- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy-iqtisodiy imperativlari
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)12
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari24
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi28
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.31
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar34
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).37
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa meʼyoriy hujjatlar.
- •II. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va nutqlari
- •III. Asosiy adabiyot
- •IV. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to'plamlar
- •40 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
Rivojlangan mamlakatlarda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash moliyalashtirish, davlat xaridlari, soliq siyosati va eksportga ko‘maklashish vositalarini birgalikda qo‘llash orqali amalga oshiriladi. Yevropa tajribasi shuni ko‘rsatadiki, kichik korxonalar uchun bozorga kirish imkoniyatlarini kengaytirish moliyaviy resurs ajratish kabi muhimdir. Shu sababli ko‘mak mexanizmlarining natijasi ularning korxonaning real ehtiyojlari bilan mosligiga qarab baholanishi lozim.
Yevropa Ittifoqida davlat xaridlari kichik biznes uchun muhim bozor kanali bo‘lib xizmat qiladi. Xarid shartlarini kichik korxonalar imkoniyatlariga moslashtirish, lotlarni maqbul hajmlarga ajratish va tanlov jarayonlarida shaffoflikni ta’minlash ularning yirik buyurtmalarda ishtirok etish imkoniyatini oshirishi mumkin. Natijada davlat buyurtmasi nafaqat mahsulot sotish manbai, balki korxonaning ishlab chiqarish hajmi va boshqaruv salohiyatini rivojlantirish omiliga ham aylanadi.
Soliq siyosati orqali rag‘batlantirish kichik biznesning investitsiya qarorlari va aylanma mablag‘lari holatiga bevosita ta’sir qiladi. Imtiyozlarning mazmuni va muddati aniq belgilanganida korxona uzoqroq rejalashtirish imkoniga ega bo‘ladi; biroq bunday yengilliklar maqsadli qo‘llanib, natijalari muntazam baholanishi kerak. Aks holda soliq yordami moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning iqtisodiy samaradorligini to‘liq aks ettirmasligi mumkin.
Yevropa mamlakatlari tajribasini O‘zbekiston sharoitida tatbiq etishda mahalliy tadbirkorlik subyektlarining hajmi, tarmoq tarkibi va moliyaviy imkoniyatlarini hisobga olish lozim. Xususan, davlat xaridlari, imtiyozli moliyalashtirish va soliq yengilliklari bir-biridan uzilgan chora sifatida emas, balki korxonani bozorga olib chiqishdan tortib ishlab chiqarishni kengaytirishgacha bo‘lgan jarayonni qo‘llaydigan vositalar sifatida ko‘rib chiqilishi kerak.
Ispaniya, Fransiya, Italiya, Germaniya va Buyuk Britaniya tajribasi kichik biznesga ko‘mak berish usullari mamlakatning institutsional tuzilishi va moliya bozoriga qarab farqlanishini ko‘rsatadi. Ularni qiyoslashda faqat dastur nomlari yoki ajratilgan mablag‘larni sanash emas, balki kafolatlash, soliq yordami, eksportni sug‘urtalash va davlat buyurtmalarining korxona rivojiga ta’sirini baholash muhim.
Eksportga chiqayotgan kichik korxonalar uchun moliyaviy yordam mahsulotni xalqaro talabga moslashtirish, sertifikatlash, logistika va marketing xarajatlarini qoplash bilan ham bog‘liq. Shu sababli eksportni rag‘batlantirish vositalari kredit va kafolatlar bilan cheklanmasdan, tashqi bozor haqidagi ma’lumot hamda amaliy maslahat xizmatlarini ham qamrab olishi kerak.11
1.1-jadval
Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)12
Mamlakatlar |
Sanoat |
Qurilish |
Ulgurji va chakana savdo |
Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalar |
Xizmatlar |
Boshqa sektorlar |
Ispaniya |
11 % |
13% |
28% |
9% |
16% |
23% |
Fransiya |
23% |
0% |
20% |
5% |
17% |
35% |
Italiya |
44% |
0% |
31% |
8% |
6% |
11% |
Germaniya |
15% |
14% |
17% |
3% |
17% |
33% |
Buyuk Britaniya |
8% |
14% |
18% |
4% |
22% |
34% |
Germaniya amaliyotida kichik biznesning kapitalini mustahkamlash va yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish uchun maxsus moliyalashtirish dasturlari qo‘llaniladi. Bunday dasturlarning iqtisodiy vazifasi korxonaning uzoq muddatli investitsiya loyihasini amalga oshirishini yengillashtirish va moliyalashtirish xarajatlarini maqbullashtirishdan iborat. Ularning natijasi ajratilgan kredit miqdori bilan birga, ishlab chiqarish quvvati, samaradorlik va innovatsion faoliyatdagi o‘zgarishlar orqali ham baholanishi lozim.
kredit summasi 1,0 million yevrogacha;
kredit bo'yicha yillik foiz stavkasi 5 foizni tashkil etadi;
kredit 20 yilgacha muddatga beriladi va kichik korxona faoliyatini kengaytirish hamda uni texnik va texnologik qayta jihozlash xarajatlarining 50 foizidan ko'p bo'lmagan qismini qoplashi kerak;
kredit shartnomasining dastlabki ikki yilida foizlar hisoblanmaydi.13
Germaniya tajribasini tahlil qilish kichik biznesni uzoq muddatli kredit bilan ta’minlash, foiz yukini kamaytirish va dastlabki davrda to‘lovlarni yengillashtirish muhimligini ko‘rsatadi. Bu mexanizmlar korxona daromadi yangi investitsiyadan keyin shakllanadigan holatlarda ayniqsa ahamiyatli. Biroq imtiyozli shartlar loyiha maqsadi, qarzdorning to‘lov qobiliyati va kutilayotgan natijalar bilan bog‘lab berilishi kerak.
Buyuk Britaniya va Fransiyada kredit kafolatlaridan foydalanish kichik biznesning garov ta’minoti bilan bog‘liq cheklovlarini yumshatishga qaratilgan. Kafolat mexanizmi qarzning muayyan qismini qoplash orqali bankning ehtimoliy yo‘qotishini kamaytiradi, tadbirkorga esa investitsiya yoki aylanma mablag‘ uchun kredit olish imkonini kengaytiradi. Ushbu instrumentdan samarali foydalanish uchun kafolat shartlari, davlat va bank o‘rtasidagi mas’uliyat hamda qarzni undirish tartibi ravshan bo‘lishi lozim.
Yevropa Ittifoqida venchur kapital fondlari innovatsion g‘oyalarni moliyalashtirishga yordam beradi. Bunday fondlar odatiy kreditdan farqli ravishda, istiqbolli loyiha kapitalida ishtirok etishi va uning o‘sishidan daromad olishi mumkin. Shu sababli ular an’anaviy bank krediti bilan moliyalashtirish qiyin bo‘lgan, ammo o‘sish imkoniyati yuqori startaplar uchun muhim manba hisoblanadi.
Faktoring kichik biznesga yetkazib berilgan mahsulot yoki ko‘rsatilgan xizmat bo‘yicha hali undirilmagan debitorlik qarzini mablag‘ga aylantirish imkonini beradi. Bu vosita to‘lov muddati uzoq bo‘lgan mijozlar bilan ishlaydigan korxonalarning aylanma mablag‘idagi uzilishni kamaytirishi mumkin. Faktoring shartlari tanlanayotganda komissiya, debitorning to‘lovga qobiliyati va regress bilan bog‘liq risklar hisobga olinishi zarur.
Regress huquqi mavjud faktoringda mijoz qarzni to‘lamasa, moliyalashtirish olgan korxona mablag‘ni qaytarish mas’uliyatini saqlab qoladi; regresssiz shaklda esa debitorning to‘lamaslik riski shartnoma shartlariga ko‘ra faktorga o‘tishi mumkin. Shu sababli ikki shaklning qiymati va risk taqsimoti bir xil emas. Kichik biznes uchun tanlov debitorlar tarkibi, to‘lov intizomi va naqd pulga bo‘lgan ehtiyojga qarab amalga oshirilishi lozim.14
Rivojlangan mamlakatlarda kichik biznesning moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirish bir nechta vositani muvofiqlashtirish orqali amalga oshiriladi. Davlat kafolatlari bank kreditlariga kirishni osonlashtirishi, foiz xarajatlarini qoplash investitsiya yukini kamaytirishi, venchur mablag‘lari esa innovatsion loyihalarga sarmoya kiritishi mumkin. Ushbu vositalarni tanlashda yordamning maqsadi, korxona rivojlanish bosqichi va moliyaviy xatarlar alohida e’tiborga olinishi kerak.
Germaniya va Fransiya tajribasida imtiyozli kreditlar bo‘yicha bank stavkasi va tadbirkor uchun belgilangan stavka o‘rtasidagi farqni davlat qoplashi mumkin. Bunday yondashuv kredit oluvchining foiz xarajatini pasaytirib, ishlab chiqarish va modernizatsiya loyihalarini moliyalashtirish imkonini kengaytiradi. Shu bilan birga, subsidiyaning budjet uchun qiymati, korxona yaratadigan iqtisodiy samara va kredit qaytarilishi nazorat qilinishi zarur.
Davlat qo‘llab-quvvatlashiga asoslangan kredit dasturlari kichik biznes uchun kreditning muddati, narxi va ta’minot shartlarini yaxshilashga xizmat qiladi. Imtiyozli kreditlashning samaradorligi korxonaning uzoq muddatli daromad keltiradigan loyihaga mablag‘ yo‘naltirishi bilan bog‘liq; agar kredit joriy xarajatlarni doimiy qoplash uchun ishlatilsa, korxonaning qarzga qaramligi kuchayishi mumkin.
Eksportga yo‘naltirilgan kichik korxonalar uchun davlat ko‘magining mazmuni eksport kreditlari, kafolatlar va sug‘urta vositalari bilan ifodalanishi mumkin. Ushbu mexanizmlar xorijiy xaridorning to‘lovni kechiktirishi, valyuta o‘zgarishi yoki tashqi bozordagi noaniqliklar bilan bog‘liq xatarlarni cheklashga yordam beradi. Biroq eksportni qo‘llab-quvvatlash ishlab chiqarish sifati va xalqaro talabga moslikni oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar bilan birga olib borilishi lozim.
G‘arbiy Yevropa davlatlarida imtiyozli kreditlash ayrim hollarda investitsiya xarajatlarining ma’lum qismini qoplashga yo‘naltiriladi. Buning natijasida kichik korxona texnologik yangilanishni amalga oshirishda o‘z mablag‘iga bo‘lgan dastlabki talabni kamaytirishi mumkin. Shunday bo‘lsa-da, qo‘llab-quvvatlash miqdori va muddati loyihaning natijasi, korxonaning moliyaviy holati hamda davlat mablag‘laridan foydalanish qoidalari bilan uyg‘un bo‘lishi kerak.
Ta’kidlash joizki, venchur kapital fondlari innovatsion ishlanmalarni moliyalashtirishda asosiy institutlardan biri bo‘lib, ilmiy-texnik taraqqiyotni tezlashtirishda strategik ahamiyatga ega. Amaliyotda bunday fondlarning aksariyati yirik korporatsiyalar bilan hamkorlikda faoliyat yuritadi.
Yirik kompaniyalar venchur fondlar faoliyatini rag‘batlantirish maqsadida ularning ustav kapitaliga yo‘naltirilgan investitsiyalar bo‘yicha odatda dividend talab qilmaydi, bu esa innovatsion loyihalarni uzoq muddatli qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida davlat xaridlari tizimi kichik biznes subyektlarini iqtisodiy va moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlashning muhim mexanizmlaridan biri sifatida qaraladi. Davlat buyurtmalarida kichik korxonalar ishtirokini kengaytirish ularga mahsulot va xizmatlarini barqaror realizatsiya qilish, pul oqimlarini shakllantirish hamda ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish imkonini beradi. Fransiyada davlat xaridlarining 25–30 foizi kichik biznes hissasiga to‘g‘ri kelishi haqidagi ko‘rsatkich ushbu mexanizmning ahamiyatini ifodalash uchun keltirilishi mumkin. Biroq mazkur raqamni ilmiy ishda qo‘llashdan oldin uning davri, hisoblash usuli va rasmiy manbasini aniqlashtirish lozim.
Rivojlangan mamlakatlarda tijorat banklari kreditlari kichik biznes subyektlarining aylanma mablag‘larga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va investitsion loyihalarni amalga oshirishda muhim moliyalashtirish manbai hisoblanadi. Bank kreditlarining ushbu jarayondagi ahamiyati moliya institutlarining resurs bazasi, kapital yetarliligi, likvidlik holati va risklarni boshqarish salohiyati bilan belgilanadi. Banklarning barqaror moliyaviy holati kredit mablag‘larini uzluksiz taqdim etish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, kichik biznesning kredit resurslaridan foydalanishi nafaqat banklarning moliyaviy imkoniyatlariga, balki qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyati, kredit tarixi, garov ta’minoti va kreditlash shartlariga ham bog‘liq. Demak, kichik biznesni bank kreditlari orqali samarali moliyalashtirish uchun bank tizimining moliyaviy barqarorligini ta’minlash bilan bir qatorda, tadbirkorlarning kredit olish imkoniyatlarini kengaytiruvchi mexanizmlarni ham takomillashtirish zarur.
Kichik biznes sub’ektlari faoliyatida moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha xorijiy davlatlar misolida, ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, eng rivojlangan mamlakatlardan biri AQShda moliya sektoridagi rasmiy institutlar nazorati ostiga olingan me’yorlarning mukammal tizimi amal qiladi. Shuning uchun ularning yashash qobiliyati kreditlar oborotidan ko‘riladigan foydaga ko‘p jihatdan bog‘liq va har qanday faoliyat standartlariga bank metodologiyasi, zaxiralar me’yori, ta’minot vositalari sezilarli darajada ta’sir qiladi. Hozirgi sharoitda kichik biznes subyektlarining moliyaviy ehtiyojlarini nisbatan past foizli kreditlar hisobidan qondirish va ularning barqaror rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan huquqiy-me’yoriy bazani takomillashtirishga alohida e’tibor berilmoqda. Bunda imtiyozli moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish, kredit resurslaridan foydalanish shartlarini maqbullashtirish hamda kichik korxonalarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiluvchi institutsional mexanizmlarni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
AQSh tajribasida kichik biznes subyektlarining tijorat banklaridan kredit olish imkoniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar, xususan, ko‘plab korxonalarda pul oqimlarining yetarli darajada barqaror emasligi hamda raqobatbardoshlik darajasining pastligi hukumatni kichik biznesni kreditlashni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirishga undagan. Ushbu yo‘nalishdagi islohotlar bugungi kungacha davom ettirilmoqda.
AQShda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimida U.S. Small Business Administration (SBA) muhim institutsional o‘rin egallaydi. Mazkur tashkilot tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, biznes faoliyatini tashkil etish va boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan moliyaviy hamda maslahat xizmatlarini taqdim etadi. Xususan, SBA faoliyatining asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
- tadbirkorlarga biznes-rejalarni ishlab chiqish va istiqbolli loyihalarni rejalashtirishda amaliy ko‘mak berish;
- yangi tashkil etilayotgan korxonalar uchun boshlang‘ich kapitalni shakllantirishga xizmat qiluvchi moliyalashtirish dasturlarini qo‘llab-quvvatlash;
- tijorat banklari va boshqa moliya institutlari tomonidan ajratiladigan kreditlar bo‘yicha davlat kafolatlari mexanizmlarini taqdim etish;
- kichik biznes subyektlariga boshqaruv, moliyaviy rejalashtirish va tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish yuzasidan konsalting xizmatlarini ko‘rsatish.
Ushbu mexanizmlar kichik biznesning moliyalashtirish manbalariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish, tadbirkorlik faoliyatining dastlabki bosqichlaridagi to‘siqlarni kamaytirish va korxonalarning barqaror rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan.
AQShda kichik biznesga ajratiladigan kreditlar va davlat kafolati bilan bog‘langan dasturlar tadbirkorlarning turli bosqichlardagi moliyaviy ehtiyojlarini qondirish uchun ishlatiladi. Tijorat banklari kredit ajratishda asosiy ishtirokchi bo‘lib qoladi, davlat dasturlari esa ayrim risklarni kamaytirish yoki uzoq muddatli investitsiyalarni moliyalashtirish orqali ularning imkoniyatini to‘ldiradi.15
AQShda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun bir nechta maxsus dastur mavjud. Ularning 504, 7(a) va 7(m) kabi shakllari maqsadi hamda moliyalashtirish shartlari bo‘yicha farqlanadi; shu bois ularni yagona kredit mahsuloti sifatida emas, balki turli ehtiyojlarni qamrab oluvchi dasturlar majmui sifatida baholash maqsadga muvofiq.
504 dasturi kichik biznesning uzoq muddatli investitsiya ehtiyojlariga, jumladan kengayish va modernizatsiya bilan bog‘liq xarajatlarga yo‘naltirilgan. Bunday mexanizm yangi uskunalar xarid qilish yoki ishlab chiqarish quvvatini oshirishga mablag‘ kerak bo‘lgan korxonalar uchun mos keladi.
7(a) dasturi doirasida tijorat banklari orqali yangi tashkil etilgan yoki faoliyatini kengaytirayotgan kichik korxonalarga beriladigan kreditlar qo‘llab-quvvatlanadi. Davlat kafolati bankning kredit tavakkalchiligini ma’lum darajada kamaytirishi mumkin, natijada bank garov imkoniyati cheklangan, biroq hayotiy biznes-rejaga ega tadbirkor bilan ishlashga ko‘proq tayyor bo‘ladi.
7(a) dasturidagi kredit muddatlari mablag‘dan foydalanish maqsadiga qarab belgilanadi: aylanma mablag‘ni to‘ldirish va investitsiya xarajatlari bir xil muddatli ehtiyoj emas. Muddatni loyiha pul oqimiga moslashtirish korxonaning qarzni o‘z vaqtida qaytarish imkoniyatini oshiradi.16
AQSh amaliyotida kredit riskini boshqarish, kafolatlar va axborot shaffofligi o‘zaro bog‘langan holda ishlaydi. Davlat tomonidan riskning bir qismini qoplash bankni kredit ajratishga undashi mumkin, ammo yakuniy qaror biznesning barqaror daromad keltirish salohiyati va qarzni qoplash imkoniyatiga tayanishi kerak.
Yagona tijorat kodeksi va tegishli huquqiy normalar kredit ta’minoti hamda garov huquqlarini rasmiylashtirish tartiblarini belgilashda ahamiyatga ega. Mikromoliyalashtirishda ta’minot talablari kichik qarz oluvchining moliyaviy imkoniyatiga mos bo‘lishi kerak; murakkab va qimmat rasmiylashtirish jarayonlari esa kreditning amaldagi qiymatini oshiradi.
AQSh tajribasida garov tizimini boshqa mamlakatlarda qo‘llash masalasini ko‘rib chiqishda huquqiy muhit va moliya bozorining rivojlanganlik darajasi hisobga olinishi lozim. Garov aktivining qiymatini aniqlash, mulk huquqini ro‘yxatdan o‘tkazish va zarur paytda uni realizatsiya qilish tartibi aniq bo‘lmasa, formal kafolat kredit riskini yetarli darajada kamaytirmaydi.
Kredit talablarini qayta moliyalashtirish yoki maxsus trast fondlariga o‘tkazish mexanizmlari banklarning balansidagi xatarlar va likvidlikni boshqarishda qo‘llanilishi mumkin. Bunday amaliyotning samarasi kredit sifati, aktivlar qiymatini baholash va ishtirokchilar o‘rtasidagi mas’uliyatni aniq belgilashga bog‘liq.
Kredit reyting agentliklari garov va kredit riskini baholashda axborot vositachisi vazifasini bajaradi. Ular ta’minotning likvidligi va qarz oluvchining ishonchliligiga doir ma’lumotlarni tizimlashtirish orqali kreditorning qaror qabul qilishini qo‘llab-quvvatlaydi; reyting esa boshqa moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan birga baholanishi kerak.
AQSh moliya tizimida moliyaviy ma’lumotlarning oshkoraligi kredit berish qarorlarini asoslashga yordam beruvchi muhim shartlardan biridir. Kredit reytingi va shartlar haqidagi ma’lumotlar qanchalik aniq bo‘lsa, qarz oluvchi turli takliflarni qiyoslab, kreditning haqiqiy qiymatini yaxshiroq baholashi mumkin.
Foiz stavkalari va kredit shartlariga doir umumiy qoidalar qarz oluvchilarga turli takliflarni qiyoslash imkonini beradi. Biroq kredit shartlarini standartlashtirish barcha korxonalar uchun bir xil narx belgilash degani emas; qarz oluvchining riski, kredit muddati, ta’minoti va mablag‘dan foydalanish maqsadi ham inobatga olinadi.
Xalqaro tajribadan kelib chiqadigan asosiy xulosa shuki, tijorat banklari kichik biznesni moliyalashtirishda markaziy rol o‘ynaydi, biroq davlat kafolatlari, foiz subsidiyalari, venchur kapital va faktoring kabi vositalar bilan to‘ldirilganda moliyalashtirish doirasi kengayadi. Bu vositalar turli xususiyatlarga ega bo‘lgani uchun ular tadbirkorlikning bir xil ehtiyojiga avtomatik ravishda mos kelavermaydi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash siyosati kreditlash bilan chegaralanmaydi. Moliyaviy yordam davlat xaridlari, eksportni rag‘batlantirish va innovatsion korxonalar uchun kapital manbalarini rivojlantirish bilan birgalikda amalga oshiriladi.
Davlat xaridlarida kichik biznesning ishtirokini kengaytirish uning mahsulotiga barqaror talab yaratishi mumkin. Biroq bu imkoniyatdan foydalanish uchun tender shartlari tushunarli bo‘lishi, to‘lovlar o‘z vaqtida bajarilishi va korxonalar zarur sifat talablariga javob bera olishi lozim.17
Ayrim G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida imtiyozli kreditlash xarajatlarning ma’lum ulushini qoplash orqali amalga oshiriladi. Ushbu mexanizm kichik korxonalarning investitsiya yukini kamaytirishi mumkin, lekin ko‘mak hajmi korxonaning amaliy ehtiyoji va kutilayotgan iqtisodiy natijaga mos ravishda belgilanishi zarur.18
Venchur fondlari birjada ro‘yxatga olinmagan yoki rivojlanishning dastlabki bosqichidagi korxonalar kapitalida ishtirok etishi mumkin. Bu shaklda investor daromadni odatda korxona qiymati o‘sishi orqali oladi, shuning uchun u kreditga qaraganda boshqa risk va boshqaruv munosabatlarini yuzaga keltiradi.
Yevropa mamlakatlari tajribasini umumlashtirganda, davlat xaridlari, kafolatlar, imtiyozli kreditlar va venchur kapital bir-birini to‘ldiruvchi, ammo vazifasi turlicha bo‘lgan instrumentlar ekanini ko‘rish mumkin. O‘zbekiston uchun ulardan foydalanishdan oldin huquqiy muhit, bozor hajmi va moliyaviy vositachilar salohiyatini baholash talab etiladi.19
1.2-jadval
Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yillik hajmi20,
