- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy-iqtisodiy imperativlari
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)12
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari24
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi28
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.31
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar34
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).37
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa meʼyoriy hujjatlar.
- •II. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va nutqlari
- •III. Asosiy adabiyot
- •IV. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to'plamlar
- •40 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
2019–2023 yillarda mikromoliyalashtirish ulushi o‘rtacha 29–36% atrofida shakllangan bo‘lib, bu kichik biznes sub’ektlari uchun muqobil moliyaviy manbalarning ahamiyati yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
2024–2025 yillarda bank kreditlari koeffitsientining 0,8 darajagacha oshishi iqtisodiyotda yirik kredit qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari faollashganligini anglatadi.
Mikromoliyalashtirish koeffitsientining 0,175–0,208 oralig‘ida saqlanishi esa moliyalashtirish tizimi diversifikatsiyalashgan holda faoliyat yuritayotganligini ko‘rsatadi.
2.9-jadval39
O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
2024 yilda bank kreditlari hajmining keskin o‘sishi natijasida α koeffitsienti 0,825 gacha oshgan, β koeffitsienti esa 0,175 gacha pasaygan. Bu holat moliyalashtirishning asosan bank sektoriga bog‘lanib qolganligini anglatadi va integratsiya darajasini pasaytirgan.
2025-yilda mikromoliyalashtirish ko‘lamining kengayishi bilan samaradorlik koeffitsientining 0,165 darajagacha oshgani kuzatilgan. Mazkur holat kichik biznes subyektlarini moliyalashtirishda muqobil moliyaviy instrumentlardan foydalanish ularning moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qondirish va moliyaviy barqarorligini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi. Xususan, moliyalashtirish manbalarining diversifikatsiyalashuvi tadbirkorlik subyektlarining faqat bank kreditlariga bog‘liqligini kamaytirish, pul oqimlarini muvozanatli boshqarish va mavjud moliyaviy imkoniyatlardan samarali foydalanish uchun sharoit yaratadi.
Shuningdek, tadqiqot doirasida kichik korxonalar va mikrofirmalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar, sotilgan tovarlar hamda ko‘rsatilgan xizmatlar hajmi va ularning moliyalashtirish manbalari o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilingan. Bunda korxonalarning o‘z mablag‘lari, xorijiy investitsiyalar va tijorat banklari kreditlari asosiy moliyalashtirish manbalari sifatida ko‘rib chiqilgan. Ushbu manbalar kesimida amalga oshirilgan tahlil kichik biznes subyektlarining iqtisodiy faoliyatini moliyaviy ta’minlashda har bir manbaning o‘rni va ahamiyatini baholash, shuningdek, ishlab chiqarish hamda xizmatlar ko‘rsatish hajmining o‘sishiga ta’sir etuvchi moliyaviy omillarni aniqlash imkonini beradi.
Regressiya tenglamalari va korrelyatsiya koeffitsientlaridan o'zaro bog'liqlikni tahlil qilish uchun foydalanish mumkin (2.8-jadval).
Buning uchun Excel dasturidan foydalanish tavsiya etiladi. Milliy darajada biz 2014-2024 yillarda mamlakatda kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmini (Y), korxonaning o'z mablag'larini (X1 ) , xorijiy investitsiyalarni (X2 ) va tijorat banklaridan olingan kreditlar hajmini ( X3 ) aniqlaymiz .
Regressiya tahlili natijalari
Hosil
bo'lgan Y omili va ta'sir etuvchi omillar (X1,
X2,
X3
X4
X5
X6)
o'rtasidagi korrelyatsiyani aks ettiruvchi regressiya tenglamasini
eng kichik kvadratlar usuli yordamida quyidagicha ifodalashimiz
mumkin:
Y = 0,67+1,72x1 – 0,18x2 – 0,79x3 +0,003x4+ 0,35x5 +0,01x6
Ushbu model shuni ko'rsatadiki, mamlakat ishlab chiqarilgan tovarlar hajmi va moliyalashtirish manbalari jihatidan kichik biznes sub’ektlariga bog'liq. Modellashtirish natijalariga ko'ra, kichik biznes korxonalariga kiritilgan asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni bir milliard so'mlik mablag' bilan 1,72 milliard so'mlik mahsulotlar yaratish salohiyatiga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
2.2. |
Kichik biznes faoliyatini innovatsion rivojlantirish va qo`llab - quvvatlash holatini tahlil qilish |
Kichik korxona bozor pozitsiyasini mustahkamlashi uchun faqat mavjud mahsulotni ko‘proq sotishning o‘zi yetarli emas; mahsulot, texnologiya va boshqaruvga doir yangiliklarni izchil joriy etish ham talab qilinadi. Innovatsiyalar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishi, mahsulot sifatini yaxshilashi va mijozlar ehtiyojidagi o‘zgarishlarga tezroq javob berishga yordam berishi mumkin. Shu bois kichik biznesda innovatsiya raqobat ustunligini shakllantiruvchi vosita bo‘lishi bilan birga, unga zarur mablag‘ topish va natijani tijoratlashtirish masalasini ham kun tartibiga olib chiqadi.
Ushbu tadqiqot doirasida innovatsiya deganda korxona faoliyatiga amaliy natija beradigan yangi yoki sezilarli takomillashtirilgan mahsulot, jarayon, tashkiliy usul yoxud boshqaruv yechimini joriy etish tushuniladi. Innovatsion faoliyat ilmiy g‘oyaning o‘zidan boshlanib qolmaydi: uni sinovdan o‘tkazish, ishlab chiqarish sharoitiga moslashtirish va bozorda talabga ega mahsulot yoki xizmatga aylantirish bosqichlarini ham qamrab oladi.
Kichik biznes uchun innovatsiyani joriy etish odatda bir necha ketma-ket vazifani hal qilishni talab etadi: g‘oyani ishlab chiqish, texnik-iqtisodiy asos tayyorlash, huquqiy masalalarni tartibga solish, sinov natijalarini baholash va ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish. Ushbu jarayonlar ko‘pincha cheklangan kadrlar va moliya sharoitida amalga oshiriladi. Shu sababli kichik korxonalar mahsulotni yangilash yoki texnologik jarayonni takomillashtirish kabi bevosita natija beruvchi loyihalarni tanlashi mumkin, ammo ularning ko‘lami moliyaviy imkoniyat va bozor ehtiyojiga mos bo‘lishi lozim.
Innovatsiya korxonaga mahsulotiga qo‘shimcha qiymat belgilash imkonini berishi mumkin, ammo yuqori narx uzoq muddat davomida saqlanib qoladi deb bo‘lmaydi. Raqobatchilarning o‘xshash takliflari paydo bo‘lishi, iste’molchilar talabining o‘zgarishi va mahsulot hayotiylik davrining qisqarishi dastlabki ustunlikni kamaytiradi. Shuning uchun innovatsion loyihani baholashda faqat kutilayotgan sotuv narxiga emas, balki ishlab chiqarish tannarxi, bozorga chiqish muddati, marketing xarajatlari va mahsulotni muntazam takomillashtirish imkoniyatiga ham e’tibor berish zarur.
Yangi mahsulotni tijoratlashtirish kichik biznesga yangi xaridorlar qatlamini qamrab olish va mavjud bozordagi o‘rnini mustahkamlash imkonini beradi. Bunda innovatsiyaning qiymati uning texnik yangiligi bilangina emas, balki iste’molchi muammosini qanchalik hal qilishi, taklifning raqobatchilardan farqi va korxona uni barqaror yetkazib bera olishi bilan belgilanadi. Demak, innovatsion strategiya mahsulot yaratish, marketing va moliyaviy rejalashtirishni birgalikda ko‘rib chiqishi lozim.
Innovatsion loyihalarning moliyaviy ta’minoti korxonaning o‘z mablag‘lari, bank krediti, investitsiya, qarz resurslari va davlat ko‘magi orqali shakllanishi mumkin. Bank krediti ishlab chiqarish uskunalarini xarid qilish yoki modernizatsiya qilishga xizmat qilsa-da, uni ajratishdan oldin loyihaning pul oqimi, texnik amalga oshirilishi va bozor istiqboli asoslanishi kerak. Shu maqsadda biznes-reja, iqtisodiy hisob-kitoblar, tajriba-sinov ma’lumotlari va mahsulot namunalarining mavjudligi moliyalashtirish qarorining sifatini oshiradi.
Bankning innovatsion loyihaga munosabati kredit ajratish bilan cheklanmasligi mumkin. Loyihaning bajarilish jarayonini kuzatish, moliyaviy natijalarni tahlil qilish va mablag‘lardan belgilangan maqsadda foydalanilayotganini tekshirish resurslarning samarasini oshiradi. Shu bilan birga, yangi texnologiya bilan bog‘liq noaniqlik, dastlabki xarajatlarning yuqoriligi va daromadning kechroq shakllanishi bank kreditini yagona manba sifatida qo‘llashni qiyinlashtiradi; bunday vaziyatda qo‘shimcha kafolat, subsidiya yoki xususiy investor mablag‘i talab qilinishi mumkin.
Innovatsion biznesni qo‘llab-quvvatlash siyosati moliyaviy yordamni infratuzilma va maslahat xizmatlari bilan birlashtirishi maqsadga muvofiq. Imtiyozli kredit, grant, foiz subsidiyasi va kafolatlar tadbirkorning kapitalga kirishini kengaytiradi, biroq ularning samarasini oshirish uchun loyiha tanlash mezonlari, moliyalashtirishdan keyingi monitoring va natijalarni baholash tartibi ham aniq bo‘lishi kerak. Bu yondashuv mablag‘larni faqat ajratish emas, balki innovatsion g‘oyaning bozorda hayotiyligini ta’minlashga yo‘naltiradi.
Keyingi yillarda davom etayotgan iqtisodiy modernizatsiya jarayonining bir qismi sifatida "O'zbekiston rahbari tez rivojlanayotgan, yuqori salohiyatga ega o'rta korxonalar sonini hozirgi 3500 dan 10 000 gacha oshirish zarurligini ta'kidladi. Shu maqsadda, 2023-yil 1-yanvardan boshlab: kichik biznesdan o'rta biznesga o'tayotgan korxonalar ikki yil davomida foyda solig'ining atigi 50 foizini to'laydilar; mulkni sug'urta qilish xarajatlarining 50 foizi davlat tomonidan qoplanadi; soddalashtirilgan soliq, moliyaviy va statistik hisobotlar joriy etiladi; davlat xaridlarida 20 foizlik kvota belgilanadi va ushbu xaridlar doirasida sotib olish narxining 50 foizi oldindan to'lanadi (amalda 15 foiz). Maqsad tadbirkorlarga oʻz faoliyatini kengaytirish va yangi loyihalarni amalga oshirish uchun qulay moliyalashtirish tizimini yaratishdir. Shu maqsadda kichik biznes loyihalari uchun 20 trillion soʻm ajratiladi40.
2.6-rasm. Tijorat banklari tomonidan mikrokreditlash sxemasi.41
Mikrokreditlash sxemasi kichik biznes uchun bank tizimi orqali nisbatan kichik summadagi mablag‘larni jalb etish yo‘lini ko‘rsatadi. Uning amaliy ahamiyati shundaki, korxona aylanma mablag‘dagi vaqtinchalik tanqislikni qoplash, asbob-uskunani xarid qilish yoki kichik hajmdagi kengayish xarajatlarini moliyalashtirish imkoniga ega bo‘ladi. Biroq mikrokreditning foydasi qarz mablag‘ining qaytarish jadvali korxonaning kutilayotgan tushumiga mos bo‘lgandagina to‘liq namoyon bo‘ladi.
Kredit tizimini isloh qilishning iqtisodiy mazmuni moliyaviy resurslarni tadbirkorlik ehtiyoji va risk darajasiga mos taqsimlashdan iborat. Xorijiy amaliyotni o‘rganish foydali bo‘lsa-da, uning mexanizmlarini O‘zbekistonga ko‘chirishdan oldin banklar salohiyati, korxonalarning hisob yuritish sifati, garov bozori va huquqiy muhit bilan mosligi baholanishi lozim.
Kichik biznesning moliyaviy ta’minoti birgina tijorat banki bilan cheklanmasligi kerak. Xalqaro moliya institutlari, maxsus fondlar, davlat dasturlari va xususiy investorlar qo‘shimcha kapital manbai bo‘lishi mumkin. Ularning o‘zaro muvofiqlashtirilishi bir xil ehtiyojni takror moliyalashtirishning oldini oladi va turli bosqichdagi korxonalarga mos vositani tanlash imkonini beradi.
Innovatsion korxonalar uchun moliyalashtirish shartlarini moslashtirish alohida ahamiyatga ega. Garov talablarini qarz oluvchining real riskiga mos belgilash, ijobiy kredit tarixini hisobga olish va hujjatlar aylanishini soddalashtirish moliyaga kirishdagi to‘siqlarni kamaytirishi mumkin. Biroq yengillashtirilgan shartlar kreditga layoqatlilikni tekshirish o‘rnini bosmasligi, balki risklarni yanada aniqroq baholash bilan birga qo‘llanishi lozim.
Kichik biznesni moliyalashtiruvchi banklar iqtisodiy tahlil va maslahat xizmatlari orqali ham qo‘shimcha qiymat yaratishi mumkin. Loyiha rentabelligini hisoblash, pul oqimlarini rejalashtirish yoki bozor talabini baholashdagi ko‘mak kredit resurslaridan samarali foydalanishga yordam beradi. Bunday xizmatlar bank va mijoz o‘rtasidagi munosabatni oddiy qarz berishdan uzoqroq, korxonaning barqaror faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydigan hamkorlik darajasiga olib chiqadi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes moliyalashtirishining samarasi bank krediti, davlat yordami va ixtisoslashgan moliyaviy infratuzilmaning bir-birini to‘ldirishiga bog‘liq. Ushbu unsurlarning uyg‘unligi korxonaga mablag‘ manbasini tanlashda ko‘proq imkoniyat beradi, lekin qo‘llab-quvvatlash natijasi ajratilgan mablag‘ hajmi bilan cheklanmasdan, investitsiya samaradorligi, bandlik va qarzni qaytarish ko‘rsatkichlari orqali ham baholanishi kerak.
Bank kreditining garov bilan ta’minlanishi riskni cheklash vositasi bo‘lsa-da, yuqori garov talabi moliyaviy jihatdan barqaror kichik korxonalarni ham kreditdan chetda qoldirishi mumkin. Shu sababli qarz oluvchining oldingi to‘lov intizomi, soliqlarni o‘z vaqtida to‘lashi, pul oqimlari va moliyaviy hisobotlari kredit shartlarini belgilashda qo‘shimcha mezon bo‘lib xizmat qilishi maqsadga muvofiq.
Taklif etilayotgan tartib ijobiy kredit tarixiga ega, soliq majburiyatlarini o‘z vaqtida bajaradigan va barqaror moliyaviy holatini tasdiqlay oladigan kichik biznes subyektlari uchun belgilangan bazaviy talabga nisbatan garov miqdorini 50 foizgacha qisqartirishni nazarda tutadi. Bu imtiyoz avtomatik tarzda berilmasligi kerak: bank qarz oluvchining to‘lov qobiliyati, pul oqimining yetarliligi va mavjud qarz yukini alohida baholashi lozim.
Mazkur taklifning kutilayotgan natijalari bir necha o‘zaro bog‘liq yo‘nalishda namoyon bo‘lishi mumkin:
Birinchidan, kredit qarorlarida ijobiy to‘lov tarixi va moliyaviy intizomga ko‘proq e’tibor berish bank bilan tadbirkor o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlaydi.
Ikkinchidan, garov miqdorini qarz oluvchining riskiga qarab moslashtirish iqtisodiy asoslangan loyihalarning moliyalashtirishga kirishini yengillashtiradi.
Uchinchidan, kredit mablag‘ining o‘z vaqtida jalb qilinishi aylanma kapital yetishmasligi sababli ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatishda yuzaga keladigan uzilishlarni kamaytirishi mumkin.
To‘rtinchidan, qo‘shimcha moliyalashtirish korxonaning buyurtmalarni bajarish va faoliyatini kengaytirish salohiyatini oshirsa, yangi ish o‘rinlari yaratish imkoniyati ham paydo bo‘ladi.
Beshinchidan, biznes aylanmasining kengayishi va uning rasmiy hisobda aks etishi soliq bazasining mustahkamlanishiga yordam berishi mumkin; bu natija imtiyozli kredit shartlaridan samarali foydalanishga bog‘liq.
Oltinchidan, qonuniy moliyalashtirish manbalariga kirish osonlashsa, tadbirkorlarning norasmiy qarz manbalariga murojaat qilish ehtiyoji kamayishi va operatsiyalarning shaffofligi oshishi mumkin.
Garov talabini kamaytirishdan kutiladigan iqtisodiy samara kredit olish imkoniyati kengayishi bilan cheklanmaydi. Mablag‘ ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish salohiyatini oshiruvchi loyihaga yo‘naltirilsa, qo‘shimcha qiymat, eksportga chiqish va hududiy iqtisodiy faollikni kuchaytirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Biroq mazkur natijalarni oldindan kafolatlangan deb emas, balki loyiha sifati hamda qarz oluvchining moliyaviy intizomiga bog‘liq ehtimoliy ta’sir sifatida baholash lozim.
Banklar ushbu mexanizmni qo‘llash uchun “ishonchli mijoz” mezonlarini ochiq va o‘lchanadigan ko‘rsatkichlar asosida ishlab chiqishi kerak. Kredit reytingi, soliq intizomi, hisobotlarning to‘liqligi va pul oqimlari birgalikda baholansa, garovga oid qarorlar izchilroq va moliyaviy risklar esa boshqariladigan bo‘lishi mumkin.
Garov ta’minoti kredit riskini kamaytirishga xizmat qiladi, ayniqsa qarz oluvchining moliyaviy holati yoki daromadlari to‘g‘risida ma’lumot cheklangan sharoitda. Shu bilan birga, garovning mavjudligi qarz oluvchining to‘lov qobiliyatini to‘liq ifodalamaydi; kredit qarorida pul oqimlari va biznesning daromad keltirish salohiyati ham tekshirilishi lozim.
Bundan tashqari, tijorat banklarini ushbu sohani qo'llab-quvvatlashga undash maqsadida, agar ushbu sohaga ajratilgan kreditlar hajmi bank aktivlarining 20 foizidan oshsa, ularni Markaziy bankning majburiy zaxira talablaridan ozod qilish to'g'risida qaror qabul qilindi. Bu tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash va ularning likvidligini oshirish uchun muhimdir.
Tijorat banklari kreditlari kichik korxonalarning ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va investitsiya ehtiyojlarini moliyalashtirishga yordam beradi. Xorijiy kredit liniyalari esa ichki resurslar yetarli bo‘lmagan vaziyatlarda qo‘shimcha uzoqroq muddatli mablag‘ manbai bo‘lishi mumkin. Bunday resurslarning hududlar va tarmoqlar bo‘yicha taqsimoti mahalliy biznes ehtiyojlariga mos kelsa, ulardan foydalanishning iqtisodiy samarasi ortadi.
Banklar kredit ajratish bilan bir qatorda, biznes-reja tuzish, marketing, muhandislik va konsalting masalalari bo‘yicha ko‘mak ko‘rsatishi mumkin. Bu xizmatlar, ayniqsa, texnik murakkab yoki yangi bozorga yo‘naltirilgan loyihalarda foydali bo‘ladi, chunki mablag‘ning qaytishi faqat kredit shartlariga emas, balki loyihaning to‘g‘ri tayyorlanishiga ham bog‘liq.
Mikrokreditlar kichik hajmdagi ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, turizm va xizmat ko‘rsatish loyihalarining boshlanishi yoki kengayishini moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Ularning ustunligi mablag‘ning muayyan va nisbatan aniq ehtiyojga yo‘naltirilishidadir. Biroq kredit dasturlari real talab, mavsumiy daromad va qarz oluvchining qaytarish imkoniyatiga moslashtirilishi zarur.
Tijorat banklarining ichki kreditlari hamda xalqaro manbalardan jalb qilingan moliyaviy resurslar korxonalar uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi, lekin har bir manbaning qiymati, muddati va shartlari farqlanadi. Shu sababli moliyalashtirish qarori qabul qilinayotganda nominal kredit hajmi bilan birga umumiy xarajat, valyuta riski, to‘lov jadvali va kutilayotgan loyiha daromadi ham hisobga olinishi lozim.
Kichik biznesni kreditlash ko‘lamining kengayishi huquqiy muhit, banklarning faoliyat shartlari va moliyaviy infratuzilmaning o‘zgarishi bilan bog‘liq. Qonunchilik va tartib-taomillar biznes ehtiyojlariga moslashtirilsa, banklar kredit mahsulotlarini tezroq ishlab chiqishi va tadbirkorlar uchun aniqroq xizmat ko‘rsatishi mumkin. Bunda kreditlash hajmi bilan birga risklarni boshqarish sifati ham muhim mezon bo‘lib qoladi.
Bank tizimini bozor tamoyillariga moslashtirish kredit resurslari qanday shakllanishi va taqsimlanishiga ta’sir qiladi. Xalqaro standartlarga yaqinlashish hisobot, risklarni baholash va mijozlarni tekshirish amaliyotini takomillashtirishi mumkin; biroq ushbu talablar kichik korxonalar uchun haddan tashqari murakkab hujjat yukini yuzaga keltirmasligi ham e’tiborga olinishi kerak.
Banklarning moliyaviy bazasi va risklarni boshqarish salohiyati mustahkam bo‘lsa, kichik biznesni kreditlash ko‘lamini kengaytirish imkoniyati ortadi. Kredit portfeli o‘sishi barqaror natijaga aylanishi uchun qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyati, kredit maqsadi va mablag‘ sarflanishi muntazam nazorat qilinishi zarur.
Kredit iqtisodiy subyektga kelgusidagi tushum hisobidan joriy xarajatni qoplash yoki daromad keltiradigan investitsiyani oldindan amalga oshirish imkonini beradi. Shu sababli kredit bozori ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligi va investitsion faoliyatni moliyalashtirishda muhim o‘rin tutadi. Uning foydasi kredit resurslarining iqtisodiy jihatdan asoslangan loyihalarga yo‘naltirilishiga bog‘liq.
Kredit resurslari tarmoqlar bo‘yicha oqilona taqsimlansa, korxonalar uskunalarni yangilash, ishlab chiqarish quvvatini kengaytirish va yangi texnologiyani o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘ladi. Bunday investitsiyalar iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlashi mumkin, ammo yakuniy natija kredit qiymati, talabning holati va korxonaning boshqaruv salohiyati bilan belgilanadi.
O'zbekistonda banklar innovatsion kichik biznesni rivojlantirishga katta hissa qo'shdi, ammo dastlab bir qator cheklovlar tufayli ularning kredit berish imkoniyatlarini kengaytirish imkoni bo'lmadi. Shuning uchun, Prezident farmonlari va hukumat qarorlaridan so'ng darhol kichik va xususiy tadbirkorlarning ehtiyojlarini qondiradigan yangi bank xizmatini, xususan, kredit arizalarini tezkor ko'rib chiqish, soddalashtirilgan kreditlarni qayta ishlash usullari va innovatsion garov usullaridan foydalanish zarurati tug'ildi. Natijada, Markaziy bank kichik va yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun yangi kredit berish tartibini ishlab chiqdi. Maqsad kichik biznesni moliyalashtirishda bank kredit mablag'larining rolini oshirish va ularni rivojlanishga yo'naltirishdir. Bunga yuridik shaxs maqomini olmasdan faoliyat yurituvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xo'jaliklarini rivojlantirish uchun sharoit yaratishga va barcha kreditlar uchun umumiy tamoyillar (qaytarilish, muddat, garov, muddat va maqsad) asosida kredit berish tartibini belgilashga qaratilgan "Tijorat banklari tomonidan yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxs maqomini olmasdan faoliyat yurituvchi fermer xo'jaliklarini mikrokreditlash tartibi" kiradi. Ushbu kredit milliy yoki xorijiy valyutada, kredit berilgan kundagi kurs bo'yicha besh ming AQSh dollaridan oshmaydigan miqdorda, shartnoma asosida 3 yil muddatga beriladi, mikrokreditning 50 foizigacha naqd pulda, 18 oy ichida qaytarish majburiyati bilan berilishi mumkin.
Tijorat banklari tomonidan mikromoliyaviy xizmatlar taklifining kengayishi kichik biznesning bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini oshiradi. Bu vositalar bank kreditining summasi yoki ta’minoti kichik korxonaning ehtiyojiga mos kelmagan vaziyatlarda qo‘shimcha moliyalashtirish manbai bo‘lishi mumkin. Xizmatlar qamrovini baholashda ajratilgan mablag‘dan tashqari, hududiy mavjudlik, xizmat narxi va mijozlarning qaytarish intizomi ham tahlil qilinishi zarur.
Innovatsion iqtisodiyotga o‘tish kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash bilan bir qatorda, tadbirkorlarning texnologiya, bilim va bozor axborotiga kirish imkoniyatlarini ham yaxshilashni talab qiladi. Dasturlar shu jihatlarni birlashtirsa, mablag‘ ajratishning korxona samaradorligiga ta’siri kuchayadi; aks holda, moliyalashtirishning o‘zi kutilgan natijani kafolatlamaydi.
Kraudfanding ko‘plab shaxslarning nisbatan kichik hissalarini bir loyiha uchun jamlashga imkon beradigan raqamli moliyalashtirish shaklidir. U odatiy bank kreditiga muqobil bo‘lishi, ayniqsa, g‘oya yoki mahsulotni dastlabki bosqichda sinovdan o‘tkazayotgan korxonalar uchun mablag‘ jalb qilish imkonini berishi mumkin. Bunda loyiha tavsifining aniqligi, tashabbuskorning obro‘si va mablag‘dan foydalanish bo‘yicha hisobdorlik muhimdir.
Kraudfandingning kichik biznes uchun ahamiyati kapital manbalarini diversifikatsiyalash bilan birga, bozordagi talabni dastlabki bosqichdayoq tekshirish imkoniyatida ham namoyon bo‘ladi. Mablag‘ yig‘ishga tayyor iste’molchilar soni mahsulotga qiziqishni baholashga yordam berishi mumkin. Biroq ushbu mexanizm marketing xarajatlari, platforma komissiyasi, axborot xavfsizligi va va’da qilingan natijani yetkazib berish majburiyatlarini ham yuzaga keltiradi.
Milliy iqtisodiyotni modernizatsiya qilish innovatsion g‘oyalar va tadbirkorlik tashabbuslarini moliyalashtirishning yangi usullarini talab etadi. An’anaviy kreditlar bilan bir qatorda raqamli platformalar, xususiy investitsiyalar va venchur kapitalning rivojlanishi loyihalarning turli bosqichiga mos moliya vositalarini tanlash imkonini beradi. Buning uchun huquqiy himoya va investorlar huquqlariga oid qoidalar aniq bo‘lishi zarur.
Venchur kapitali yuqori o‘sish salohiyatiga ega, lekin dastlabki bosqichda tavakkalchiligi katta bo‘lgan loyihalarga sarmoya kiritishga mo‘ljallangan. Investor qarzni foiz bilan qaytarishni kutish o‘rniga korxona kapitalida ulush olishi mumkin; shu sababli daromad investitsiya qilingan biznesning keyingi rivojiga bog‘lanadi. Ushbu usul bank kreditini qaytarish imkoniyati hali shakllanmagan texnologik startaplar uchun muhim manba bo‘lishi mumkin.
Venchur investorlar moliyaviy mablag‘dan tashqari, boshqaruv tajribasi, aloqalar va bozorga chiqish bo‘yicha maslahatlar bilan ham yordam berishi mumkin. Buning evaziga ular korxonaning rivojlanish strategiyasi va boshqaruv qarorlarida ishtirok etishga intiladi. Shuning uchun venchur moliyalashtirishni jalb etishda ulushlar taqsimoti, investor huquqlari, chiqish shartlari va korxona qiymatini aniqlash masalalari oldindan kelishib olinishi lozim.
Venchur kapitalining keyingi bosqichida yirik investitsiya fondlari qo‘shimcha mablag‘ kiritishi mumkin. Bosqichma-bosqich investitsiya qilish loyihaning rivojlanish natijalariga qarab kapital ajratishga imkon beradi va investor uchun xavfni taqsimlaydi. Kichik biznes uchun esa har bir bosqichda o‘sish maqsadlari, moliyaviy ko‘rsatkichlar va boshqaruv rejasi aniq belgilanishi kerak.
Venchur moliyalashtirishda institutsional investorlar va individual sarmoyadorlar turli ko‘lam hamda tajribaga ega bo‘lishi mumkin. Ayrim moliyalashtirish shakllari blokcheyn yoki tokenlashtirish yechimlaridan foydalanishi mumkin, biroq bunday instrumentlar huquqiy aniqlik, axborotni oshkor etish va investorlarni himoya qilish talablarini kuchaytiradi. Shu bois innovatsion moliya vositasining texnologik yangiligidan ko‘ra, uning huquqiy va iqtisodiy barqarorligi ham baholanishi lozim.
Kraudfanding dastlab xayriya yoki jamoatchilik qo‘llab-quvvatlashiga tayanadigan tashabbuslarda qo‘llanilgan bo‘lsa, keyinchalik tijorat loyihalari uchun ham mablag‘ yig‘ish vositasiga aylandi. Bugungi kunda platformalar loyihani keng auditoriyaga taqdim etish, kichik hissalarni jamlash va mahsulotni bozorga chiqarishdan oldin ehtimoliy xaridorlar bilan aloqa o‘rnatish imkonini beradi.
Kraudfanding platformalari moliyalashtirish maqsadi bo‘yicha farqlanadi. Crowdrise xayriya tashabbuslariga, Kickstarter va Indiegogo ijodiy loyihalarga, OpenIDEO g‘oyalarni birgalikda ishlab chiqishga ko‘maklashgan. Shuningdek, 33needs ijtimoiy tadbirkorlik loyihalariga sarmoya izlash, Start Some Good ijtimoiy yo‘nalishdagi tashabbuslar, Microplace global qashshoqlikni kamaytirishga qaratilgan loyihalar uchun mablag‘ jalb qilish bilan bog‘langan. Sparked ko‘ngillilik, Ushahidi ma’lumotlarni yig‘ish va aks ettirish, Causes esa ijtimoiy tashkilotlarning loyihalarini keng auditoriyaga yetkazish bilan tavsiflangan. Ushbu misollar platformani loyihaning maqsadi va auditoriyasiga mos tanlash zarurligini ko‘rsatadi.
MDH hududida dastlabki kraudfanding loyihalari 2008-yillarda shakllana boshlagan, ammo bozor sekin rivojlangan. Manbada WebMoney to‘lov tizimini yaratgan aksioner.ru va capitaller.ru saytlari misol tariqasida keltiriladi: birinchi platforma loyiha uchun mablag‘ yig‘ishga, ikkinchisi esa uning sarflanishini investorlar nazorati va hisobdorligi ostida kuzatishga qaratilgan. Bu tajriba shuni anglatadiki, moliyalashtirish platformasiga ishonchni mustahkamlash uchun mablag‘lar harakati bo‘yicha tushunarli axborot, tekshiruv va hisobot mexanizmlari zarur.
Kraudfanding va venchur moliyalashtirish rivojiga ta’sir etuvchi omillarni quyidagicha umumlashtirish mumkin:
Birinchi omil — raqamli aloqa va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi. Ular loyiha tashabbuskoriga xarajatlarni kamaytirgan holda keng auditoriyaga chiqish, fikr-mulohaza yig‘ish va moliyalashtirish kampaniyasini targ‘ib qilish imkonini beradi.
Ikkinchi omil — vositachilik xarajatlarini kamaytirish va loyiha muallifi bilan potensial investor o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot yaratish. Biroq platforma vositachilarni kamaytirgan taqdirda ham, ishonchni tekshirish, shartnoma va hisobdorlik mexanizmlari zarur bo‘lib qoladi.
Uchinchi jihat — mablag‘ yig‘ish kampaniyasi tadbirkorga moliyaviy resurs bilan birga iste’molchilar reaksiyasini ham olish imkonini berishi mumkin. Ushbu fikrlar mahsulotni takomillashtirishga yordam beradi, lekin kampaniyaning muvaffaqiyati keyingi ishlab chiqarish, yetkazib berish va mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish mas’uliyatini bekor qilmaydi.
O‘zbekistonda kraudfanding va venchur kapital mexanizmlarining rivojlanishi uchun huquqiy, moliyaviy va tashkiliy shart-sharoitlarni uyg‘un shakllantirish zarur. Innovatsion korxonalarda garovga qo‘yiladigan aktivlarning kamligi, loyihalar bo‘yicha ishonchli ma’lumot yetishmasligi va uzoq muddatli kapitalga kirish cheklanganligi muqobil moliyalashtirishni rivojlantirishga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Investor va innovatsion korxona o‘rtasidagi aloqaning yetarlicha rivojlanmagani istiqbolli loyihalarning sarmoya topishini qiyinlashtiradi. Bu bo‘shliqni kamaytirish uchun loyiha tanlash, moliyaviy ekspertiza, huquqiy maslahat va investitsiyadan keyingi kuzatuv xizmatlarini birlashtiruvchi vositachilik infratuzilmasi kerak.
Fond bozorining torligi venchur investorlarning investitsiyadan chiqish imkoniyatini cheklashi mumkin. Korxonadagi ulushni boshqa investorga sotish yoki ommaviy bozorga chiqish imkoniyatlari yetarli bo‘lmasa, investor kapitalini uzoq vaqt davomida qaytarib ololmaslik xatariga duch keladi. Shu sababli kapital bozorini rivojlantirish va korxona ulushlari savdosiga oid tartiblarni aniqlashtirish venchur moliyalashtirish uchun muhimdir.
Kraudfanding hamda venchur kapital uchun malakali menejerlar, sifatli biznes-rejalar va investorlar bilan ishlash madaniyati zarur. Axborotning yetishmasligi yoki loyihaning natijalarini baholash qiyinligi investorlar ehtiyotkorligini oshiradi. Shuning uchun tadbirkorlarni moliyaviy boshqaruvga o‘rgatish, investitsiya loyihalari haqidagi ma’lumotlarning ishonchliligini yaxshilash va professional maslahat xizmatlarini rivojlantirish lozim.
Venchur kapital bozorida soliq va korporativ huquqiy rag‘batlarning noaniqligi banklar, sug‘urta va pensiya fondlari kabi institutsional investorlarning ishtirokiga ta’sir qilishi mumkin. Bozorni rivojlantirish uchun faqat imtiyoz berish yetarli emas; investorning huquqi, manfaatlar to‘qnashuvi, riskni oshkor etish va kompaniyadan chiqish mexanizmlari ham aniq tartibga solinishi kerak.
