- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy-iqtisodiy imperativlari
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)12
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari24
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi28
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.31
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar34
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).37
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa meʼyoriy hujjatlar.
- •II. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va nutqlari
- •III. Asosiy adabiyot
- •IV. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to'plamlar
- •40 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
Tijorat banklari orqali jalb qilinadigan xorijiy kredit liniyalari kichik korxonalarning ishlab chiqarish quvvatini yaratish yoki modernizatsiya qilish uchun qo‘shimcha resurs manbai bo‘lishi mumkin. Ushbu mablag‘lar mahalliy xomashyoni chuqur qayta ishlash, mashinasozlik va elektronika uchun butlovchi qismlar ishlab chiqarish, shuningdek, import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar tayyorlashga yo‘naltirilishi mumkin. Liniyalar samaradorligini baholashda kredit hajmi bilan bir qatorda valyuta riski, muddati va loyihaning pul oqimi ham hisobga olinishi zarur.
Likvid garovning yetishmasligi kichik biznes uchun investitsiya kreditiga kirishni qiyinlashtirishi mumkin. Lizing korxonaga uskuna yoki transport vositasidan foydalanishni boshlash imkonini beradi, bunda xarid qiymatining hammasini darhol to‘lash talab qilinmaydi. Qayta moliyalashtirish esa moliyaviy tashkilotlarning resurs bazasini qo‘llab-quvvatlab, kredit taklifini kengaytirishga yordam berishi mumkin.
Lizing va qayta moliyalashtirishdan foydalanishni kengaytirish uchun quyidagi me’yoriy-amaliy masalalarga e’tibor qaratish lozim:
Birinchi yo‘nalish — lizing faoliyatiga oid soliq qoidalarini baholash. Lizing daromadlariga berilishi mumkin bo‘lgan yengilliklar moliyaviy institutlarni ushbu xizmatga ko‘proq resurs ajratishga undashi ehtimol, biroq ularning budjetga ta’siri va tadbirkor uchun real xarajatni kamaytirish darajasi oldindan hisoblanishi kerak.
Ikkinchi yo‘nalish — lizing obyekti ta’minot sifatida qanday qabul qilinishini aniqlashtirish. Lizing shartnomasidagi aktivning huquqiy maqomi va qiymati aniq bo‘lsa, qo‘shimcha garovga bo‘lgan ehtiyoj ayrim holatlarda kamayishi mumkin. Bunday tartib, ayniqsa, likvid ko‘chmas mulki yetarli bo‘lmagan kichik korxonalarning moliyalashtirish imkoniyatini oshirishi mumkin.
Uchinchi yo‘nalish — lizing aktivlarini hisobga olish va baholash qoidalarini o‘zaro uyg‘unlashtirish. Balans qiymati, amortizatsiya, qoldiq qiymat va amaldagi bozor narxi turli tushunchalar bo‘lgani uchun ular aralashtirilmasligi kerak. Shaffof baholash tartibi bank, lizing beruvchi va tadbirkor o‘rtasidagi risk hamda majburiyatlarni aniqlashtiradi.
Xorijiy kredit liniyasi, lizing va qayta moliyalashtirish bir xil vazifani bajarmaydi: birinchisi qo‘shimcha kredit resursini keltiradi, ikkinchisi aktivdan foydalanishni moliyalashtiradi, uchinchisi esa moliya institutining resurs imkoniyatlarini mustahkamlashi mumkin. Ushbu vositalarning uyg‘un tanlanishi investitsiya xarajatlarini maqbullashtirishga yordam beradi. Buning uchun soliq, garov va aktivlarni baholash qoidalari o‘zaro mos bo‘lishi lozim.
Aktivni sotib, keyinchalik shu aktivni lizing asosida qayta ijaraga olish korxonaga mavjud mulkidan foydalangan holda qo‘shimcha likvidlik yaratish imkonini berishi mumkin. Bunday bitimda mulkni sotishdan tushgan mablag‘ aylanma kapitalga yo‘naltiriladi, korxona esa aktivdan foydalanishni davom ettiradi. Mexanizmni qo‘llashdan oldin sotish bahosi, ijara to‘lovlari va kelgusidagi pul oqimiga ta’siri hisoblanishi zarur.
Debitorlik qarzlari aylanishi korxonaning sotilgan mahsulot yoki xizmat uchun haqni qanchalik tez undirishini aks ettiradi. Ko‘rsatkichni tarmoqdagi o‘rtacha daraja bilan solishtirish korxonaning aylanma kapitalini boshqarish holatini baholashga yordam beradi. Bunda taqqoslash bir xil hisoblash usuli va davr asosida amalga oshirilishi kerak.
Kichik biznes uchun pastroq qiymatdagi va uzoqroq muddatli kredit resurslarini ko‘paytirish maqsadida banklar kapitali hamda barqaror depozit manbalarini rivojlantirish yo‘llari ko‘rib chiqilishi mumkin. Davlat va ijtimoiy jamg‘armalarning vaqtincha bo‘sh mablag‘larini banklarda muddatli depozit sifatida joylashtirish, agar bu amaldagi qonunchilik va risk boshqaruvi talablariga mos bo‘lsa, kredit resurslarini kengaytirishi mumkin. Bunday mexanizmda mablag‘larning qaytarilishi, narxi va yakuniy qarz oluvchiga beriladigan shartlari ochiq belgilanishi lozim.
Uzoq muddatli davlat ishtiroki bank kapitali orqali amalga oshirilsa, mablag‘ni qaytarish shartlari va davlatning moliyaviy riski oldindan aniqlanishi kerak. Shu bilan birga, barqaror resurslar bankka kichik biznes uchun nisbatan uzoq muddatli investitsiya kreditlarini taklif qilish imkonini berishi mumkin. Bunday siyosatning samarasi bankning moliyaviy mustaqilligi, kreditlarning qaytarilishi va qo‘llab-quvvatlangan loyihalarning natijalari bilan birga baholanishi lozim.
To‘lov qobiliyati yetarlicha asoslangan kichik biznes subyektlari uchun import operatsiyalarida akkreditiv to‘lovlarini muddatli kredit yoki overdraft bilan bog‘lash imkoniyatini ko‘rib chiqish mumkin. Bu mijoz mablag‘ining to‘liq hajmini oldindan depozitga qo‘yish zaruratini kamaytirishi mumkin. Biroq bankning qarori mijozning kreditga layoqatliligi, import shartnomasi va kutilayotgan valyuta tushumlari asosida chiqarilishi kerak.
Bunday mahsulot importni moliyalashtirishga kirishni kengaytirib, bank uchun foiz daromadi yaratishi mumkin. Shu bilan birga, riskni kamaytirish faqat kredit olish osonlashganiga bog‘liq emas: mijozning pul oqimi, tovar hujjatlari va majburiyatni bajarish imkoniyati baholanmasa, bank tavakkali ortishi mumkin. Xorijiy valyutada to‘lovlar bo‘yicha esa valyuta oqimini rejalashtirish alohida talab etiladi.
Bir oylik overdraft limiti taklif etilganda, uni qaytarish manbasi va hisobvaraqdagi oy yakuni qoldig‘iga doir shartlar kredit shartnomasida ochiq bayon qilinishi lozim. Bank mijozning valyuta hisobvarag‘idagi tushumlarni kreditni qaytarish uchun qanday ishlatish mumkinligini amaldagi valyuta tartibi hamda shartnoma shartlariga muvofiq belgilashi kerak. Aniq qoidalar likvidlikni boshqarish bilan birga ortiqcha qarz yig‘ilib qolishining oldini olishga yordam beradi.
Tashqi savdo bilan shug‘ullanuvchi kichik biznes uchun eksport tushumlarining barqarorligi import va kredit majburiyatlarini bajarish imkoniyatiga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli eksport bozorlarini diversifikatsiyalash, shartnoma va to‘lov muddatlarini puxta rejalashtirish, shuningdek, bojxona va savdo shartlarini tegishli mamlakatlar qoidalariga muvofiqlashtirish muhim. Eksport tushumini barqarorlashtirish bo‘yicha choralar bojxona tariflarini kelishishdan kengroq iqtisodiy va institutsional vazifalarni ham qamrab oladi.44
Overdraft va joriy hisobvaraq asosidagi kreditlarni joriy qilish uchun bankning kredit berish tartibi, risklarni cheklash mexanizmi hamda hisobvaraqdagi debet va kredit qoldiqlariga foiz hisoblash qoidalari normativ jihatdan aniq belgilanishi kerak. Xalqaro amaliyotdagi ta’minotsiz overdraft modelini qo‘llashdan oldin mijozning tushumlari, limit, qaytarish muddati va oy yakunidagi hisob-kitob talablari baholanishi lozim. Shunda mahsulot tezkor likvidlikni ta’minlashi bilan birga, nazorat qilinadigan kredit riskini saqlaydi.45
Kichik biznesning aylanma mablag‘lari debitorlik qarzlarining kech undirilishi sababli vaqtincha muzlab qolishi mumkin. Shu holatda kafolat bilan qo‘llab-quvvatlangan faktoring mexanizmi banklar va boshqa moliya institutlarining debitorlik talablarini diskont asosida moliyalashtirishga bo‘lgan tayyorligini oshirishi mumkin. Natijada tadbirkor xaridor to‘lovini kutmasdan tushumning bir qismini oladi; biroq debitorning to‘lov qobiliyati va talab hujjatlarining haqiqiyligi tekshirilishi shart.
Davlat kafolati bankning debitorlik talablarini xarid qilish bilan bog‘liq ehtimoliy yo‘qotishini kamaytirib, faktoring xizmatini kengaytirishga ko‘maklashishi mumkin. Bu usulning vazifasi kredit o‘rnini to‘liq egallash emas, balki tovar yetkazib berish va haqiqiy tushum o‘rtasidagi vaqt tafovutini moliyalashtirishdir. Kafolat shartlari, komissiya va talabni undirish tartibi aniq belgilansa, mexanizmning tavakkalchiligi boshqariladigan bo‘ladi.
Faktoring va forfeyting korxonaning debitorlik talablarini muddatidan oldin pul mablag‘iga aylantirishga xizmat qiluvchi vositalardir. Faktoring, odatda, qisqa muddatli savdo qarzlari bilan bog‘liq bo‘lsa, forfeyting muayyan savdo majburiyatlarini chegirma bilan xarid qilish orqali uzoqroq muddatli yoki eksport operatsiyalarini moliyalashtirishda qo‘llanishi mumkin. Bank uchun daromad chegirmadan shakllanadi, korxona uchun esa likvidlikni yaxshilash imkoniyati yuzaga keladi.
O‘zbekiston amaliyotida faktoring va forfeytingning to‘liq rivojlanmasligi tijorat veksellari muomalasining cheklanganligi va ayrim operatsiyalarning muddat bo‘yicha cheklovlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu to‘siqlarni bartaraf etish uchun huquqiy asoslar, elektron hujjat aylanishi, debitorlik talablarini tekshirish va banklar o‘rtasida risk taqsimoti mexanizmlarini rivojlantirish talab etiladi.
Kichik biznesning kreditga layoqatliligini baholash yirik korxonalar uchun mo‘ljallangan mezonlarni o‘zgartirmasdan qo‘llash bilan cheklanmasligi kerak. Kichik firmalarda aktivlar tarkibi, pul oqimlarining davriyligi va moliyaviy hisobotlarning tuzilishi farq qilishi mumkin. Shu sababli moliyaviy ko‘rsatkichlardan tashqari soliq intizomi, buyurtmalar portfeli, mijozlar tarkibi va pul tushumining prognoz qilinishi ham inobatga olinadigan moslashtirilgan metodologiya ishlab chiqish maqsadga muvofiq.
Kredit foizlarini subsidiyalash davlatning kichik biznes moliyalashtirishiga bilvosita ta’sir ko‘rsatadigan mexanizmlardan biridir. Agar imtiyoz mavjud qoidalar doirasida faqat bank oladigan soliq yengilligiga bog‘langan bo‘lsa, tadbirkor uchun kreditning yakuniy qiymati sezilarli kamaymasligi mumkin. Shu sababli subsidiya modeli qaysi xarajatni qoplayotgani, benefitsiar kimligi va imtiyozning bankdan mijozga qanday o‘tishi aniq belgilanishi kerak.
Ayrim mamlakatlarda imtiyozli stavka bilan bozor stavkasi o‘rtasidagi tafovutning bir qismi davlat mablag‘lari hisobidan qoplanadi. Bunday yondashuv qarz oluvchining kredit xarajatlarini kamaytirishi mumkin, biroq budjet uchun yuzaga keladigan xarajat va qo‘llab-quvvatlanayotgan korxonalarning natijalari birgalikda baholanishi zarur. Subsidiyaning muddati, eng yuqori miqdori va qayta ko‘rib chiqish shartlari belgilanmasa, u bozor rag‘batlarini buzishi mumkin.46
Foiz subsidiyasi kredit oluvchi zimmasidagi moliyaviy yukni kamaytirish orqali mablag‘ni ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish yoki investitsion loyiha uchun yo‘naltirish imkonini kengaytiradi. Bunday yordam korxonaning pul oqimi va qarzni qaytarish salohiyati bilan mos kelgan taqdirdagina barqaror natija beradi. Shu bois subsidiya oladigan loyihalar saralab olinishi va ularning mablag‘dan foydalanish natijalari kuzatib borilishi kerak.
Bank nuqtayi nazaridan, foiz xarajatlarining bir qismini qoplash kredit oluvchining to‘lov intizomini yaxshilashga va ayrim risklarni kamaytirishga ko‘maklashishi mumkin. Ammo ushbu natija avtomatik emas: subsidiya kredit standartlarini bo‘shashtirmasligi va bank tomonidan qarz oluvchini baholash talablarini almashtirmasligi lozim. Dastur samarasi kredit portfelining sifati, mablag‘ning qo‘shimcha investitsiya yaratgani va budjet xarajatlarining natijadorligi orqali baholanishi kerak.
Faktoring kreditlarini kichik biznesda kengroq qo‘llashdan oldin shartnomaviy va riskka oid bir necha talabni aniqlashtirish zarur:
Birinchidan, banklarga savdo hujjatlarini regress huquqi bilan ham, regress huquqisiz ham xarid qilish imkonini berish mumkin. Qaysi shakl qo‘llanishi debitorning ishonchliligi, yetkazib berilgan tovar hujjatlari va kelishilgan risk taqsimotiga bog‘liq bo‘lishi kerak.
Regress huquqi bilan faktoringda debitor to‘lovni amalga oshirmagan taqdirda sotuvchi korxonaning qaytarish majburiyati saqlanadi. Regresssiz shaklda esa risk shartnoma doirasida faktorga o‘tishi mumkin va bu bank uchun qo‘shimcha tekshiruv talab qiladi. Shartlarning oldindan aniqligi banklarning faktoring mahsulotiga ishonchini oshirishi mumkin.
Ikkinchidan, faktoringni muddati o‘tgan yoki nizoli talablarni yashirish vositasiga aylantirmaslik kerak. Moliya tashkiloti debitorlik qarzining kelib chiqishi, tovar yetkazilganini tasdiqlovchi hujjatlar va to‘lovning haqiqiy muddatini tekshirishi zarur; shundagina faktoring muammoli qarzlarni ko‘paytirish emas, likvidlikni boshqarish instrumenti bo‘lib qoladi.
Uchinchidan, faktoringga qabul qilinadigan savdo talablarining muddati mahsulot va xizmatlar bo‘yicha shartnomaga mos ravishda cheklanishi kerak. Tadqiqotda ko‘rsatilgan 180 kunlik chegara qisqa muddatli savdo moliyalashtirishining xususiyatidan kelib chiqadi; uni amaliyotga kiritishdan oldin amaldagi huquqiy tartiblar va risk baholash metodikasi bilan muvofiqlashtirish lozim.
To‘rtinchidan, ta’minotga qo‘yilgan mol-mulkni realizatsiya qilish tartibi kreditor va tadbirkor huquqlarini himoya qilishi kerak. Notarial tasdiqlangan shartnomaga asoslangan tartibni qo‘llash masalasi ko‘rilganda, majburiy ijro va mulk huquqiga oid amaldagi qonun talablariga zid kelmasligi albatta tekshirilishi lozim.47
Ushbu shartlarni huquqiy jihatdan aniqlashtirish faktoring amaliyotida ishonchni oshirishi va kichik korxonalarning debitorlik talablarini likvid resursga aylantirish imkoniyatini kengaytirishi mumkin. Biroq natija talablarning haqiqiyligi, debitorning to‘lov qobiliyati va risklarning adolatli taqsimlanishiga bog‘liq.
Kichik biznesni moliyalashtirishda bank kredit siyosatining sifati resurslar hajmi kabi muhimdir. Kreditlarni tarmoqlar va hududlar bo‘yicha taqsimlash, qarz oluvchini baholash va risklarni boshqarish mezonlari aniqlashtirilsa, moliyaviy resurslarning iqtisodiy samarasi oshishi mumkin. Shu sababli kredit siyosati qisqa muddatli portfel o‘sishidan tashqari, uzoq muddatli qaytaruvchanlik va real sektordagi natijalarni ham ko‘zlashi kerak.
Risklarni baholash va monitoring qilish banklarning o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitga moslashishiga yordam beradi. Stress-testlar, kredit portfelini diversifikatsiyalash va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni kuzatish ehtimoliy yo‘qotishlarni oldindan ko‘rish imkonini oshiradi. Bunday vositalar kredit siyosatiga muntazam qo‘shilsa, bank tizimining barqarorligi va kichik biznesga uzluksiz moliyalashtirish ko‘rsatish salohiyati mustahkamlanadi.
Bank likvidligi va barqarorligi real sektorni moliyalashtirish uchun zarur shart hisoblanadi. Bunda kredit portfelining sifati, riskning tarmoqlar bo‘yicha taqsimoti va bank resurslarining muddati bir-biriga mos kelishi muhim. Kichik biznes uchun kreditlar kengaytirilganda ham, yangi portfelning qaytuvchanligi va bankning moliyaviy holati muntazam tekshirib borilishi lozim.
Ijobiy kredit tarixiga ega tadbirkorlar uchun kafillik mexanizmini qo‘llashni kengaytirish riskka mos moliyalashtirish yondashuvini shakllantirishga xizmat qilishi mumkin. Kredit reytingi “yaxshi” yoki “a’lo” bo‘lgan korxonalarda qarz to‘lovlari, soliq intizomi va pul oqimlari ijobiy baholansa, belgilangan limitlar doirasida qo‘shimcha kafillik berish imkoniyatini ko‘rib chiqish lozim.
Taklif etilayotgan modelning asosiy g‘oyasi kredit tarixida ijobiy natija ko‘rsatgan korxonalarni oldingi kafillikdan foydalanganligi uchungina yangi moliyalashtirishdan chetlatmaslikdir. Bunda kafillikni kengaytirish korxonaning mavjud qarzlari, likvidligi va kelgusidagi daromadlari tahlili bilan shartlanishi kerak. Shu tariqa kredit intizomi rag‘batlantiriladi, ayni paytda kafolat mexanizmi ustidagi ortiqcha risk cheklanadi.
Amaldagi cheklovlar sababli avval kafillikdan foydalangan ayrim kichik biznes subyektlari keyingi kreditni jalb etishda qiyinchilikka duch kelishi mumkin. Bunday holatda kredit tarixining ijobiyligi va real to‘lov qobiliyati alohida baholanishi zarur; avvalgi kafillikning mavjudligi o‘z-o‘zidan yangi arizani rad etish uchun yagona asos bo‘lmasligi lozim.
Kredit reytingi ijobiy bo‘lgan kichik korxonalar uchun kafillikni takroran qo‘llash tartibi oldindan belgilangan limitlar, risk mezonlari va monitoring qoidalari bilan mustahkamlanishi kerak. Bu usul intizomli mijozlarni qo‘llab-quvvatlashga yordam berishi mumkin, biroq kafillik davlat yoki fond zimmasiga cheklanmagan majburiyat yuklamasligi uchun umumiy portfel risklari ham hisobga olinadi.
Mazkur mexanizm joriy etilganda quyidagi natijalar kutilishi mumkin:
— aylanma mablag‘ tanqisligini kamaytirish va joriy to‘lovlarni o‘z vaqtida bajarish imkoniyatini yaxshilash;
— investitsiya va innovatsiya loyihalari uchun moliyalashtirishga kirishni kengaytirish;
— mavjud ishlab chiqarish quvvatlarini yangilash va xizmatlar ko‘lamini oshirish;
— eksportga mo‘ljallangan hamda raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish uchun resurslarni safarbar etish;
— faoliyat kengayishi bilan yangi ish o‘rinlari va rasmiy iqtisodiy aylanma yaratish ehtimolini oshirish.
Kredit reytingiga tayanadigan kafillik mexanizmi mablag‘ olish imkoniyatini kengaytirishi mumkin, ammo uning samarasi kafolat hajmining o‘zi bilan belgilanmaydi. Qarz oluvchining moliyaviy holati, mavjud majburiyatlari va loyiha pul oqimi baholanib borishi zarur. Bu kafillik mexanizmining barqarorligini saqlagan holda, kichik biznesning o‘sish loyihalariga resurs yetkazib berish imkonini beradi.
Ijobiy kredit tarixi odatda qarz oluvchining majburiyatlarni bajarish bo‘yicha avvalgi xatti-harakatlari haqida ma’lumot beradi, lekin kelgusidagi riskni to‘liq yo‘q qilmaydi. Shu sababli bunday mijozlar uchun kafillik imkoniyatini oshirish bank tahlili va doimiy monitoring o‘rnini bosmaydi; aksincha, kredit tarixi boshqa moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan birga qo‘llanishi kerak.
Qo‘shimcha kafillikni ajratish mezonlari kredit reytingi bilan cheklanmasdan, soliq majburiyatlari, tushum barqarorligi, qarzga xizmat ko‘rsatish darajasi va biznes natijalarini ham qamrab olishi lozim. Mezonga oid talablar ochiq belgilansa, tadbirkorlar o‘z moliyaviy holatini yaxshilash yo‘llarini tushunadi va qarorlar o‘rtasidagi farqlar kamayadi.
Xulosa qilib aytganda, “yaxshi” yoki “a’lo” kredit tarixiga ega kichik biznes uchun qo‘shimcha kredit kafilligini ko‘rib chiqish ularning moliyalashtirish manbalarini kengaytirishi mumkin. Mexanizmning amaliy samarasi kredit riskini asosli baholash, umumiy kafillik limitini nazorat qilish va kreditdan keyingi monitoringni tashkil etishga bog‘liq.
Mamlakatimiz iqtisodiyotining hozirgi rivojlanish bosqichida hududlarning mutanosib taraqqiyotini ta’minlash, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini kengaytirish hamda ushbu sohaga investitsiyalar oqimini ko‘paytirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish, ularning kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish va investitsion loyihalarni amalga oshirish uchun qulay sharoit yaratish alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur chora-tadbirlar yangi ish o‘rinlarini tashkil etish, aholi bandligini oshirish, mahalliy ishlab chiqarish salohiyatini rivojlantirish va pirovardida aholining turmush darajasini yuksaltirishga zamin yaratadi.
Kichik biznesni rivojlantirishda moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning hududiy yo‘nalishi ham muhim. Tadbirkorlikning kengayishi ish o‘rinlari, mahalliy ishlab chiqarish va aholi daromadiga ta’sir qilishi mumkin, biroq hududlar o‘rtasida infratuzilma, kreditga kirish va bozor hajmi bo‘yicha farqlar mavjud. Shu sababli qo‘llab-quvvatlash siyosati umumiy talablar bilan birga mahalliy iqtisodiy sharoitlarni ham hisobga olishi kerak.
Kredit garovi sifatida ko‘chmas mulk, yerga oid huquqlar, qimmatbaho metallar va davlat qimmatli qog‘ozlari kabi likvidligi nisbatan yuqori aktivlardan foydalanish mumkin. Biroq kichik biznes korxonasida bunday aktivlar yetarli bo‘lmasligi ehtimoli bor. Shu sababli banklar garov qiymati bilan bir qatorda korxonaning pul oqimi, kredit tarixi va loyihaning iqtisodiy mazmunini baholaydigan ko‘p omilli yondashuvni qo‘llashi muhim.
Kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi va unga ajratiladigan bank kreditlari ulushi o‘rtasidagi tafovut moliyaviy resurslarni taqsimlash masalasini ko‘taradi. Bunday farqning o‘zi kreditlash siyosati samarasizligini bevosita isbotlamaydi, chunki kreditga talab, korxonalar riski va tarmoq kapital sig‘imi ham turlicha bo‘ladi. Biroq farq doimiy saqlansa, kreditga kirishni cheklayotgan omillarni alohida o‘rganish zarur.
Xalqaro kredit liniyalari kichik biznesning uzoq muddatli investitsiya loyihalari uchun qo‘shimcha resurs taqdim etishi mumkin. Ularning foydasi kreditning foiz stavkasi, valyutasi, muddati va qo‘shimcha komissiyalarini hisobga olgan holda baholanishi kerak. Valyuta tushumi bo‘lmagan korxona xorijiy valyutada qarz olsa, kurs o‘zgarishi qarz yukini oshirishi mumkin; shu bois kredit valyutasi bilan daromad valyutasi o‘rtasidagi muvofiqlik muhimdir.
Debitorlik qarzlarining sekin undirilishi korxonaning o‘z daromadini naqd pulga aylantirishini kechiktirib, aylanma mablag‘ ehtiyojini oshiradi. Natijada korxona ish haqi, xomashyo va boshqa joriy xarajatlarni qoplash uchun qo‘shimcha qarz jalb etishga majbur bo‘lishi mumkin. To‘lov intizomini kuchaytirish, faktoring xizmatlaridan foydalanish va shartnomalarda to‘lov muddatlarini aniq belgilash bu muammoni yumshatishi mumkin.
Banklarning kichik biznes uchun maqbul foiz stavkasida kredit taklif qilishi ularning o‘z resurslarini qanday qiymatda jalb etishiga bog‘liq. Depozitlar bo‘yicha xarajatlar, operatsion xarajatlar, kredit risklari va bank marjasi kredit narxining asosiy tarkibiy qismlaridir. Shu sababli tadbirkorga kreditni arzonlashtirish siyosati bankning barqaror resurs bazasi va risklarni samarali boshqarish choralaridan ajratilgan holda ko‘rilmasligi lozim.
Chakana omonatlar ayrim mamlakatlarda banklarning barqaror moliyalashtirish manbai hisoblanadi, ammo ularning narxi inflyatsiya, foiz stavkalari va moliya bozoridagi raqobatga bog‘liq. Shuning uchun omonatlarni doimo arzon resurs deb qabul qilish to‘g‘ri emas. Banklarning kichik biznesni uzoq muddatli kreditlash imkoniyati resurslar muddati va kreditlar qaytish davri o‘rtasidagi muvofiqlikka ham tayanadi.
Kichik biznes kreditlashini kengaytirish banklar beradigan kreditlar soni yoki summasini oshirishdan kengroq vazifadir. Garov mexanizmini moslashtirish, xorijiy kredit liniyalari qiymatini hisobga olish, debitorlik qarzlarining aylanishini tezlashtirish va banklarning resurs bazasini mustahkamlash birgalikda ko‘rib chiqilgandagina kreditga kirish imkoniyatlari barqaror ravishda yaxshilanishi mumkin.48
Investitsion kreditlar narxiga xorijiy kredit liniyalarining qiymati ta’sir qilishi mumkin. Agar resurs valyutasi, muddati yoki jalb qilish xarajatlari korxonaning daromad oqimiga mos kelmasa, kreditning samaradorligi pasayadi. Shu bois kredit dasturi tanlanayotganda nominal foiz stavkasi bilan birga umumiy to‘lov yukini ham hisoblash lozim.
Garovga qo‘yish mumkin bo‘lgan yuqori likvidli aktivlarning yetishmasligi ko‘plab kichik korxonalarning kreditga kirishini cheklashi mumkin. Sug‘urta polisi yoki kafillik vositasi ayrim hollarda kredit riskini taqsimlashga yordam beradi, lekin ularning qabul qilinishi sug‘urta tashkilotining ishonchliligi, shartnoma shartlari va amaldagi bank talablariga bog‘liq. Shu sababli bunday instrumentlar bo‘yicha huquqiy va prudensial qoidalarni aniq belgilash zarur.
3.1-rasm. Kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmining prognoz ko'rsatkichlari (milliard so'm49)
Kichik biznes tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar hajmiga oid trend tahlili kuzatilayotgan davrda umumiy o‘sish yo‘nalishi mavjudligini ko‘rsatadi. Biroq trend tenglamasi o‘tgan davr ma’lumotlariga tayangan matematik ifoda bo‘lib, kelajakdagi natijani mutlaq aniqlikda kafolatlamaydi. Shu sababli prognozlar iqtisodiy sharoit, talab, investitsiya va narxlar o‘zgarishi bilan birgalikda talqin qilinishi lozim.
Y = 116072e0,1792x R² = 0,9937
3.1-rasmda keltirilgan model kichik biznes ishlab chiqarishi, ishlari va xizmatlari hajmining oldingi yillardagi dinamikasiga asoslangan holda kelgusi davr uchun taxminiy ko‘rsatkichlarni olishga imkon beradi. Modeldagi yuqori determinatsiya koeffitsienti tanlangan davr ma’lumotlariga moslikni ifodalaydi, lekin prognoz ishonchliligini baholash uchun model farazlari va ehtimoliy tashqi o‘zgarishlar ham hisobga olinishi kerak.
Mamlakatimizda kichik biznes tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmi 2030-yil uchun prognoz ishlab chiqildi, unga ko'ra kichik biznes, 2026-yilda 1192504,1 milliard so'mlik va 2030-yilda 2442092,8 milliard so'mlik mahsulotlar ishlab chiqaradi. Bu ko'rsatkich avvalgi yillarga nisbatan bir necha baravar yuqori va buning asosiy sababi so'nggi yillarda mamlakatimizda iqtisodiy rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilishidir. Tabiiyki, kichik biznes tomonidan ishlab chiqarilayotgan tovarlar, bajarilayotgan ishlar va ko‘rsatilayotgan xizmatlar hajmining ortishi ushbu sektorga yo‘naltirilayotgan moliyaviy resurslar ko‘payishi bilan bevosita bog‘liqdir. Natijada, iqtisodiyotning mazkur sektorida ishlab chiqarish ko‘lami kengayib boradi, shu bilan birga innovatsion mahsulotlar ulushini oshirish uchun ham qo‘shimcha imkoniyatlar yuzaga keladi. Bu esa kelgusida bir qator strategik vazifalarni samarali amalga oshirishni talab etadi.
Tashqi savdo operatsiyalarida ishtirok etuvchi kichik biznesning moliyalashtirish ehtiyojlari ichki bozorda ishlovchi korxonalarnikidan farq qiladi. Import yoki eksport shartnomalari to‘lov muddatlari, hujjatli akkreditivlar va valyuta tushumlari bilan bog‘liq bo‘lgani sababli, bank mahsulotlari savdo sikliga mos bo‘lishi zarur. Kredit instrumentining turi va muddati shartnoma bo‘yicha kutilayotgan pul oqimiga mos kelmasa, korxona qo‘shimcha likvidlik bosimiga duch keladi.
Dissertatsiyada keltirilgan ma’lumotga ko‘ra, import operatsiyalarida ochiladigan hujjatli akkreditivlarning 90 foizdan ortig‘i ta’minlangan shaklda rasmiylashtiriladi. Bunday tartib mijozdan mablag‘ni oldindan muzlatib qo‘yishni talab qilishi mumkin, bu esa ayniqsa aylanma kapitali cheklangan korxonalar uchun xarajat keltiradi. Shu bilan birga, ta’minlanmagan akkreditivni qo‘llash bankning risk baholashi va mijozning kreditga layoqatliligi bilan bog‘liq.
Ta’minlanmagan akkreditivda bank xaridor nomidan to‘lov majburiyatini zimmasiga oladi, garchi mablag‘ oldindan to‘liq depozit qilinmagan bo‘lsa ham. Ushbu mahsulotni qo‘llashda bank mijozning moliyaviy holati, savdo hujjatlari va kelgusidagi tushumini tekshirishi lozim. Demak, bunday akkreditiv likvidlikni yengillashtirishi mumkin, biroq uning qo‘llanish doirasi kredit riskini boshqarish talablari bilan cheklanadi.
Valyuta kursining o‘zgarishi import qiluvchi kichik biznesning xarajatlarini oshirishi, eksportchi korxonaning esa milliy valyutada hisoblangan tushumiga ta’sir qilishi mumkin. Ayniqsa, daromad va qarz majburiyatlari turli valyutada bo‘lsa, kurs tafovuti korxona rentabelligini pasaytiradi. Shu sababli tashqi savdo kreditlarini berishda valyuta tarkibi va tushumlar prognozi tahlil qilinishi zarur.
Valyuta riskini kamaytirish uchun kredit valyutasini korxona daromadlari valyutasi bilan muvofiqlashtirish, to‘lov va tushum sanalarini rejalashtirish hamda mavjud bo‘lsa, riskni cheklovchi moliyaviy instrumentlardan foydalanish mumkin. Banklar mijozga valyuta majburiyatining ehtimoliy qiymatini tushuntirishi, tadbirkor esa kurs o‘zgarishi bo‘yicha ssenariylarni oldindan baholashi lozim.
Kichik biznesni kreditlashda bank va nobank tashkilotlar uchun yagona, biroq faoliyat xususiyatlarini hisobga oladigan metodologik asos zarur. Kreditlash bosqichlari, mijozni baholash mezonlari va monitoring talablari aniq belgilanmasa, shunga o‘xshash loyihalar bo‘yicha qarorlar turlicha chiqishi mumkin. Shu bilan birga, nobank moliya tashkilotlarining mahsulotlari va risk profili banknikidan farq qilishi sababli, tartibga solish ularning o‘ziga xos xususiyatlarini ham hisobga olishi kerak.
Kredit tarixining to‘liq shakllanmagani bankning kichik korxona riskini individual darajada baholash imkoniyatini kamaytiradi. Shu sababli kredit axborotini yig‘ish va almashish tizimlarini rivojlantirish, hisobotlar sifatini oshirish hamda korxonalarning rasmiy to‘lov tarixini shakllantirish muhim. Kredit reytingi moliyaviy hisobot, pul oqimi va loyiha tahlili bilan birgalikda qo‘llanganda qarorlar asosliroq bo‘ladi.
Kichik biznesni moliyalashtirishda bir martalik kreditdan tashqari kredit liniyasi, overdraft va joriy hisobvaraq bilan bog‘liq mahsulotlardan ham foydalanish mumkin. Bunday vositalar qisqa muddatli pul oqimi uzilishlarini qoplashga yordam beradi, biroq banklar uchun ularni boshqarishning aniq shartlari, limitlari va nazorat qoidalari zarur.
Kichik korxonada yuqori likvidli garovning yo‘qligi kredit hajmini cheklashi mumkin. Shu bois garov bilan birga kafillik, debitorlik talablarini moliyalashtirish va pul oqimiga asoslangan baholash kabi instrumentlarni rivojlantirish maqsadga muvofiq. Ushbu vositalarning qo‘llanishi kredit riskini baholashning aniq qoidalari bilan ta’minlanishi kerak.
Qimmatli qog‘ozlar bozori kichik biznes uchun bank kreditidan tashqari kapital yoki qarz mablag‘larini jalb qilish imkoniyatini yaratishi mumkin. Biroq kichik korxonalarning bozorga chiqish xarajatlari, oshkor etish talablari va investorlar oldidagi majburiyatlari nisbatan yuqori bo‘lishi mumkin. Shu sababli bozorga kirish tartiblarini soddalashtirish bilan birga, investorlar himoyasi va axborot shaffofligini saqlash kerak.
Milliy qarz kapitali bozorining chuqurligi turli muddatdagi moliyaviy instrumentlar narxini shakllantirishga va pul-kredit siyosati uzatish mexanizmining ishlashiga ta’sir qiladi. Agar bozorda ishtirokchilar va instrumentlar soni cheklangan bo‘lsa, uzoq muddatli resurslarning narxi va mavjudligi bo‘yicha tanlov kamayadi. Bu holat kichik biznes uchun moliyalashtirish variantlarini ham cheklashi mumkin.
Rivojlangan moliya bozorlarida qisqa, o‘rta va uzoq muddatli qarz instrumentlari turli investor va qarz oluvchilar ehtiyojlariga xizmat qiladi. Bozorning bunday tuzilishi foiz stavkalari bo‘yicha aniqroq signal hosil qilishga yordam beradi va Markaziy bank siyosatining moliyaviy shartlarga ta’sirini kuchaytirishi mumkin. Ushbu mexanizmlarning rivoji kichik biznes uchun uzoq muddatli resurslar taklifini kengaytirishga sharoit yaratadi.
Kichik biznesning qimmatli qog‘ozlar orqali mablag‘ jalb qilish imkoniyatini oshirish uchun korporativ obligatsiyalar bozorini kengaytirish, emissiya xarajatlarini maqbullashtirish va investorlarga taqdim etiladigan axborot sifatini yaxshilash lozim. Shu bilan birga, moliyaviy hisobotning ishonchliligi va investor huquqlarining himoyasi saqlanmasa, bozorga kirishni soddalashtirish kutilgan ishonchni shakllantirmaydi.
Kichik biznesga kredit berishda samaradorlik faqat kredit summasi bilan emas, balki mahsulotning korxona pul oqimi va ehtiyojiga qanchalik mos kelishi bilan ham belgilanadi. Shuning uchun banklar qisqa muddatli likvidlik, uzoq muddatli investitsiya va savdo operatsiyalari uchun turli kredit shakllarini uyg‘un qo‘llashga e’tibor qaratishi lozim.
Amaliyotda overdraft, faktoring va forfeyting kabi instrumentlarning cheklangan qo‘llanishi bank tizimlarining texnik imkoniyatlari, huquqiy tartiblar va riskni boshqarish amaliyoti bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Mazkur mahsulotlarni kengaytirish uchun shartnoma va hisob-kitob qoidalarini, mijozning joriy hisobvarag‘idagi qoldiqlar bilan ishlash tartibini hamda bank tizimlaridagi funksional imkoniyatlarni muvofiqlashtirish zarur.
Pul oqimining uzilishi kichik korxonaga o‘z vaqtida xomashyo xarid qilish, ish haqi to‘lash yoki boshqa joriy majburiyatlarni bajarishda qiyinchilik tug‘diradi. Debitorlik qarzlarining uzoq saqlanishi va tushumlar bilan to‘lovlar sanasining mos kelmasligi bunday holatni kuchaytiradi. Shu sababli korxonaning likvidligini boshqarishda to‘lovlarni rejalashtirish, debitorlik qarzini nazorat qilish va qisqa muddatli kredit vositalariga oqilona murojaat qilish muhim.
Kredit mahsulotlari tadbirkorning ehtiyojiga qarab farqlanishi kerak. Overdraft kundalik tushum va to‘lovlar o‘rtasidagi qisqa uzilishni qoplashi mumkin, faktoring esa sotilgan mahsulot bo‘yicha debitorlik talabini tezroq pulga aylantiradi; uzoq muddatli investitsion kredit esa yangi quvvat yaratishga yo‘naltiriladi. Ushbu vositalarni maqsadiga muvofiq tanlash qarz xarajatlarini nazorat qilishga yordam beradi.
Overdraft muntazam tushumga ega va hisob-kitoblari nisbatan prognoz qilinadigan korxonalar uchun mos bo‘lishi mumkin. Hisobvaraqda mablag‘ vaqtincha yetishmaganda qisqa muddatli likvidlikni ta’minlasa-da, limit, foydalanish muddati va qaytarish manbasi oldindan belgilanishi lozim. Agar overdraft doimiy zarar yoki uzoq muddatli investitsiyani qoplash uchun ishlatilsa, korxonaning qarzga qaramligi kuchayishi mumkin.
