- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy-iqtisodiy imperativlari
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)12
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari24
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi28
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.31
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar34
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).37
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa meʼyoriy hujjatlar.
- •II. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va nutqlari
- •III. Asosiy adabiyot
- •IV. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to'plamlar
- •40 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
Kichik biznesning barqaror o‘sishi uchun moliyaviy resurslarni safarbar qilish bilan birga, ularni hudud va tarmoqlar bo‘yicha to‘g‘ri yo‘naltirish ham zarur. Mahalliy darajadagi moliyaviy siyosat infratuzilma, bandlik, bozor hajmi va tadbirkorlik salohiyatidagi farqlarni hisobga olishi kerak. Shuning uchun bir xil yordam paketini barcha hududlarga qo‘llash o‘rniga, ehtiyojga asoslangan instrumentlardan foydalanish maqsadga muvofiq.
Agar hududda biznes yuritish uchun institutsional to‘siqlar, yuqori tranzaksiya xarajatlari yoki moliyalashtirishga kirishdagi murakkabliklar saqlansa, mablag‘ ajratishning o‘zi kutilgan natijani bermasligi mumkin. Shu bois moliyaviy ko‘makni ma’muriy tartiblarni soddalashtirish, maslahat xizmatlari va infratuzilmani yaxshilash bilan birgalikda olib borish lozim.
Makroiqtisodiy siyosat kichik biznes uchun kredit narxi, talab, inflyatsiya va investitsiya rejalari orqali ta’sir ko‘rsatadi. Mahalliy moliyaviy siyosat esa ushbu umumiy sharoitlarni hududning o‘ziga xos ehtiyojlariga moslashtirishi kerak. Respublika va mahalliy darajadagi choralar o‘rtasidagi muvofiqlik yordamning takrorlanishi yoki resurslarning samarasiz taqsimlanishini kamaytiradi.
Hududlar bo‘yicha kichik biznesning rivojlanish darajasi turlicha bo‘lishi tabiiy, chunki iqtisodiy ixtisoslashuv, transport-logistika imkoniyatlari, malakali ishchi kuchi va moliya xizmatlarining qamrovi bir xil emas. Shu sababli hududiy dasturlarni belgilashda korxonalar soni bilan birga ishlab chiqarish imkoniyatlari va moliyalashtirishdagi real to‘siqlar ham o‘rganilishi kerak.
Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash samarali bo‘lishi uchun tashkiliy, moliyaviy va institutsional tadbirlar bir-birini to‘ldirishi lozim. Kredit, kafolat yoki subsidiya berish jarayonlari tadbirkorning ehtiyojiga mos xizmat, aniq talablar va natijani kuzatish usullari bilan birga tashkil etilganda yordamning amaliy ta’siri oshadi.
Budjet mablag‘larini taqsimlashda hududning iqtisodiy salohiyati, tadbirkorlik faolligi, infratuzilma holati va moliyalashtirish ehtiyoji birgalikda baholanishi zarur. Bunday yondashuv mablag‘larning faqat faolroq hududlarda jamlanib qolish xavfini kamaytiradi va rivojlanish imkoniyatlari cheklangan hududlarda biznesni kengaytirishga yordam berishi mumkin.
Ishlab chiqarish, logistika, axborot-maslahat va innovatsion infratuzilmaga yo‘naltirilgan loyihalar kichik biznesning faoliyat yuritish xarajatlarini pasaytirishi mumkin. Bunday infratuzilma biznesga bir martalik yordam bermasdan, uzoq muddatda xizmatlardan foydalanish, ishlab chiqarishni kengaytirish va yangi bozorga chiqish uchun sharoit yaratadi.
Mahalliy boshqaruv organlari bevosita moliyaviy ko‘mak, imtiyozli kredit, kafillik, soliq yengilligi, davlat mulkidan foydalanish va davlat xaridlariga kirish kabi vositalardan foydalanishi mumkin. Ularni tanlash hududdagi biznesning ustuvor muammosiga qarab amalga oshirilishi, natijasi esa o‘lchanadigan ko‘rsatkichlar orqali kuzatilishi lozim.
Hududiy qo‘llab-quvvatlash siyosati izchil va ochiq bo‘lishi tadbirkorlarning dasturlarga ishonchini oshiradi. Talablar, tanlov mezonlari va natijalar haqida aniq axborot berilishi yordam olish jarayonida noaniqlikni kamaytiradi; dasturlar muntazam baholansa, ularni takomillashtirish uchun dalillar to‘planadi.
Milliy siyosat umumiy me’yor va moliyaviy resurslarni belgilasa, hududiy siyosat ularni mahalliy sharoitga mos tatbiq etishi kerak. Ushbu ikki daraja uyg‘unlashganda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash alohida tadbirlar to‘plamidan o‘zaro bog‘langan tizimga aylanadi.
Qo‘llab-quvvatlash choralari bir-biriga mos kelmaganda, ayrim dasturlar bir xil ehtiyojni takroran moliyalashtirishi yoki boshqa muhim ehtiyojlar chetda qolishi mumkin. Shuning uchun moliyaviy siyosatda dasturlar portfelini muvofiqlashtirish, mas’ul institutlarni aniqlash va natijalarni bir xil mezonlarda taqqoslash zarur.
Kichik biznesni moliyalashtirish modelini ishlab chiqishda, avvalo, sektorning ustuvor ehtiyojlari va mavjud resurslar aniqlanishi kerak. Keyingi bosqichda kredit, kafolat, subsidiya, investitsiya va maslahat xizmatlari o‘rtasidagi vazifalar taqsimlanadi; yakunda esa yordamning iqtisodiy natijasi muntazam baholanadi.
Venchur kapital, kredit kooperatsiyasi va kafolat jamg‘armalari an’anaviy bank kreditini to‘ldiruvchi mexanizmlar bo‘lishi mumkin. Ularni rivojlantirishda tegishli huquqiy sharoit, risklarni baholash amaliyoti va professional boshqaruvni shakllantirish kerak; aks holda muqobil vositalar mavjud bo‘lsa ham, ulardan foydalanish cheklanganligicha qoladi.
Soliq imtiyozlari, kredit siyosati va budjet ko‘magi bosqichma-bosqich joriy etilib, har bir instrumentning maqsadi oldindan belgilanishi lozim. Maxsus dasturlar yordamida tadbirkorlikni rag‘batlantirish mumkin, biroq resurs ajratish qarori aniq mezonlar va keyingi monitoring bilan bog‘langanida natijadorlik yaxshiroq baholanadi.
Kreditlash metodologiyasida to‘lov qobiliyati, rentabellik va risk darajasini baholash mezonlarini izchil qo‘llash bank qarorlarining shaffofligini oshiradi. Shu bilan birga, barcha korxonalarga bir xil ko‘rsatkichni qo‘llash to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkin; tarmoq xususiyatlari va pul oqimining davriyligi ham hisobga olinishi kerak.
Kredit arizasini topshirish va ko‘rib chiqish jarayonlarini soddalashtirish kichik biznes uchun vaqt va tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi. Foiz stavkalarini maqbullashtirish bilan bir qatorda, kredit shartlarini tushunarli bayon etish va xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish ham muhim. Imtiyozli dasturlar esa moliyalashtirishga real ehtiyoj mavjud bo‘lgan korxonalarga yo‘naltirilishi lozim.
Kafolat fondlari yetarli garovi bo‘lmagan, ammo iqtisodiy jihatdan asoslangan loyiha taklif qilayotgan kichik biznes subyektlari uchun moliyalashtirishga kirishni kengaytirishi mumkin. Fondlar samarali ishlashi uchun kafolat limitlari, to‘lov shartlari va banklar bilan riskni taqsimlash qoidalari oldindan belgilanishi kerak.
Hududlararo tafovutni kamaytirishda budjet mablag‘lari mahalliy ehtiyojlarni hisobga olgan holda taqsimlanishi kerak. Biznes-inkubator, venchur fond va infratuzilma loyihalarini moliyaviy ko‘mak bilan uyg‘unlashtirish tadbirkorlik tashabbuslarini faqat boshlashga emas, balki rivojlantirishga ham yordam beradi.
Kredit foizining bir qismini subsidiyalash va kafillik mexanizmlari kichik biznes uchun moliyaviy yukni kamaytirishi mumkin. Subsidiyalar kreditning qiymatini tushiradi, kafillik esa garov yetishmasligi muammosini yumshatadi; ikkala instrument ham loyihaning istiqboli va qarz oluvchining majburiyatlarni bajarish qobiliyatiga bog‘lab qo‘llanishi zarur.
Davlat-xususiy sheriklik uzoq muddatli infratuzilma yoki investitsiya loyihalarida davlat va biznes resurslarini birlashtirish imkonini beradi. Bunda moliyalashtirish shartlari, risklar taqsimoti, obyektni boshqarish va mulkiy huquqlar oldindan aniqlashtirilishi lozim; bu shartlar aniq bo‘lmasa, loyiha qiymati va majburiyatlar bo‘yicha noaniqlik ortadi.
Kichik biznes siyosatining natijasi tadbirkorlarning bilim va amaliy ko‘nikmalariga ham bog‘liq. Moliyaviy rejalashtirish, hisob yuritish, marketing va raqamli vositalardan foydalanish bo‘yicha ta’lim tadbirkorga jalb qilingan resursni samarali boshqarish va bozordagi o‘zgarishlarga moslashish imkonini beradi.
Hududiy moliyaviy siyosatni ishlab chiqishda tabiiy-iqtisodiy salohiyat, ishlab chiqarish ixtisoslashuvi, mehnat resurslari va infratuzilma imkoniyatlari inobatga olinishi zarur. Ushbu omillarga mos keladigan moliyaviy instrument tanlansa, mablag‘dan foydalanish natijasi oshishi mumkin.
Hududiy moliya va institutsional infratuzilma biznesning mablag‘ga kirishidan tortib loyihani amaliyotga tatbiq etishigacha bo‘lgan jarayonni qo‘llab-quvvatlaydi. Biznes-inkubatorlar, venchur va to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiya fondlari hamda kafolat mexanizmlari turli ehtiyojlarga xizmat qilgani uchun ularning vazifalari aniq ajratilishi kerak.
Mazkur institutlar xususiy sektor o‘rnini egallash uchun emas, balki bozor o‘zi yetarli mablag‘ yo‘naltirmayotgan yo‘nalishlarda moliyalashtirish imkoniyatini kengaytirish uchun mo‘ljallangan. Davlat ko‘magining vazifasi xususiy kapitalni siqib chiqarish emas, balki qo‘shimcha investitsiyani jalb etish va moliya bozoridagi ayrim cheklovlarni yumshatishdan iborat.
Hududiy institutlarning samaradorligini cheklaydigan omillar qatoriga resurs yetishmasligi, malakali mutaxassislarning kamligi, huquqiy tartiblarning murakkabligi va rivojlangan infratuzilmaning barcha joylarda bir xil emasligi kiradi. Bu to‘siqlarni bartaraf etishda institutlararo hamkorlikni kuchaytirish, faoliyat mezonlarini aniqlash va ko‘rsatilgan xizmatlarning natijasini baholash muhim.
Sanoat parklarini rivojlantirish va ularni investitsiya jalb qiluvchi platforma sifatida tashkil etish kichik korxonalar uchun infratuzilma xarajatlarini kamaytirishi mumkin. Hududiy klasterlar esa ishlab chiqarish ixtisoslashuvini chuqurlashtirib, korxonalar o‘rtasida ta’minot zanjiri, texnologiya va malaka almashinuvini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Kommunal xizmatlar, savdo, qurilish va boshqa xizmat tarmoqlaridagi kichik korxonalar mahalliy talabni qondirishda muhim rol o‘ynaydi. Ularni qo‘llab-quvvatlashda xizmatlar sifati, joylashuv, aylanma mablag‘ ehtiyoji va mehnat unumdorligi kabi omillarni hisobga olish talab etiladi.
Hududiy darajada kichik biznesni rivojlantirish uchun mahalliy hokimiyat, tijorat banklari, investitsiya va sug‘urta tashkilotlari, kafillik fondlari hamda ta’lim muassasalari o‘rtasida doimiy hamkorlik mexanizmi zarur. Bunday hamkorlik loyiha g‘oyasidan tortib, moliyalashtirish va natijani monitoring qilishgacha bo‘lgan bosqichlarni qamrab olishi mumkin.
Mahalliy darajadagi imtiyozli kredit dasturlari korxonalarning kreditga kirish imkoniyatini oshirishi mumkin. Biroq dastur shartlari mahalliy biznesning pul oqimi va investitsiya maqsadiga mos bo‘lishi, kredit ajratish mezonlari esa ochiq va barqaror qo‘llanishi kerak.
Innovatsion loyihalar bilan shug‘ullanadigan kichik korxonalar ko‘pincha garov sifatida taqdim etish mumkin bo‘lgan aktivlarga ega bo‘lmaydi, ammo rivojlanish salohiyati yuqori bo‘lishi mumkin. Kafillik fondlari bunday korxonalar uchun kredit riskining bir qismini qoplash orqali moliyalashtirish imkonini kengaytirishi mumkin.
Mahalliy moliyaviy resurslar cheklangan paytda hokimliklar biznes-inkubator, texnopark va tadbirkorlikka ko‘maklashuvchi tashkilotlarning moddiy-texnik bazasini yaxshilashga yordam berishi mumkin. Bunday ko‘makni tanlashda obyektning real talabga javob berishi va tadbirkorlar undan amalda foydalanishi asosiy mezon bo‘lishi kerak.
Ilmiy sig‘imi yuqori bo‘lgan kichik korxonalar uchun zamonaviy uskunalarning qimmatligi va uzoq muddatli kapital manbalarining kamligi innovatsion mahsulot yaratishni sekinlashtirishi mumkin. Bu muammoni yumshatish uchun lizing, venchur kapital, grantlar va davlat-xususiy sheriklik kabi vositalarning vazifasini bir-biridan farqlagan holda qo‘llash zarur.
Hududlarda moliyaviy ko‘makning natijadorligi imtiyozli kredit, kafillik, lizing, investitsion mablag‘ va infratuzilmaviy yordamning o‘zaro muvofiqlashtirilganiga bog‘liq. Har bir vosita alohida ehtiyojga javob bergani uchun ularni yagona dastur doirasida muvofiqlashtirish korxonalar uchun mablag‘ olish jarayonini soddalashtiradi.
Grantlar, subsidiyalar va kredit shartlari haqidagi ma’lumotlarning ochiq taqdim etilishi tadbirkorlar uchun qaror qabul qilishni yengillashtiradi. Mahalliy soliq yengilliklari ham ayrim investitsiyalarni rag‘batlantirishi mumkin, lekin imtiyozlar aniq maqsad, muddat va natija ko‘rsatkichlari bilan bog‘lanishi maqsadga muvofiq.
Kichik va o‘rta biznes kelgusida ham iqtisodiyotning moslashuvchanligi va innovatsion yangilanishiga hissa qo‘shishi mumkin. Buning uchun faqat korxonalar sonini ko‘paytirish yetarli emas: ularning moliyaviy barqarorligini, texnologik tayyorgarligini, bozorga chiqish imkoniyatlarini va boshqaruv salohiyatini ham rivojlantirish kerak.
Respublika va hududiy darajadagi qo‘llab-quvvatlash choralari bir-birini to‘ldirganda kichik biznesning moliyaviy resurslarga kirishi va investitsion faolligi oshishi mumkin. Buning uchun umumiy mezonlar bilan birga hududga xos ehtiyojlar e’tiborga olinishi, mablag‘lar taqsimoti shaffof bo‘lishi va natijalar muntazam kuzatib borilishi lozim.
UCHINCHI BOB UCHUN XULOSALAR
Nazariy tahlil va amaliy ko‘rsatkichlar kichik biznes uchun moliyalashtirish manbalarini kengaytirish bilan birga, ushbu vositalarni korxona ehtiyojiga mos boshqarish zarurligini ko‘rsatadi. Uchinchi bob doirasida tartibga solish, moliyaviy ko‘mak, monitoring va institutlararo muvofiqlashtirish bo‘yicha quyidagi yo‘nalishlar umumlashtiriladi.
Birinchi yo‘nalish — kichik biznesni davlat tomonidan tartibga solish vositalarini bir-biriga moslashtirish. Bunda ma’muriy talablar, iqtisodiy rag‘batlar va institutsional xizmatlar korxonalar faoliyatini asossiz cheklamasdan, shartnoma ijrosi, mulk huquqi va raqobat qoidalarining aniqligini ta’minlashi kerak.
Ikkinchi yo‘nalish — moliyaviy qo‘llab-quvvatlash vositalarining amaliy samaradorligini oshirish. Imtiyozli kredit, foiz subsidiyasi, kafillik va boshqa instrumentlarni qo‘llashda ularning xarajati, kimga yo‘naltirilgani va korxonalar faoliyatiga ko‘rsatgan ta’siri baholanishi lozim.
Uchinchi yo‘nalish — kichik biznesning moliyaviy holatini baholash va kuzatib borish tizimini takomillashtirish. Korxonalarning likvidligi, qarz yuklamasi, daromadliligi, pul oqimi va kredit intizomi bo‘yicha ma’lumotlarni muntazam tahlil qilish riskni erta aniqlash va yordam choralarini vaqtida moslashtirishga yordam beradi.
To‘rtinchi yo‘nalish — kichik biznes siyosatining institutsional asoslarini kuchaytirish. Bunda tadbirkorlar, moliya institutlari, mahalliy boshqaruv va maslahat tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlikni aniq vazifalar bilan tashkil etish, dastur natijalarini ochiq e’lon qilish va qo‘llab-quvvatlash choralarini dalillarga asoslanib qayta ko‘rib borish maqsadga muvofiq.
