........................................

 

101

 

 

2.3.2 Аднароднасць галоўных членаў двухсастаўнага і аднасастаўнага сказа

....103

 

 

2.3.2 Аднароднасць галоўных членаў двухсастаўнага і аднасастаўнага сказа....

103

 

 

2.3.3 Аднародныя і неаднародныя азначэнні..........................................................

 

104

 

2.4

2.3.3 Аднародныя і неаднародныя азначэнні..........................................................

 

104

 

Устаўныя

канструкцыі

 

...............................................................................................................

 

106

 

 

 

2.5

Пабочныя

канструкцыі

 

...............................................................................................................

 

108

 

 

 

2.6

 

Зваротак

 

...............................................................................................................

 

110

 

 

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

113

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

113

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

 

114

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

 

114

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

 

115

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

 

115

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

115

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

115

6.1

Адасобленыя

члены

сказа

...............................................................................................................

123

 

 

 

6.2

Аднародныя

члены

сказа

...............................................................................................................

127

Д) ПАДЗЕІ ВЯЛІКАГА КАСТРЫЧНІКА, ГЕРОІКА ВАЙНЫ, ВЫХАВАННЕ НОВАГА ЧАЛАВЕКА ВОСЬ ТЫЯ ТЭМЫ, ЯКІЯ ХВАЛЯВАЛІ ПАЭТАЎ І ПІСЬМЕННІКАЎ І ВЫРАШАЛІСЯ

ІМІ ЯРКА, З МАЙСТЭРСТВАМ. («ЗВЯЗДА»)........................................................

130

МОДУЛЬ 4................................................................................................

131

«АДНАСАСТАЎНЫЯ СКАЗЫ. НЯПОЎНЫЯ СКАЗЫ»..................................

131

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу......................................

131

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу......................................

131

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі.............................

131

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі.............................

131

За аснову

раздзела ўзяты

матэрыял вучэбнага

дапаможніка

Т. Рамзы

«Сінтаксіс:

Тэарэтычны

курс».

...............................................................................................................

131

2.1 Лінгвістычны статус аднасастаўных сказаў. Адрозненне адна-

састаўных і няпоўных сказаў.

...............................................................................................................

131

7

 

2.3

Дзеяслоўныя

аднасастаўныя

сказы

 

...............................................................................................................

 

135

 

 

 

 

2.4

Іменныя

аднасастаўныя

сказы

 

...............................................................................................................

 

139

 

 

 

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

144

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

144

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

146

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

146

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

146

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

146

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

146

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

146

6.

Тэставыя заданні для кантролю.......................................................

 

151

6.

Тэставыя заданні для кантролю.......................................................

 

151

 

6.1

Аднасастаўныя

сказы

 

...............................................................................................................

 

151

 

 

 

 

6.2

Няпоўныя

сказы

 

...............................................................................................................

 

154

 

 

 

МОДУЛЬ 5

................................................................................................

 

158

«СКЛАДАНЫ .................................................................................СКАЗ»

 

158

1.

Схема блок ......................................-сістэмы вывучэння матэрыялу

158

1.

Схема блок ......................................-сістэмы вывучэння матэрыялу

158

2.

Асновы .............................навукова-тэарэтычных ведаў па модулі

158

2.

Асновы .............................навукова-тэарэтычных ведаў па модулі

158

 

2.1 Паняцце пра складаны сказ. Прынцыпы класіфікацыі складаных

 

сказаў.

 

 

 

 

...............................................................................................................

 

158

 

 

 

 

2.2

Складаназлучаны

сказ

 

...............................................................................................................

 

161

 

 

 

 

2.3

Складаназалежны

сказ

 

...............................................................................................................

 

163

 

 

 

 

2.3.1 Шматчленныя ........................................................складаназалежныя сказы

172

 

2.3.1 Шматчленныя ........................................................складаназалежныя сказы

172

 

2.4

Бяззлучнікавы

складаны

сказ

 

...............................................................................................................

 

173

 

 

 

 

2.5

Камбінаваныя

складаныя

сказы

8

 

...............................................................................................................

 

175

 

 

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

177

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

177

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу

.............................178

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

178

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

181

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

181

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

181

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

181

6.

Тэставыя заданні для кантролю.......................................................

194

6.

Тэставыя заданні для кантролю.......................................................

194

 

6.1

Складаназлучаныя

сказы

 

...............................................................................................................

 

194

 

 

 

6.2 Складаназалежныя сказы з некалькімі даданымі часткамі

 

...............................................................................................................

 

198

 

 

 

6.3 Бяззлучнікавыя складаныя сказы. Складаныя сказы з рознымі

 

відамі

 

сувязі.

...............................................................................................................

204

Д) ПАСАЖЫРАЎ У ВАГОНЕ БЫЛО НЯМНОГА І ЛАБАНОВІЧ ПЕРАХОДЗІЎ АД АДНАГО АКНА ДА ДРУГОГА, КАБ РАЗГЛЕДЗЕЦЬ ГЭТУЮ МЯСЦОВАСЦЬ І ХОЦЬ ПРЫБЛІЗНА АДГАДАЦЬ,

ДЗЕ ЯГО НОВАЯ ШКОЛА. (К-С)......................................................................

 

 

 

 

209

МОДУЛЬ 6................................................................................................

 

 

 

 

 

210

«ПУНКТУАЦЫЯ».......................................................................................

 

 

 

 

 

210

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу

......................................

 

 

210

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу......................................

 

 

 

210

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі.............................

 

 

210

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі.............................

 

 

210

 

2.1

Пунктуацыя

як

сістэма

знакаў

прыпынку

 

...............................................................................................................

 

210

 

 

 

 

 

 

 

 

2.2

Простая,

няўласна-простая

i

ўскосная

мова

 

...............................................................................................................

 

213

 

 

 

 

 

 

 

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

 

 

 

 

218

3.

Слоўнік паняццяў...............................................................................

 

 

 

 

 

218

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

 

 

218

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

 

 

218

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

 

 

 

219

5.

Матэрыялы да практычных аўдыторных.........................................

 

 

 

219

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

 

 

 

219

і самастойных заняткаў.........................................................................

 

 

 

 

219

9

 

6.1

Пунктуацыя

 

...............................................................................................................

 

226

 

 

6.2

Чужаслоўе

 

...............................................................................................................

 

229

 

МОДУЛЬ 7................................................................................................

232

«АСНОЎНЫЯ АДЗІНКІ ЗВЯЗНАЙ МОВЫ».................................................

232

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу......................................

232

1.

Схема блок-сістэмы вывучэння матэрыялу......................................

232

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі.............................

232

2.

Асновы навукова-тэарэтычных ведаў па модулі.............................

232

2.1 Асноўныя адзінкі звязнай мовы

...............................................................................................................

232

2.2 Сродкі міжфразавай сувязі ў мікратэксце

...............................................................................................................

239

2.3 Віды сувязі ў тэксце

...............................................................................................................

243

3.

Cлоўнік паняццяў...............................................................................

248

3.

Cлоўнік паняццяў...............................................................................

248

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

249

4.

Пытанні да асноўнага тэарэтычнага матэрыялу.............................

249

5.

Матэрыялы да практычных самастойных заняткаў........................

249

5.

Матэрыялы да практычных самастойных заняткаў........................

249

6.

Тэставыя заданні для кантролю.......................................................

252

6.

Тэставыя заданні для кантролю.......................................................

252

УМОЎНЫЯ СКАРАЧЭННІ...........................................................................

256

Ч. – М. ЧАРОТ............................................................................................

256

ЛІТАРАТУРА.............................................................................................

260

248

 

10

Тут вы можете оставить комментарий к выбранному абзацу или сообщить об ошибке.

Оставленные комментарии видны всем.