- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy-iqtisodiy imperativlari
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)12
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari24
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi28
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.31
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar34
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).37
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa meʼyoriy hujjatlar.
- •II. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va nutqlari
- •III. Asosiy adabiyot
- •IV. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to'plamlar
- •40 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
Kichik biznes uchun soliq yengilliklari qo‘shimcha moliyaviy resursni korxona ixtiyorida qoldirishi mumkin. Bunday choralar ayniqsa investitsiyani moliyalashtirish va faoliyatni kengaytirish uchun muhim, biroq imtiyozlarning maqsadli yo‘naltirilishi va budjetga ta’siri ham baholanishi lozim.
Foiz xarajatlarining bir qismini davlat hisobidan qoplash kreditning tadbirkor uchun real qiymatini pasaytiradi. Bu usul ishlab chiqarish yoki eksport loyihalarini jadallashtirishi mumkin, ammo ko‘mak uzoq muddatda samara berishi uchun bankning kredit baholash talablari va tadbirkorning to‘lov intizomi saqlanishi kerak.
Germaniya va Fransiyada davlat yordami ayrim kreditlarning bozor foizi bilan imtiyozli stavkasi o‘rtasidagi farqni qoplash shaklida beriladi. Mazkur yondashuv qarz oluvchining moliyaviy yukini yengillashtiradi va bank tomonidan beriladigan kreditning riskini bilvosita kamaytirishi mumkin.
Germaniyaning kichik biznes dasturlari korxona kapitalini mustahkamlash, ishlab chiqarishni kengaytirish va innovatsion loyihalarni moliyalashtirishga qaratilgan. Matnda keltirilgan shartlarga ko‘ra, ayrim kreditlar 1 million yevrogacha, 3–10 yil muddatga ajratilishi hamda subsidiyalar kredit summasining 3–10 foizi atrofida bo‘lishi mumkin. Ushbu shartlarni amaliyotga tatbiq etishda dastur qoidalarining amaldagi holati alohida tekshirilishi lozim.
Germaniyada davlat ko‘magiga asoslangan ayrim kreditlar bo‘yicha 1 million yevrogacha miqdor, yiliga 5 foiz atrofidagi stavka va 20 yilgacha muddat keltirilgan. Shuningdek, ayrim hollarda texnik va texnologik yangilanish xarajatlarining 50 foizigacha qismi moliyalashtirilishi hamda dastlabki ikki yil foiz to‘lovlaridan ozod etilishi ko‘rsatiladi. Ushbu ko‘rsatkichlar konkret dastur shartlariga bog‘liq bo‘lgani uchun ularni universal qoida sifatida talqin qilmaslik kerak.
Imtiyozli moliyalashtirish kichik biznesning dastlabki to‘lov bosimini pasaytiradi va uzoq muddatli investitsiyani amalga oshirishga sharoit yaratadi. Biroq dastur samaradorligini foiz stavkasi yoki kredit muddatigina emas, balki moliyalashtirilgan loyihaning ishlab chiqarish va daromadga qo‘shgan hissasi bilan ham o‘lchash lozim.21
Germaniya tajribasidagi muhim jihatlar kredit muddatining loyiha xarakteriga mosligi, foiz yukini kamaytirish va boshlang‘ich imtiyozli davr taqdim etilishidir. Bunday shartlar korxona investitsiya natijasini daromadga aylantirguniga qadar pul oqimidagi bosimni yengillashtiradi.
Buyuk Britaniya va Fransiyada davlat kafolatlari bankning mumkin bo‘lgan yo‘qotishlarini qisman qoplab, garov imkoniyati cheklangan korxonalar kredit olishiga yordam beradi. Ushbu mexanizm bank riskini butunlay bartaraf etmaydi; u riskni taqsimlaydi va kredit ajratish qarori uchun qo‘shimcha tayanch yaratadi.
Yevropa Ittifoqida venchur kapitalning rivojlanishi innovatsion loyihalarga qarzdan tashqari moliyalashtirish manbaini taklif qiladi. Bu ayniqsa daromad hali barqarorlashmagan, lekin tez o‘sish salohiyatiga ega bo‘lgan loyihalarda dolzarbdir.
D.Mak Notonning fikriga ko‘ra, qishloq xo‘jali ishlab chiqaruvchilari uchun likvidli ta’minot vazifasini bo‘lusi hosil o‘taydi. Ammo qurg‘oqchilik bo‘lsa, ular mo‘ljallangan miqdorda hosilni yig‘ishtirib olisha olmaydi. Shu sababli, bo‘lg‘usi hosil qurg‘oqchilikdan, tabiiy ofatlardan sug‘urtalangan bo‘lishi kerak22.
Yevropa mamlakatlarining amaliyoti davlat xaridlari va bir nechta kredit shakllari kichik biznesni turli vaziyatlarda qo‘llab-quvvatlashini ko‘rsatadi. Bir martalik kredit, kredit liniyasi, overdraft, kontokorrent va faktoring o‘zining muddati, mablag‘dan foydalanish qulayligi hamda risk taqsimoti bilan farqlanadi; tanlov korxonaning pul oqimiga qarab qilinishi kerak.
Xitoy tajribasini o‘rganish kichik biznesni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining iqtisodiy islohotlar bilan qanday uyg‘unlashtirilganini ko‘rish imkonini beradi. Bu mamlakat misolida kichik va o‘rta korxonalarni rivojlantirish siyosati moliyaviy yordam, institutsional boshqaruv va axborot xizmatlari bilan birgalikda tahlil qilinadi.
Xitoyda iqtisodiy o‘sish jarayoni tarkibiy islohotlar va ishlab chiqarish salohiyatining kengayishi bilan bog‘liq. Ushbu jarayonni tavsiflashda kichik biznesning hissasini alohida ko‘rish mumkin, biroq natijalarni faqat bitta omil bilan izohlash to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Xitoyda kichik va o‘rta biznesning rivojlanishiga davlat tomonidan yaratilgan sharoitlar muhim ta’sir ko‘rsatgan omillardan biri sifatida keltiriladi. Kichik korxonalar bozor taklifini kengaytirish va aholi bandligini ta’minlashda qatnashgani uchun ularni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash iqtisodiy siyosatning muhim qismi sifatida ko‘riladi.
Matnda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yil martidan 2024-yil avgustigacha Xitoyda 6 milliondan ortiq yangi korxona faoliyat boshlagan; korxonalarning 95 foizidan ortig‘i kichik va o‘rta biznesga to‘g‘ri kelgan. Ushbu sektor bandlik, YaIM, soliq tushumlari va tashqi savdoda ham katta ulushga ega ekani qayd etiladi. Ko‘rsatkichlarning qamrovi va hisoblash metodikasini manbada tekshirish statistik taqqoslashning ishonchliligi uchun muhim.23
Kichik biznesning Xitoy iqtisodiyotidagi salmog‘i ushbu sektor uchun alohida qo‘llab-quvvatlash choralarini shakllantirishga zamin yaratgan. Bank kreditlari hajmidagi o‘zgarishlarni baholashda esa kreditlar o‘sishini korxonalar soni, investitsiyalar va to‘lov qobiliyatidagi o‘zgarishlar bilan birga tahlil qilish lozim.
Xitoyda kichik va o‘rta biznes masalalari bilan shug‘ullanuvchi davlat tuzilmalari tadbirkorlik holatini o‘rganish va qo‘llab-quvvatlash siyosati bo‘yicha tavsiyalar tayyorlashda ishtirok etadi. Statistik ma’lumotlarni muntazam tahlil qilish qaysi tarmoqlar yoki hududlarda ko‘makni kuchaytirish zarurligini aniqlashga yordam beradi.
China SME Online (CSMEO) kichik va o‘rta biznesga doir ma’lumotlarni jamlash va ulardan foydalanishni yengillashtirishga yo‘naltirilgan axborot xizmati sifatida ko‘rsatiladi. Uning amaliy ahamiyati tadbirkorlikka oid ma’lumotlarni bir joyda taqdim etish va iqtisodiy muhit haqidagi axborotni tezkor olish imkoniyatini yaratish bilan bog‘liq.
Axborot platformasi davlat organlari va tadbirkorlar uchun kichik hamda o‘rta biznesning holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ochiqroq taqdim etishga xizmat qiladi. Ichki va tashqi bozorlar, tarmoqdagi holat va rivojlanish tendensiyalari haqidagi ma’lumotlar tadbirkorlarning qaror qabul qilishini yaxshilashi mumkin.
CSMEO faoliyatida statistik tahlil, rivojlanish prognozlarini shakllantirish va davlat ko‘magining natijalariga oid axborotni umumlashtirish muhim o‘rin tutadi. Bu ma’lumotlar dasturlarning maqsadga muvofiqligini baholash va yordam yo‘nalishlarini qayta belgilash uchun asos bo‘la oladi.
Tadbirkorlar uchun axborot xizmatlari tovar va xizmatlar taklifi, biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish, faoliyatni boshlash, kredit-moliya tashkilotlari va mehnat resurslariga doir ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Bunday xizmatning qiymati faqat ma’lumot joylashtirilishi bilan emas, balki uning dolzarbligi, ishonchliligi va foydalanuvchi uchun tushunarli taqdim etilishi bilan belgilanadi.
O‘zbekistonda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda davlat tashkilotlari bilan bir qatorda Savdo-sanoat palatasi, fermerlar uyushmalari va eksportni rivojlantirishga ixtisoslashgan tuzilmalar ham ishtirok etadi. Ularning vazifalari biznes manfaatlarini himoya qilish, moliyaviy imkoniyatlar haqida axborot berish, bozorga chiqishni yengillashtirish va tadbirkorlik tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq.
Xorijiy amaliyotdan kelib chiqib, O‘zbekistonda kichik biznesning moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha takliflar shakllantirish mumkin. Bunda imtiyozli kreditlar, kafolatlar, muqobil moliyalashtirish, eksport ko‘magi va biznes uchun axborot xizmatlarini alohida emas, o‘zaro muvofiqlashtirilgan tizim sifatida ko‘rish maqsadga muvofiq.
- Imtiyozli kreditlash mexanizmlarini takomillashtirish. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga kredit ajratish tartiblarini soddalashtirish, moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish hamda imtiyozli kreditlar qamrovini kengaytirish orqali ularning ishlab chiqarish va investitsiya faoliyatini qo‘llab-quvvatlash zarur.
- Hududlarda ishlab chiqarishga ixtisoslashgan kichik korxonalarni rivojlantirish. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va mahalliy resurslardan samarali foydalanish talablaridan kelib chiqib, respublikaning barcha hududlarida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi kichik korxonalar tashkil etishni rag‘batlantirish lozim. Bunda hududlarning ixtisoslashuvi, xomashyo bazasi va mavjud mehnat resurslarini hisobga olish maqsadga muvofiq.
- Xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish. Kichik biznes subyektlarining xalqaro moliya institutlari dasturlari va moliyaviy resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini oshirish, ular bilan hamkorlikni soddalashtirish hamda tegishli institutlarning O‘zbekiston hududlaridagi vakolatxonalari va filiallari faoliyatini kengaytirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish zarur. Bu tadbirkorlarning xalqaro moliyalashtirish manbalariga chiqishini yengillashtirishga yordam beradi.
- Xalqaro kapital bozorlariga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish. Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro kapital bozorlarida ishtirok etishini rag‘batlantirish maqsadida NYSE Arca kabi xalqaro birja platformalariga chiqish imkoniyatlarini o‘rganish, zarur institutsional va huquqiy shart-sharoitlarni shakllantirish lozim. Bu orqali istiqbolli korxonalarning xorijiy investorlar mablag‘larini jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirish mumkin.
- Kichik biznes uchun axborot ta’minoti tizimini rivojlantirish. Bozor kon’yunkturasi, tarmoq tendensiyalari, mahalliy va xorijiy korxonalar faoliyati hamda biznesni yuritish uchun zarur boshqa ma’lumotlarni muntazam taqdim etuvchi ixtisoslashgan axborot markazlarini tashkil etish va ularning elektron platformalarini yaratish maqsadga muvofiq. Bunday tizim tadbirkorlarning bozor haqidagi axborotdan foydalanish imkoniyatlarini oshirib, asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilishiga yordam beradi.
- Tadbirkorlarning kasbiy va boshqaruv kompetensiyalarini oshirish. Kichik biznes vakillari uchun malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslarini tashkil etish, zamonaviy kommunikatsiya texnologiyalari asosida masofaviy ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish zarur. Ta’lim dasturlarida moliyaviy boshqaruv, biznes-rejalashtirish, marketing, raqamli texnologiyalar va xalqaro savdo masalalariga alohida e’tibor qaratish lozim.
- Kichik biznesning qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtirokini rag‘batlantirish. Moliyaviy jihatdan barqaror va rivojlanish salohiyatiga ega korxonalarga aksiyalar hamda obligatsiyalar chiqarish, ularni fond bozorida joylashtirish va investorlar bilan ishlash bo‘yicha maslahat hamda tashkiliy ko‘mak ko‘rsatish lozim. Bu tadbirkorlik subyektlarining bank kreditlariga muqobil moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi.
- Ma’muriy tartib-taomillarni soddalashtirish va huquqiy muhitni takomillashtirish. Kichik biznes subyektlariga ko‘rsatiladigan davlat xizmatlari sifatini oshirish, tadbirkorlik loyihalarini kelishish va tasdiqlash jarayonlarini soddalashtirish, ortiqcha byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish zarur. Shu bilan birga, mansabdor shaxslarning xizmat vakolatlarini suiiste’mol qilish holatlarining oldini olish, davlat organlari faoliyatining shaffofligi va hisobdorligini kuchaytirishga qaratilgan huquqiy-me’yoriy mexanizmlarni takomillashtirish maqsadga muvofiq.
Davlat tomonidan kichik tadbirkorlikni rivojlantirish uchun zarur ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy, siyosiy va boshqa sharoitlarni shakllantirish siyosiy erkinligiga ega bo‘lishi zarur. Davlat, hududiy va mahalliy darajalarda ixtisoslashgan kichik tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash hamda uni rivojlantirishga xizmat qiluvchi yaxlit infratuzilma shakllantirilmas ekan, shuningdek ushbu yo‘nalishga zarur moliyaviy, tashkiliy va boshqa resurslar yo‘naltirilmas ekan, mazkur vazifani samarali amalga oshirish mumkin bo‘lmaydi.
1-BOB BO‘YIChA XULOSA
1. Kichik biznes subyektlarining barqaror rivojlanishini ta’minlash va moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirishda turli moliyalashtirish manbalarini o‘zaro uyg‘unlashtirgan holda qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Bunda tijorat banklari kreditlari, mikromoliyalashtirish xizmatlari, lizing operatsiyalari, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish vositalari hamda davlat tomonidan taqdim etiladigan subsidiyalar va imtiyozlarni yagona tizim doirasida birlashtirish maqsadga muvofiq. Bunday yondashuv tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, moliyaviy barqarorligini mustahkamlash va investitsion faolligini oshirishga xizmat qiladi.
2. O‘zbekistonda venchur kapital bozorini rivojlantirish va kraudfanding asosidagi moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish uchun innovatsion tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlovchi institutsional muhitni mustahkamlash zarur. Xususan, kichik va o‘rta innovatsion korxonalar faoliyatiga xizmat qiluvchi infratuzilmani rivojlantirish, venchur investorlar va innovatsion loyihalar tashabbuskorlari o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirish hamda yangi innovatsion korxonalarning tashkil topishi va o‘sishini rag‘batlantirish lozim. Shu bilan birga, mahalliy investorlarning venchur kapital bozoridagi ishtirokini faollashtirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish va innovatsion korxonalarni moliyalashtirish bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish muhim hisoblanadi.
3. Xalqaro tajriba kichik biznesni moliyalashtirish samaradorligi rivojlangan moliyaviy infratuzilma va intellektual kapitaldan foydalanish imkoniyatlari bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu sababli, intellektual va innovatsion salohiyati yuqori bo‘lgan kichik korxonalarni qo‘llab-quvvatlash strategiyalarini ishlab chiqish, moliyaviy resurslarni jalb etish tartiblarini soddalashtirish hamda intellektual mulk obyektlarini yaratish, himoya qilish va tijoratlashtirish mexanizmlarini takomillashtirish talab etiladi. Bundan tashqari, AQSh, Ispaniya va boshqa rivojlangan mamlakatlarda shakllangan kichik biznesni moliyalashtirish tajribasini milliy iqtisodiyotning institutsional va iqtisodiy xususiyatlarini hisobga olgan holda joriy etish maqsadga muvofiq. Bunday yondashuv kichik biznesning innovatsion faolligini oshirish, muqobil moliyalashtirish manbalarini rivojlantirish va uning uzoq muddatli raqobatbardoshligini mustahkamlash uchun zamin yaratadi.
4. Kichik biznes sub’ektlarining ijobiy kredit va soliq tarixiga ega bo‘lgan qismini rag‘batlantirish maqsadida kredit ajratishda garov talabini 50 foizgacha kamaytirish taklifi iqtisodiy jihatdan asoslangan yondashuv sifatida qaraladi. Ushbu mexanizm moliyaviy intizomi yuqori bo‘lgan tadbirkorlar uchun kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi, investitsion faollikni oshiradi va biznes faoliyatini kengaytirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, banklar uchun risk darajasi nisbatan past mijozlar segmentini qo‘llab-quvvatlash orqali kredit portfelining sifatini yaxshilash imkonini beradi. Natijada, ushbu yondashuv kichik biznesning barqaror rivojlanishi, iqtisodiy faollikning ortishi hamda soliq tushumlarining ko‘payishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
2-BOB |
KICHIK BIZNES SUB’EKTLARINING FAOLIYATINI MOLIYAVIY-IQTISODIY AMALDAGI HOLATI VA TENDENSIYALARI |
2.1. |
Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish holatining tahlili |
O‘zbekistonda kichik biznes uchun moliyaviy va iqtisodiy sharoitlar turli tarixiy bosqichlar, siyosiy qarorlar va iqtisodiy tuzilmaning o‘zgarishi ta’sirida shakllangan. Shu bois bugungi holatni tahlil qilishda faqat joriy ko‘rsatkichlarga emas, balki uzoq muddatli o‘zgarishlar, davlat siyosatining bosqichlari va moliyaviy institutlarning rivojlanishiga ham e’tibor qaratish zarur.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning YaIMdagi ulushi ushbu sektorning milliy iqtisodiyotdagi o‘rnini baholashning asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Biroq mazkur ulushni mustaqil ravishda talqin qilish yetarli emas: uni bandlik, eksport, investitsiya, kreditlash va ishlab chiqarish tarkibidagi o‘zgarishlar bilan birgalikda ko‘rish kichik biznesning real iqtisodiy hissasini aniqroq ko‘rsatadi.
So‘nggi yillardagi ko‘rsatkichlar O‘zbekistonda kichik biznes faoliyati iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo‘lib qolayotganini ko‘rsatadi. Xususan, kichik biznesning YaIMdagi ulushi 2014-yilda 61,9 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilda ushbu ko‘rsatkich 54,3 foizga teng bo‘lgan. Mazkur pasayishni kichik biznes faoliyatining mutlaq qisqarishi sifatida baholash to‘g‘ri emas. Bunga yirik biznes subyektlarining iqtisodiyotdagi ulushi ortishi, yirik investitsiya loyihalarining amalga oshirilishi hamda asosiy kapitalga yo‘naltirilayotgan investitsiyalar hajmining kengayishi kabi omillar ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin. Shu sababli, kichik biznes rivojlanishining haqiqiy holatini baholashda uning YaIMdagi ulushi bilan bir qatorda ishlab chiqarish hajmi, bandlikni ta’minlashdagi hissasi, investitsion faolligi va moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini ham kompleks tahlil qilish maqsadga muvofiq (2.1-jadval).
2.1-jadval
