Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

Внешняя политика РП

.docx
Скачиваний:
5
Добавлен:
18.03.2015
Размер:
162.33 Кб
Скачать

Внешняя политика РП. Расширение границ государства на восток.Походы Стефана Батория, военная интервенция, Русско-польская война 632-634.

Абранне каралём і вялікім князем

У гэты час (у 1574 г.) з Кракава ў Парыж патаемна ўцёк кароль польскі і вялікі князь літоўскі Генрых Француз (Валуа), каб заняць французскі трон пасля смерці свайго старэйшага брата Карла IX. Пагоня, арганізаваная польскімі магнатамі з мэтай затрымаць караля і сілаю вярнуць яго на трон, не паспела перахапіць уцекача. Ён паспяхова дабраўся да Парыжа, дзе стаў каралём Францыі Генрыхам III (апошнім з дынастыі Валуа). Трон у тагачаснай сталіцы Рэчы Паспалітай застаўся вакантным. Трэба было выбіраць новага караля. А на ўсходніх і паўночных межах Беларусі працягвала існаваць пагроза з боку Масквы.

Кароль у Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад многіх еўрапейскіх краін, дзе каралеўская ўлада была спадчыннай, выбіраўся толькі пажыццёва соймам, дзе асноўныя пазіцыі займала шляхта, а не магнаты. Большасць магнатаў Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, а таксама сената была супраць кандыдатуры Баторыя, жадаючы мець каралём імператара Максіміліяна II, які быў далёка ў Вене і наязджаў бы ў краіну рэдка, а яны тады бесперашкодна кіравалі б дзяржавай. Кандыдатуру Баторыя падтрымалі уплывовы магнат Замойскі, сярэдне- і дробнамаянтковая шляхта. Дэпутаты ад Вялікага Княства Літоўскага ахвотна падтрымалі кандыдатуру Стафана Баторыя, бо ў гэты час вялася цяжкая барацьба з Маскоўскай дзяржавай і трэба было ратаваць Беларусь, а разам з ёю свае маёнткі ад бязлітасных воінаў Івана Жахлівага, якія захапілі Полацк, самы вялікі горад Беларусі, рабавалі і знішчалі насельніцтва. Беларускай шляхце быў патрэбны спрактыкаваны палкаводзец і дыпламат. 12 снежня 1575 г. элекцыйны (выбарчы) сойм абраў Стафана Баторыя каралём Польшчы і вялікім князем Беларуска-Літоўскай дзяржавы.

Але нежанатаму Баторыю, якому было 44 гады, сойм паставіў абавязкам ажаніцца з каралеўнай Ганнай, дачкой караля і вялікага князя Жыгімонта Старога і сястрой апошняга з роду Ягелонаў Жыгімонта Аўгуста. Такім чынам як бы законна працягвалася панаванне дынастыі Ягелонаў. Баторый вымушаны быў прыняць гэтыя цяжкія ўмовы.

Ганна Ягелонка ніколі не была замужам, а ёй было ажно 54 гады. Але карона так вабіла Баторыя, што ён згадзіўся. Вядома, чакаць дзяцей ад гэтага шлюбу было дарэмна.

Стафан Баторый перад ад'ездам у Кракаў пераканаў трансільванскі сойм выбраць новым князем Трансільваніі ягонага старэйшага брата Крыстофа. Пасля гэтага ён назаўсёды пакінуў радзіму.

Баторый у Польшчы і Вялікім Княстве

Баторый прыехаў у тагачасную сталіцу Польшчы Кракаў. 29 красавіка 1576 г. ён быў каранаваны ў каралеўскім замку Вавель, а 1 мая ажаніўся з Ганнай. Але акрамя гэтай асалоды - каранацыі, трэба было яшчэ замацаваць сваё панаванне. Яшчэ шмат месяцаў у Польшчы ішла збройная барацьба з апазіцыяй, прыхільнікамі імператара Максіміліяна II. Супраціўленне аказаў і горад Гданьск. Толькі ў 1577 г. пасля паразы атрадаў, нанятых багатымі гараджанамі Гданьска, улада караля была прызнана апазіцыяй.

Пасля гэтага Стафан Баторый мусіў звярнуць увагу на адносіны з Маскоўскай дзяржавай. Іван IV Жахлівы, выкарыстаўшы палітычнае становішча ў Рэчы Паспалітай, занятай выбарамі караля, пачаў новы наступ у Лівоніі, авалодаў тэрыторыяй ад ваколіц Рыгі да Дынабурга (Даўгаўпілса) - усёй усходняй часткай цяперашняй Латвіі і паўднёвай часткай Эстоніі. Новая пагроза навісла над Вялікім Княствам Літоўскім. Сабраўшы войска і атрымаўшы грошы на вядзенне вайны, Стафан Баторый вырашыў спачатку вызваліць Полацк ад расійскай акупацыі. Кароль старанна падрыхтаваў паход на Полацк і Пскоў, каб адрэзаць рускія войскі ў Лівоніі ад Расіі. Апошняя нарада перад паходам адбылася ў Свіры. У ліпені 1579 г. вялікае войска Стафана Баторыя рушыла на Полацк. Яно складалася з беларуска-літоўскага войска і польскага, бо ў Рэчы Паспалітай кожная з дзвюх дзяржаў мела свае вайсковыя фармаванні. У войску былі таксама венгерскія атрады і наёмнікі-немцы. Разам армія Баторыя налічвала 40 тысяч чалавек. Яна накіравалася цераз Дзвіну да Полацка. Адначасова беларуска-літоўскія перадавыя атрады гетмана вялікага літоўскага Мікалая Радзівіла Рудога і яго сына гетмана польнага літоўскага Крыштафа Радзівіла занялі замкі Казяны, Сітна і Краснае, выбіўшы адтуль і знішчыўшы расійскія гарнізоны.

4 жніўня 1579 г. пачалася аблога Полацка. Спроба Івана Жахлівага прыслаць пяць тысяч коннікаў на дапамогу расійскаму гарнізону ў Полацку на чале з Барысам Шэіным і Фёдарам Шарамецевым скончылася няўдачай. Гэтае войска вымушана было схавацца ў крэпасці Сокал за 20 кіламетраў ад Полацка. Асаджаны ў Полацку, у крэпасці, абнесенай дубовымі сценамі, расійскі гарнізон на чале з ваяводамі Васіліем Целяцеўскім і Пятром Валынскім трымаўся больш за тры тыдні. Цяжка было і войску Баторыя, бо ўсе ваколіцы Полацка былі цалкам спустошаны яшчэ раней царскімі войскамі. Урэшце 30 жніўня 1579 г. драўляныя сцены крэпасці паддаліся агню, і гарнізон горада капітуляваў. 4 верасня штурмам была ўзята крэпасць Сокал, а праз месяц і Суша. Вызваленне Полацка адвяло бяду ад беларускай зямлі. Баторыя на Беларусі называлі Сцяпан Батура.

Наступную кампанію 1580 г. Стафан Баторый праводзіў ужо на расійскай тэрыторыі, там, дзе яго не чакалі. Рускі цар раскідаў свае вайсковыя сілы ўздоўж мяжы з Лівоніяй і Беларуссю. Войскі Баторыя займалі крэпасці і гарады Усвят

Веліж; восенню 1580 г. былі ўзяты моцныя крэпасці Вялікія Лукі і Невель, заняты Завалочча і Езярышча, а ў канцы года - Холм і Старая Руса. Войскі Рэчы Паспалітай былі недалёка ад Ноўгарада, рускія войскі ў Лівоніі былі адрэзаны ад асноўных камунікацый Расіі. 

Стафан Баторый пад Псковам (малюнак Яна Матэйкі)

У вайсковай кампаніі 1581 г. Баторый пайшоў на Пскоў. Але ў гэты час феадальны парламент Рэчы Паспалітай адмовіў каралю ў павелічэнні грашовых сродкаў на вядзенне вайны. Гэта скарыстаў Іван IV і кінуў свае войскі на Беларусь. І хаця яны былі адбітыя на сваю тэрыторыю, аднак ваколіцы Дуброўны, Оршы, Копысі, Шклова, Магілёва і Мсціслава, і так пацярпелыя раней, былі зноў спустошаны расійцамі. У верасні 1581 г. войскі Баторыя, падыходзячы з поўдня і з усходу, асадзілі Пскоў. Беларуска-літоўскія атрады Крыштафа Радзівіла, Філона Кміты, зрабіўшы глыбокі рэйд на Волгу, часова занялі Старыцу і Ржэў, не дайшоўшы 50 кіламетраў да Цвяры. Гэты рэйд вельмі напужаў Івана IV. Адтуль праз Таропец і Старую Русу яны пайшлі на Пскоў і далучыліся да Стафана Баторыя. Штурмы Пскова пры яго аблозе не далі вынікаў, але і гарнізон гэтай крэпасці ўжо не мог трымацца далей. 15 студзеня 1582 г. Расія і Рэч Паспалітая падпісалі 10-гадовае замірэнне. Расія адмаўлялася ад Прыбалтыкі (Лівоніі) і ад Полацкай зямлі і Веліжа, а Рэч Паспалітая вяртала ёй заваяваныя крэпасці на расійскай тэрыторыі. 24-гадовая Лівонская вайна скончылася. Паколькі Баторый не быў задаволены яе вынікам, ён пачаў рыхтавацца да новай вайны, але не паспеў яе пачаць.

Перамогі войска, якім камандаваў Стафан Баторый, уратавалі Вялікае Княства Літоўскае ад спусташэння і зруйнавання, ад жахлівай царскай акупацыі, ад жахаў унутранай палітыкі Івана Жахлівага - апрычніны са знішчэннем не толькі баяраў, але і іншых груп насельніцтва, уключаючы і сялян. Для беларускай шляхты перамога над Расіяй азначала не толькі захаванне свайго жыцця і маёмасці, але і мясцовага самакіравання, заканадаўчага прадстаўніцтва, Статута Вялікага Княства Літоўскага 1566 г., асабістых правоў з правам асабістай недатыкальнасці. Гэтага, безумоўна, не было ў расійскай дзяржаве. На гэты раз незалежнасць Беларусі была выратавана перш за ўсё дзякуючы патрыятызму і мужнасці беларуска-літоўскага войска.

Авантурныя «дзмітрыяды» ў Расію. Унутрыпалітычныя стра-

сенні ў Рускай дзяржаве пасля смерці бяздзетнага Фёдара Іванавіча,

якія ўвайшлі ў гісторыю як «смутны час», актывізавалі рэваншысцкую

палітыку Рэчы Паспалітай у дачыненні да Масквы. Галоўнай мэтай аг-

рэсіўных дзеянняў польска-літвінскай дзяржавы супраць аслабелага

ўсходняга суседа было імкненне вярнуць Смаленскія і Северскія землі,

якія адышлі да Масквы пры Іване ІІІ і Васіліі ІІІ, падначаліць Рускую

дзяржаву сваёй уладзе і заваяваць такім чынам палітычнае вяршэн-

ства ва Усходняй Еўропе. Гэтай мэты польска-літвінская дыпламатыя

дамагалася пры дапамозе міфа аб цудоўным выратаванні ад пагібелі

законнага спадкаемцы маскоўскага трона царэвіча Дзмітрыя.

Ілжэдзмітрый І быў палітычным авантурыстам, ён выдаваў сябе

за царэвіча Дзмітрыя, малодшага сына цара Івана IV, які ў 1591 г.

быццам бы пазбег смерці ва Углічы. Ілжэдзмітрый І — гэта беглы ма-

нах маскоўскага манастыра Рыгор Атрэп'еў з дваранскага роду

Атрэп'евых, продкі якіх выехалі з Беларусі ў Маскоўскае княства. У

час знаходжання на тэрыторыі Польшчы ён уцягнуў у сваю інтрыгу

сандамірскага ваяводу Ю. Мнішака, які пагадзіўся на шлюб самазва-

нца са сваёй дачкой Марынай. Абяцанні Ю. Мнішака, што Ілжэ-

дзмітрый прыме каталіцтва, прыцягнулі да інтрыгі ўвагу Жыгімонта

III. Польскі кароль выступаў за ўзброеную экспансію супраць Рускай

дзяржавы насуперак волі сойма, які не жадаў новай вайны з усходнім

суседам.

У 1604 г. Атрэп'еў перайшоў у каталіцтва і заключыў з Жыгі-

монтам ІІІ дагавор, паводле якога ён саступаў каралю 6 гарадоў Чар-

нігава-Северскай зямлі, а Ю. Мнішаку — астатнюю частку Северскай

зямлі і Смаленшчыну. У гэтым жа годзе Ілжэдзмітрый парушыў мір з

Расіяй, з дапамогай караля Жыгімонта ПІ, атрадамі польскай, беларус-

кай і ўкраінскай шляхты, запарожскіх і данскіх казакоў авалодаў

паўднёвай і паўднёва-ўсходняй часткамі Рускай дзяржавы, заняў

Маскву і ў ліпені 1605 г. быў каранаваны як цар Дзмітрый І Іванавіч.

Поспеху Ілжэдзмітрыя І спрыялі антыфеадальныя выступленні сялян,

гараджан і казацтва, іх вера ў «добрага цара», сацыяльна-палітычны і

эканамічны крызіс у Расіі, незадаволенасць баяр палітыкай цара Б.

Гадунова.

Ілжэдзмітрый спадзяваўся на падтрымку Кракава і свядома

імкнуўся распаліць чарговую вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй.

Але Жыгімонт III не спяшаўся аб'яўляць аб пераходзе пад сваю ўладу

северскіх гарадоў, якія падпарадкаваліся самазванцу і якія ён абяцаў

каралю, бо гэта азначала б парушэнне перамір'я з Расіяй. У студзені

1605 г. сойм Рэчы Паспалітай выказаўся за захаванне міру з Масквой.

У соймавым запісе падкрэслівалася, што калі Дзмітрый пацерпіць

паражэнне, цар нападзе на Рэч Паспалітую ў адказ за дапамогу, якую

яна аказала самазванцу, і за парушэнне міру паміж абедзвюма

дзяржавамі. Выступаючы на сойме, канцлер BKЛ Л. Сапега асудзіў

паход Ілжэдзмітрыя на Маскву і пры тым падкрэсліў, што добра будзе,

калі Рэч Паспалітая адправіць пасла з прабачэннямі да цара.

У час знаходжання на маскоўскім троне (ліпень 1605 — май

1606) Ілжэдзмітрый І заключыў шэраг тайных дагавораў. Ён абавя-

заўся перадаць Рэчы Паспалітай Северскую зямлю, гарантаваў падпа-

радкаванне Масквы Ватыкану і ўдзел у крыжацкім паходзе супраць

туркаў, абяцаў Рэчы Паспалітай дапамогу ў вайне са Швецыяй. Ён

прапанаваў Жыгімонту Ш заключыць саюз супраць Крыма і

адначасова спрабаваў схіліць Крым да саюзу з Рэччу Паспалітай

супраць Расіі.

Адпаведна шлюбнаму кантракту Ілжэдзмітрыя з Марынай

Мнішак яна атрымлівала Пскоў і Ноўгарад, а яе бацька Юры Мнішак

— палову Смаленшчыны. Але калі Ілжэдзмітрый стаў рускім царом, ён

быў вымушаны адмовіцца ад абяцання перадаць Рэчы Паспалітай

Смаленскую і Северскую землі. Адносіны Жыгімонта ІІІ і Ілжэдзмітрыя

пагоршыліся, у выніку чаго апошні страціў падтрымку караля.

Маскоўскія баяры ўсяляк імкнуліся пазбавіць самазванца дапамогі з

боку Рэчы Паспалітай, што ім у рэшце рэшт удалося. Змова баяр на

чале з В. І. Шуйскім у час народнага паўстання ў маі 1606 г. паклала

канец праўленню Ілжэдзмітрыя.

Праціўнікі самазванца — Галіцыны і Шуйскія — паведамілі

Жыгімонту III аб сваім намеры скінуць Ілжздзмітрыя і запрасіць на

рускі прастол сына Жыгімонта ІІІ Уладзіслава. Такім чынам, сярод

рускага баярства атрымалі распаўсюджванне ідэі аб заключэнні

руска-польскай уніі як сродку пераадолення сацыяльна-палітычнага

крызісу. Як вядома, ініцыятарамі гэтых ідэй былі літвінскія магнаты,

перш за ўсё Л. Сапега.

Новы рускі цар В. Шуйскі спрабаваў урэгуляваць адносіны з

Рэччу Паспалітай з дапамогай дыпламатычных перагавораў. Але весці

іх было цяжка, таму што разам з Ілжэдзмітрыем у Маскве паўстанцамі

было забіта больш дзвюх тысяч палякаў і літвінаў, у тым ліку 28

прадстаўнікоў вышэйшай знаці Рэчы Паспалітай (сярод якіх было 7

ваяводаў, 6 гетманаў, каля дзесятка каталіцкіх прэлатаў). Пасля доўгіх

перагавораў, адным з цяжкіх пытанняў якіх была адказнасць Рэчы

Паспалітай за інтрыгу самазванца, у ліпені 1608 г. паміж абедзвюма

дзяржавамі было заключана перамір'е тэрмінам на 3 гады і 11

месяцаў. Аднак гэта пагадненне не выконвалася, бо не змяшчала

ніякіх гарантый і магло быць у любы момант парушана.

У 1607 г. зноў на Беларусі, у Прапойску, з'явіўся чарговы сама-

званец, Ілжэдзмітрый ІІ або, як яго пазней назвалі, «тушынскі зло-

дзей». Ён таксама выдаваў сябе за царэвіча Дзмітрыя, які быццам бы

выратаваўся пасля маскоўскага паўстання 1606 г. Яго асоба гісторы-

камі да канца не высветлена. Ёсць звесткі, што Ілжэдзмітрый ІІ быў

беларусам па паходжанні, працаваў настаўнікам у Магілёве ці ў

Шклове.

Зімой 1607-1608 гг. гэты палітычны авантурыст, які з'яўляўся

стаўленікам агрэсіўных колаў Рэчы Паспалітай, а таксама дваранскіх і

казацкіх колаў Расіі, перш за ўсё кіраўніка сялянскага паўстання І.

Балотнікава, з атрадамі польскай, беларускай і ўкраінскай шляхты,

данскіх казакоў заняў Арол. Летам 1608 г. Ілжэдзмітрый II пры

падтрымцы Ю. Мнішака выступіў у паход на Маскву і заняў Тушына

(адсюль атрымаў мянушку «тушынскі злодзей»). Тут ён сфарміраваў

урад з рускіх баяр і дваран на чале з мітрапалітам Філарэтам, які быў

прызначаны патрыярхам. Але фактычна тушынскі лагер узначальвалі

кіраўнікі беларускіх, польскіх і ўкраінскіх атрадаў — князь Я. Сапега,

М. Ражынскі, А. Лісоўскі. Да восені 1608 г. Ілжэдзмітрый ІІ

кантраляваў раёны на поўнач, усход і паўднёвы захад ад Масквы (так

званыя паморскія і замаскоўныя гарады). У такім становішчы ўрад В.

Шуйскага звярнуўся за дапамогай да Швецыі, з якой у 1609 г. быў

заключаны дагавор аб дапамозе Расіі шляхам адпраўкі 5 тыс.

шведскага войска.

Пасля прыходу да ўлады В. Шуйскага шведскі кароль Карл ІХ

накіраваў яму некалькі пасланняў, у якіх сцвярджаў, што за спіной

Рэчы Паспалітай у барацьбе супраць Расіі стаяць Імперыя, Рым,

Іспанія. Такую ж аргументацыю неабходнасці барацьбы з усходнім

суседам шведы выкарыстоўвалі і пазней. Карл ІХ у 1608 г. пужаў В.

Шуйскага пагрозай нападу на Расію з боку Рэчы Паспалітай, якая

нібыта імкнецца пазбавіць яго прастола і замяніць праваслаўе

каталіцтвам. Шведскі кароль даў інструкцыі сваім паслам, як весці

перагаворы ў Расіі. Яны прадугледжвалі выкарыстанне пагрозы

заключэння саюза Швецыі з Рэччу Паспалітай, калі Расія не захоча

заключыць мір са Швецыяй. Калі і гэтага будзе недастаткова, паслы

павінны былі сказаць, што Швецыя гатова заключыць мір з Расіяй

супраць Польска-Літвінскай дзяржавы і дапамагчы Расіі адваяваць

Літву. Трэба нагадаць, што ў той час Швецыя вяла вайну з Рэччу

Паспалітай і таму была вельмі зацікаўлена ў аднаўленні варожых

адносін паміж Масквой і Кракавым.

В. Шуйскі хацеў заключыць дагавор з Жыгімонтам, але баярская

апазіцыя ў Маскве, жадаючы пазбавіцца ад цара, тайна прапанавала

царскую карону сыну караля, Уладзіславу. Жыгімонт пачаў

падрыхтоўку да вайны, маючы на мэце далучыць Расію да Рэчы

Паспалітай у якасці трэцяга члена Польска-Літвінскай федэрацыі.

Зачэпкай для пачатку адкрытай вайны з Расіяй было тое, што на

тэрыторыю Расіі для барацьбы з атрадамі прыхільнікаў Ілжэдзмітрыя

ІІ па просьбе маскоўскага ўрада быў уведзены шведскі корпус на чале

з Я. Дэлагардзі. Паколькі Рэч Паспалітая была ў стане вайны са

Швецыяй, то заключэнне саюза паміж Расіяй і Швецыяй і ўвядзенне

шведскіх войскаў у Расію разглядаліся Жыгімонтам як варожыя

дзеянні.

Вайна паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй 1609-1618 гг. У сту-

дзені 1609 г. на сойме Рэчы Паспалітай у Варшаве Леў Сапега выка-

заўся за пачатак вайны з Масквой, разлічваючы на хуткі і лёгкі

поспех. Яго падтрымалі іншыя літвінскія магнаты. Канцлер ВКЛ раз-

лічваў пашырыць на ўсход межы Княства, уключыўшы ў яго склад

Смаленскую зямлю, а таксама вылучыць на рускі прастол каралевіча

Уладзіслава.

У верасні 1609 г. распачалася шырокая ваенная кампанія Рэчы

Паспалітай супраць Расіі нібыта дзеля пакарання Ілжэдзмітрыя ІІ за

самавольства і парушэнне міру паміж дзвюма дзяржавамі. У вялікую

выправу на Маскву рушыў сам Жыгімонт III і яго сын Уладзіслаў.

Жыгімонт ІІІ накіраваў жыхарам Смаленска універсал, у якім абяцаў

выратаваць горад ад нягоднага кіравання і забяспечыць свабоду яго

жыхарам. Кароль гаварыў аб сваіх правах на маскоўскі прастол як

хрысціянскага цара і дзедзіча. Але Смаленск не адкрыў сваіх варот.

20-месячная аблога горада надоўга затрымала тут асноўныя сілы

польска-літвінскага войска.

У студзені 1610 г. пад Смаленск для перагавораў з Жыгімонтам

III з Тушына прыехала дэлегацыя ад Ілжэдзмітрыя ІІ, якая дамовілася

аб умовах узвядзення Уладзіслава на рускі прастол. Гэтыя ўмовы былі

блізкія да тых, якія абмяркоўваліся паміж Л. Сапегам і Б. Гадуновым у

1600 г. Яны прадугледжвалі прыняцце Уладзіславам праваслаўя і яго

вянчанне на царства маскоўскім патрыярхам. Гарантавалася

захаванне праваслаўя, а для католікаў прадугледжвалася пабудова

пад Масквой касцёла. У Расіі захоўвалася саслоўна-прадстаўнічая

манархія на падставе ўлады рускіх феадалаў. Шляхта Рэчы Паспалітай

не магла атрымліваць у Расіі маёнткаў. Тыя, хто прыязджаў на службу

ў Маскоўскую дзяржаву, забяспечваліся вотчынамі і жалаваннем.

Дагавор прадугледжваў саюз дзвюх дзяржаў у выпадку нападу на

адну з іх трэцяй дзяржавы, у першую чаргу татараў. Але маскоўскае

пасольства атрымала адказ, што Уладзіслаў не будзе вянчацца ў

Маскве і не прыме праваслаўя.

Пасля адхілення В. Шуйскага ад улады новы маскоўскі ўрад

(«Сямібаяршчына») заключыў 17 жніўня 1610 г. дагавор з каронным

гетманам С. Жулкеўскім аб прызнанні Уладзіслава царом. Ва ўсе

рускія гарады былі разасланы граматы аб прыняцці прысягі цару

Уладзіславу Жыгімонтавічу. Для перагавораў з Уладзіславам пад Сма-

ленск было накіравана прадстаўнічае пасольства, у склад якога ўвай-

шлі патрыярх Філарэт, князі В. В. Галіцын і Д. І. Мязецкі і шмат іншых

чыноў. Члены пасольства былі арыштаваны як ваеннапалонныя і

разам з былым царом В. Шуйскім адпраўлены ў Варшаву.

Маскоўскае пасольства прапанавала Уладзіславу ўмовы, блізкія

да тых, што абмяркоўваліся раней. Дзеля ўмацавання пазіцый

праваслаўя забаранялася яго перапіска з папам рымскім. Прыняцце

каталіцтва жыхарамі Рускай дзяржавы забаранялася пад страхам

смяротнага пакарання, пазбаўлення ўладанняў і маёмасці.

Выказвалася пажаданне, каб Уладзіслаў ажаніўся з праваслаўнай

хрысціянкай. Рэч Паспалітая павінна была вярнуць Маскоўскай

дзяржаве гарады, захопленыя ў час Смуты, а Жыгімонт павінен быў

адступіць з-пад Смаленска. Ураджэнцам Рэчы Паспалітай

забаранялася даваць маёнткі ў памежных з ёй раёнах, хаця яны маглі

атрымаць землі ў іншых месцах Расіі. Аднак гэтыя ўмовы аказаліся

непрымальныя для Жыгімонта, бо не давалі магчымасці ўздейнічаць

на ўнутраную і знешнюю палітыку Рускай дзяржавы.

Між тым кіраўніцтва ўсходняй палітыкай Рэчы Паспалітай

перайшло да прыхільнікаў ваеннай экспансіі. Прапанова С.

Жулкеўскага заключыць мір пры ўмове, што Расія ўступіць Рэчы

Паспалітай памежныя раёны, не была прынята Жыгімонтам. Пры

падтрымцы часткі маскоўскага баярства ў верасні 1610 г. польска-

літвінскае войска ўвайшло ў Маскву. Баярскі ўрад прынёс прысягу

Жыгімонту, які перадаў уладу тушынскім баярам і дзякам, што

перайшлі на яго бок. Ён не адпусціў малалетняга Уладзіслава ў Маскву

і больш схіляўся да дзяржаўнай уніі Рэчы Паспалітай і Расіі. Два гады

Масква была ў руках польска-літвінскай шляхты. Жыгімонт ІІІ захапіў

Смаленск і Чарнігава-Северскую зямлю. У 1612 г. народнае апалчэнне

на чале з Д. Пажарскім і К. Мініным здолела адваяваць Маскву і

прымусіла ваенныя злучэнні Рэчы Паспалітай пакінуць Рускую

дзяржаву.

У наступныя гады Жыгімонт дапамагаў каралевічу Уладзіславу

як «маскоўскаму цару» заваёўваць землі на ўсходзе, але недахоп

грошай не дазволіў сабраць вялікае войска. Пазіцыі караля, які хацеў

працягу вайны з Расіяй, аслабелі. На сойме ў лютым 1613 г. яго

палітыка падверглася вострай крытыцы, што адлюстроўвала настроі

асноўнай часткі шляхты. Жыгімонта папракалі за тое, што ён згубіў

час, не падтрымаў Ілжэдзмітрый ІІ і не выступіў у паход на Маскву.

Леў Сапега заявіў, што Рэч Паспалітая не змагла скарыстаць

спрыяльныя абставіны. Рашэнні сойма рэкамендавалі каралю

закончыць вайну шляхам дыпламатычных перагавораў.

Пасля ўступлення ў 1613 г. М. Ф. Раманава на маскоўскі прастол

у Варшаву была накіравана грамата, якая дэзавуіравала папярэднія

запрашэнні рускага ўрада адносна ўступлення Уладзіслава на рускі

трон. У сакавіку 1613 г. паміж Жыгімонтам ІІІ і імператарам Матвеем

быў заключаны дынастычны саюз, паводле якога апошні не

прызнаваў Міхаіла Раманава законным рускім царом. Аўстрыя, з

аднаго боку, была гатова у прынцыпе падтрымаць прэтэнзіі Рэчы

Паспалітай да Расіі, а, з другога боку, па-ранейшаму была зацікаўлена

ў Расіі як патэнцыяльным саюзніку ў барацьбе з Турцыяй. У выніку

Імперыя прапанавала сваё пасрэдніцтва ў перагаворах паміж Рэччу

Паспалітай і Расіяй, на што апошняя пагадзілася.

У лістападзе 1615 г. пад Смаленскам пачаліся перагаворы аб

заключэнні мірнага дагавора, arie праходзілі яны цяжка. Абодва бакі

занялі непрымірымыя пазіцыі. Маскоўскія паслы патрабавалі

заключыць мір, адпусціць у Расію рускіх паслоў, якія знаходзіліся ў

палоне, вярнуць Смаленск, кампенсаваць ваенныя страты. Дэлегацыя

Рэчы Паспалітай, якую ўзначальвалі епіскап кіеўскі Крыштап

Казімірскі і вялікі гетман літоўскі Ян Караль Хадкевіч, настойвала на

прызнанні за каралевічам, якому рускія «цалавалі крыж», Северскай і

Смаленскай зямель. Рускія паслы атрымалі новы наказ — пакінуць

Смаленск Рэчы Паспалітай. Польска-літвінскія дыпламаты настойвалі

на захаванні права Уладзіслава на рускі прастол і перадачы

Дарагабужа, Вязьмы, Белай, Тарапца. У лютым 1616 г. паслы

раз'ехаліся, не дасягнуўшы ніякага пагаднення.

У сакавіку І616 г. пачалася новая вайна паміж Рэччу Паспалітай

і Расіяй, якая закончылася ў 1618 г. Варшаўскі сойм вырашыў

накіраваць супраць Масквы Уладзіслава, каб замацаваць Смаленск і

узвесці яго на рускі прастол. Каралевіч павінен быў дамагацца

выканання ўмоў дагавора паміж ім і баярамі: 1) заключэнне саюза

паміж абедзвюма дзяржавамі; 2) устанаўленне паміж імі свабоды

гандлю; 3) адмова Расіі ад Северскіх гарадоў; 4) яе адмова ад правоў

на Эстонію і Лівонію. Пазней да гэтых умоў быў дададзены пункт аб

двухбаковым союзе супраць Турцыі.

У чарговым паходзе на Маскву апрача беларускіх і польскіх жаў-

нераў, якіх узначальваў Я. К. Хадкевіч, удзельнічаў 20-тысячны аддзел

запарожскіх казакоў на чале з гетманам П. Сагайдачным. Казакі ішлі

на службу да Уладзіслава, каб звесці рахункі з маскоўскімі ўладамі.

Казакі былі незадаволеныя тым, што рускі ўрад не ставіцца да іх як да

паўнапраўных служылых людзей, не забяспечвае ім належных умоў

службы і жалавання. Сярод казакоў былі распаўсюджаны ідэі фізічнай

расправы з урадам.

У кастрычніку 1618 г. Уладзіслаў і П. Сагайдачны падышлі да

Масквы, але авалодаць сталіцай не хапіла сіл. Вычарпаныя баявыя

рэсурсы і значныя людскія страты прымусілі абодва бакі пайсці на

перагаворы. 1 снежня 1618 г. у сяле Дэуліна непадалёк ад Троіца-

Сергіевай лаўры (цяпер гэта горад Троіца-Сергіеўск, былы Загорск,

Маскоўскай вобласці) было заключана перамір'е паміж Рэччу Паспа-

літай і Расіяй на 14 з паловай гадоў. Па Дэулінскаму пагадненню ў

склад ВКЛ зноў вярталіся смаленскія (за выключэннем Вязьмы) землі.

Да Польшчы пераходзілі ноўгарад-северскія і чарнігаўскія землі з

гарадамі. Рэч Паспалітая вяртала Расіі захопленыя ў час вайны

гарады Мажайск, Казельск, Мешчаўск і Вязьму. Мяжа паміж Рэччу

Паспалітай і Расіяй на галоўным, смаленска-маскоўскім кірунку

ўстанаўлівалася, прыкладна, на роўнай адлегласці паміж Вязьмай і

Дарагабужам. Каралевіч Уладзіслаў захаваў тытул «цара маскоўскага і

ўсяе Русі», але рэальна на маскоўскім троне заставаўся М. Раманаў.

Бакі абавязваліся ажыццявіць абмен палоннымі. З польскага палону

вярталася рускае пасольства, у тым ліку родны бацька цара Міхаіла

Фёдаравіча, мітрапаліт Філарэт і князь Васіль Галіцын.

У час перагавораў кіраўнік дэлегацыі Рэчы Паспалітай, вялікі

гетман літоўскі і канцлер BKЛ Л. Сапега, адчуваючы сваю сілу і пера-

вагу, дзейнічаў бескампрамісна і катэгарычна. Калі маскоўскія дыпла-

маты пачалі ўпарціцца, ён заявіў: «Няма ні цярпення, ні жадання

далей валаводзіцца з вамі ... Заўтра ж войску аддам загад пачынаць

наступ, а самі ад'едзем на сойм». Гэтыя аргументы разам са звесткамі,

аб тым, што Уладзіслава падтрымае частка рускага дваранства І

ўкраінскія казакі, прымусілі рускіх паслоў пайсці на значныя ўступкі.

Смаленская вайна 1632-1634 гг. Пасля Дэулінскага перамір'я

Руская дзяржава пачала рыхтавацца да новай вайны з Рэччу Паспа-

літай. У канцы 1620-х гг. маскоўскі ўрад прыняў прынцыповае ра-

шэнне разарваць перамір'е 1618 г. і пачаў шукаць саюзнікаў, най-

больш верагоднымі з якіх былі Швецыя і Турцыя. У той жа час узніклі

планы фарміравання ўсходняй кааліцыі супраць Рэчы Паспалітай у

складзе Асманскай імперыі, Трансільваніі, Швецыі і Расіі. Яе ініцы-

ятарам быў французскі кардынал Ж. Рышэлье, які хацеў уцягнуць

Расію ў вайну з Польска-Літвінскай дзяржэвэй. Нэ перэгаворах з фра-

нцузскім пасольствам у 1629 г. маскоўскія дыпламаты заявілі, што

цар аб'явіць вайну Польшчы, не чакэючы зэканчэння тэрміну

перамір'я.

На перагаворах з прадстаўнікамі Турцыі абмяркоўвалася

пытанне аб заключэнні ваеннага саюзу супраць Рэчы Паспалітай.

Порта абавязвалася адваяваць для Расіі землі, якія адышлі да ВКЛ і

Польшчы ў час Смуты. Рускі ўрад даў згоду на ўдзел у антыпольскай

кааліцыі. Разам з тым праблема данскога і запарожскага казацтва

абцяжарвала руска-турэцкія адносіны.

Таксама існаваў праект і руска-шведскага саюзу. Ён

прадугледжваў абавязацельства не пачынаць вайну супраць Рэчы

Паспалітай «без опчева совета», узаемную дапамогу людзьмі і

фінансамі. Швецыя абавязвалася дапамагчы Расіі адабраць у Рэчы

Паспалітай захопленыя ёю гарады, а Расія — дапамагчы Швецыі

атрымаць Вільню і іншыя гарады BKЛ. Прадугледжвалася, што Расія

пасадзейнічае каралю Швецыі Густаву Адольфу ў атрыманні кароны

Тут вы можете оставить комментарий к выбранному абзацу или сообщить об ошибке.

Оставленные комментарии видны всем.