Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская диссертация 2.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili

O‘zbekistonda bank tizimi kichik biznesni kredit va mikromoliya mahsulotlari bilan ta’minlashda asosiy vositachilardan biri hisoblanadi. Banklar korxonalarning aylanma mablag‘lari va investitsiya ehtiyojlarini moliyalashtiradi; mikromoliya tashkilotlari esa odatda kichikroq miqdordagi resurslarga muhtoj mijozlar uchun qo‘shimcha kanal yaratadi. Mazkur tizimning natijasi kredit olish shartlari va mablag‘lardan foydalanish samaradorligiga bog‘liq.

Bugungi kunda kichik biznesni kreditlashning huquqiy asosini bir qator qonunchilik hujjatlari tashkil etadi. Ular qatoriga “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”, “Mikromoliyalash to‘g‘risida”, “Mikrokredit tashkilotlari to‘g‘risida”, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida” (yangi tahrirda), “Tadbirkorlik faoliyati sohasida ruxsat berish tartib-taomillari to‘g‘risida”, “Raqobat to‘g‘risida” hamda “Oilaviy tadbirkorlik to‘g‘risida”gi qonunlar kiradi. Ushbu hujjatlar tadbirkorlik subyektlari uchun turli imtiyozlar, kafolatlar va preferensiyalarni belgilab beradi. Jumladan, imtiyozli kreditlardan foydalanish imkoniyati, soliq yukining yengillashtirilishi, bojxona to‘lovlarida preferensiyalar hamda ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlarining soddalashtirilishi shular jumlasidandir.

Markaziy bank tomonidan kichik biznes va tadbirkorlikni moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilgan normativ hujjatlar ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etilgan bo‘lib, ular kreditlash tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qilgan.

Mikromoliya tashkilotlari mikrokredit, mikroqarz va mikrolizing orqali bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyati cheklangan ayrim tadbirkorlarga yordam berishi mumkin. Ushbu mahsulotlar o‘z shartlari va xarajatlari bo‘yicha farq qilgani sababli, mijoz kredit miqdorini tanlashdan oldin to‘lov jadvali, umumiy qiymat va shartnoma majburiyatlarini baholashi lozim.

Mikrokreditlar bo‘yicha foiz hisoblash tartibi shunday belgilanganki, imtiyozli davrda foizlar kredit berilgan kundan boshlab hisoblanadi, asosiy qarz esa imtiyozli muddat tugagandan so‘ng undiriladi.

Shu bilan birga, mikrokreditlar quyidagi maqsadlar uchun berilmaydi: avvalgi kredit yoki qarzlarni yopish, alkogol va tamaki mahsulotlarini ishlab chiqarish, savdo-vositachilik faoliyatini moliyalashtirish, qimor o‘yinlari va tavakkalchilikka asoslangan faoliyatni tashkil etish, shaxsiy iste’mol uchun mo‘ljallangan mulkni sotib olish, ma’muriy xarajatlarni qoplash, shuningdek mebel va aloqa vositalarini xarid qilish kabi maqsadlar.

Tijorat banklari kichik biznesni moliyalashtirish orqali tadbirkorlik tashabbuslarini amalga oshirish, ishlab chiqarishni kengaytirish va xizmatlar bozoriga kirishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bunday kreditlash korxonaning real daromad yaratish imkoniyati bilan mos kelganda samarali bo‘ladi; kredit miqdori va muddati pul oqimiga nomuvofiq belgilansa, qarz yukining ortishi xavfi yuzaga keladi.

Imtiyozli mikrokreditlash dasturlarining iqtisodiy maqsadi oilaviy tadbirkorlik orqali daromad manbalarini ko‘paytirish va bandlikni kengaytirishdan iborat. Dastur samarasi ajratilgan mablag‘ bilan birga, yangi faoliyatning qancha daromad keltirgani, kreditning o‘z vaqtida qaytarilishi va biznesning keyinchalik mustaqil rivojlanish imkoniyati orqali ham baholanishi kerak.

Mikrokreditlar yangi ishlab chiqarishni tashkil etish, mavjud quvvatni kengaytirish yoki xizmat ko‘rsatish faoliyatini yo‘lga qo‘yish kabi turli maqsadlarga yo‘naltirilishi mumkin. Kredit maqsadi aniq belgilansa, bank mablag‘dan foydalanishni nazorat qilishi, tadbirkor esa kutilayotgan xarajat va tushumlarni rejalashtirishi osonlashadi.

Mikromoliyalashtirish qishloq xo‘jaligi va ishlab chiqarish bilan bir qatorda hunarmandchilik, uy mehnati, amaliy san’at va kichik xizmatlar uchun ham muhim bo‘lishi mumkin. Ushbu faoliyat turlarida daromad mavsumiy yoki kichik miqdorlarda shakllanishi ehtimoli borligi sababli kredit muddatini va to‘lov sanalarini biznesning real pul oqimiga moslashtirish alohida ahamiyatga ega.

Imtiyozli mikrokreditlash kichik biznes uchun zarur mablag‘ni taqdim etishi mumkin, biroq uning uzoq muddatli foydasi qarz oluvchining daromad yaratish qobiliyatiga bog‘liq. Dasturlar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishdagi real ehtiyojlarga mos bo‘lsa, ular bandlikni oshirish va mahalliy bozorni rivojlantirishga ko‘maklashadi; natijalarni muntazam baholash esa samarasiz yo‘nalishlarni qayta ko‘rib chiqish imkonini beradi.

Loyihalarni ko‘rib chiqish jarayonida banklarga bir qator hujjatlar taqdim etilishi talab etiladi. Ular qatoriga kredit summasi ko‘rsatilgan ariza, kredit maqsadi aniq bayon etilgan biznes-reja hamda kredit ta’minoti kiradi. Yakka tartibdagi tadbirkor yoki dehqon xo‘jaligi rahbari tomonidan pasport ma’lumotlari taqdim etiladi va uning nusxasi kredit hujjatlariga ilova qilinadi.

Mikrokreditlarni ajratish shartlariga ko‘ra, mablag‘lar milliy valyutada belgilangan minimal ish haqining muayyan miqdorigacha bo‘lgan hajmda beriladi. Kredit ta’minoti sifatida mol-mulk qiymatining ma’lum qismi garov sifatida qabul qilinishi mumkin. Kreditlar odatda uch yilgacha bo‘lgan muddatga berilib, foiz stavkasi tomonlar o‘rtasidagi kelishuv asosida belgilanadi, biroq u Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasidan oshmasligi lozim. Imtiyozli kreditlash jamg‘armasi hisobidan beriladigan kreditlarda esa foiz stavkalari odatda qayta moliyalash stavkasining 50 foizidan yuqori bo‘lmaydi.

Yuridik shaxs maqomida faoliyat yurituvchi fermer xo‘jaliklari hamda boshqa kichik biznes subyektlarini mikrokreditlash ularning ishlab chiqarish salohiyatini oshirish va tadbirkorlik faoliyatini kengaytirishning muhim moliyaviy vositalaridan biri hisoblanadi. Mazkur kreditlar ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, urug‘lik va chorva mollarini xarid qilish, xomashyo hamda materiallar bilan ta’minlanish va xo‘jalik faoliyatining uzluksizligini saqlash kabi maqsadlarga yo‘naltiriladi. Natijada, tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qondirish va ishlab chiqarish jarayonlarini samarali tashkil etish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yuzaga keladi.

Mikrokredit olish uchun bankka taqdim etiladigan hujjatlar, odatda, kredit ajratish to‘g‘risidagi ariza, loyihaning iqtisodiy asoslanganligini aks ettiruvchi biznes-reja hamda kredit ta’minotiga oid hujjatlarni o‘z ichiga oladi. Kreditlash shartlari va qarz oluvchining huquqiy maqomidan kelib chiqib, shaxsni yoki tadbirkorlik subyektini tasdiqlovchi qo‘shimcha hujjatlar ham talab qilinishi mumkin. Hujjatlarni ko‘rib chiqish jarayonida loyihaning moliyaviy samaradorligi, kredit mablag‘laridan maqsadli foydalanish imkoniyati va qarzni qaytarish salohiyatini baholash muhim ahamiyat kasb etadi.

Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirishga mo‘ljallangan mikrokreditlash mexanizmlarida kredit miqdori, mablag‘larni ajratish shakli, kredit muddati va imtiyozli davr tegishli dastur hamda amaldagi me’yoriy talablar asosida belgilanadi. Ayrim kredit dasturlarida mablag‘larning bir qismini naqd shaklda ajratish imkoniyati ham nazarda tutilishi mumkin. Bunday shartlar tadbirkorlik faoliyatining xususiyati, moliyalashtirish maqsadi va qarz oluvchining ehtiyojlaridan kelib chiqib belgilanadi.

“Poytaxt Bank” AJ misolida kredit va mikromoliyaviy mahsulotlar kichik biznesning turli bosqichlardagi ehtiyojlarini qoplashga xizmat qilishi mumkin. Bankning kredit portfeli tarkibini tahlil qilish orqali mablag‘larning qaysi tarmoqlarga yo‘naltirilgani, biznes segmentining ulushi va moliyalashtirishning iqtisodiy yo‘nalishi haqida xulosa chiqarish mumkin. Shu bilan birga, portfel hajmi kreditlar qaytishi va korxonalar faoliyatining natijalari bilan birga ko‘rib chiqilishi lozim.

Mikrokreditlash mexanizmining natijadorligi mahsulot shartlari, tadbirkorlarning moliyaviy savodxonligi va mablag‘ni daromad keltiradigan faoliyatga yo‘naltirish qobiliyatiga bog‘liq. Shu sababli banklar kredit ajratish bilan birga, mijozlarning loyiha hisob-kitoblarini tekshirish, to‘lov jadvalini tushuntirish va kreditdan keyingi monitoringni tashkil etishga e’tibor qaratishi maqsadga muvofiq.

2.7-rasm. “Poytaxt Bank” AJ kredit quyilmalarini tarmoqlar bo‘yicha ulushi42.

2024-yilda “Poytaxt Bank” AJ kredit portfeli tarmoqlar bo‘yicha quyidagicha taqsimlangan: jismoniy shaxslar — 40 foiz, sanoat — 22 foiz, uy-joy — 4 foiz, transport va kommunikatsiya — 2 foiz, qishloq xo‘jaligi — 15 foiz, savdo va umumiy xizmatlar — 9 foiz. Demak, eng katta ulush jismoniy shaxslarga to‘g‘ri kelgan. Mazkur taqsimotni kichik biznesni moliyalashtirish nuqtayi nazaridan baholash uchun biznes subyektlariga tegishli kreditlar ulushi hamda tarmoqlar bo‘yicha mablag‘larning iqtisodiy natijalari alohida o‘rganilishi lozim.

2.8-rasm. “Poytaxt Bank” AJ ning kichik biznes subektlariga ajratilgan kreditlar dinamikasi mlrd.so‘m43

“Poytaxt Bank” AJ tomonidan kichik biznes subyektlariga ajratilgan kreditlar hajmi 2018-yildagi 487,3 mlrd so‘mdan 2024-yilda 1 130 mlrd so‘mga yetgan, ya’ni ko‘rsatkich qariyb 2,3 baravar oshgan. Bu dinamika bank moliyalashtirishining miqyosi kengayganini ko‘rsatadi. Biroq kredit portfeli o‘sishining haqiqiy iqtisodiy samarasini baholashda mablag‘ olgan korxonalar soni, kreditdan foydalanish maqsadi, ishlab chiqarish hajmi, bandlik va qaytarish intizomi ham birgalikda tahlil qilinishi kerak.

Boshlang‘ich kapital uchun beriladigan mikrokreditlar yangi tashkil etilgan kichik korxonalar, yuridik shaxs maqomidagi subyektlar hamda dehqon va fermer xo‘jaliklarining ishlab chiqarish faoliyatini boshlashiga yordam berishi mumkin. Bunday moliyalashtirishni ajratishda biznes-rejaning hayotiyligi, mablag‘dan foydalanish yo‘nalishi va kutilayotgan daromadning qarzni qoplashga yetarliligi asosiy mezon bo‘lishi kerak.

Bank kreditlari va mikromoliyalashtirish ma’lumotlari birgalikda ko‘rilganda, kichik biznesning turli ehtiyojlari uchun turli vositalar ishlatilayotganini baholash mumkin. Bank krediti yirikroq investitsion xarajatlarni, mikromoliya esa nisbatan kichik va tezkor ehtiyojlarni qoplashi mumkin. Ushbu instrumentlarning o‘zaro nisbati yillar kesimida o‘zgargani sababli, moliyalashtirish siyosatini faqat bitta ko‘rsatkich asosida baholash to‘g‘ri bo‘lmaydi.

Kreditga layoqatlilik mezonlariga javob berish korxonaning moliyaviy holati haqida ma’lumot beradi, ammo bu uning texnologik salohiyati yoki ishlab chiqarish samaradorligini to‘liq aks ettirmaydi. Shu sababli kichik biznesni kreditlashda moliyaviy hisobotlar bilan birga loyiha mazmuni, bozor istiqboli, tajriba va ishlab chiqarish imkoniyatlari ham hisobga olinishi lozim.

Kichik biznesni moliyalashtirish tizimining mustahkamlanishi bank kreditlari bilan bir qatorda mikromoliya, lizing va boshqa nobank instrumentlarning rivojiga ham bog‘liq. Manbalar o‘rtasidagi raqobat va hamkorlik xizmatlarning turli korxona ehtiyojlariga moslashishiga yordam berishi mumkin, biroq har bir instrumentning qiymati va risklari ochiq tushuntirilishi zarur.