- •Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy-iqtisodiy imperativlari
- •1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
- •Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar sektorlar bo'yicha o'sish (foizda)12
- •2024 Yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AqSh dollari)
- •O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy ko'rsatkichlari24
- •O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi28
- •Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar.31
- •Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar34
- •Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm).37
- •O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarish va asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. So‘mda
- •2.3. Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili
- •Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
- •3.2 Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari
- •3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal moliyaviy siyosatni amalga oshirish istiqbollari
- •Xulosa va takliflar
- •Adabiyotlar ro'yxati
- •Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa meʼyoriy hujjatlar.
- •II. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va nutqlari
- •III. Asosiy adabiyot
- •IV. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to'plamlar
- •40 Prezident Sh.Mirziyoyev 2022-yil 22-avgust kuni Xalqaro Kongress Markazida tadbirkorlar bilan ochiq muloqotdan chetlashtirildi.
Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy-iqtisodiy imperativlari
Kirish |
3 |
|
1-BOB |
KICHIK BIZNES SUB’EKTLARI FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHNING MOLIYAVIY-IQTISODIY IMPERATIVLARINING NAZARIY ASOSLARI |
|
1.1. |
Kichik biznes sub’ektlarida moliyalashtirish, moliyaviy-iqtisodiy импerativlarining nazariy asoslari |
|
1.2. |
Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari |
|
1.3. |
Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun qo‘llaniladigan moliyaviy-iqtisodiy impirativlar |
|
|
Birinchi bob bo’yicha xulosalar |
|
2-BOB |
KICHIK BIZNES SUB’EKTLARINING FAOLIYATINI MOLIYAVIY-IQTISODIY AMALDAGI HOLATI VA TENDENSIYALARI |
|
2.1. |
Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish holatining tahlili |
|
2.2. |
Kichik biznes faoliyatini innovatsion rivojlantirish va qo`llab - quvvatlash holatini tahlil qilish |
|
2.3 |
Kichik biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan mikrokreditlashning hozirgi holatining tahlili |
|
|
Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar |
|
3-BOB |
KICHIK BIZNES SUB’EKTLARINING FAOLIYATIDA MOLIYAVIY - IQTISODIY IMPERATIVLARIDAN SAMARALI FOYDALANISh ISTIQBOLLARI
|
|
3.1. |
Kichik biznes sub’ektlarini faoliyatini rivojlantirish yo‘nalishlari va ularni davlat tomonidan tartibga imperativlari |
|
3.2. |
Kichik biznes sub’ektlarining faoliyatini rivojlantirish imprerativlaridan samarali foydalanish istiqbollari |
|
3.3. |
Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida moliyaviy siyosatni ishlab chiqish |
|
|
Uchinchi bob bo’yicha xulosalar |
|
|
XULOSA |
|
|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI |
|
KIRISH
Kichik biznesning barqaror rivojlanishi ko‘p jihatdan uning moliyalashtirish manbalariga qanchalik erkin murojaat qila olishiga bog‘liq. Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC) ma’lumotlarida 65 million kichik biznes subyektining qariyb 40 foizida moliyalashtirishga bo‘lgan ehtiyoj qoplanmay qolayotgani, ushbu bo‘shliq yiliga 5,2 trillion AQSh dollariga tengligi qayd etilgan. Hisobotda moliyaviy yetishmovchilikning mintaqalar bo‘yicha taqsimoti ham farqlanadi: Sharqiy Osiyo va Tinch okeani hududiga 46 foiz, Lotin Amerikasi va Karib havzasiga 23 foiz, Yevropa va Markaziy Osiyoga esa 15 foiz to‘g‘ri keladi. Bu holat kichik biznesning moliyalashtirishga doir cheklovlari alohida korxonalar muammosigina emas, balki iqtisodiy o‘sish va bandlikka ta’sir qiluvchi tizimli masala ekanini ko‘rsatadi.1
Xalqaro tadqiqotlarda kichik biznesning kapitalga kirishini yaxshilash bilan birga, moliyalashtirish vositalarining xilma-xilligi va amaliy samaradorligini oshirishga e’tibor qaratilmoqda. Asosiy ilmiy masalalar qatoriga kredit riskini baholash, korxonalar pul oqimlarini samarali boshqarish, investitsiya mablag‘larini jalb etish, moliyaviy xizmatlar qamrovini kengaytirish hamda tadbirkorlikni cheklayotgan institutsional omillarni aniqlash kiradi. Shu jihatdan, kichik biznesning moliyaviy ehtiyojlarini faqat kredit hajmi bilan emas, balki mablag‘ning mavjudligi, qiymati, muddati va undan foydalanish shartlari bilan birgalikda tahlil qilish lozim.
O‘zbekiston sharoitida kichik biznes korxonalari moliyalashtirishga murojaat qilganda resurslarning cheklanganligi, kredit olish tartib-taomillari, tranzaksiya xarajatlari va turli moliyaviy xatarlar bilan to‘qnashishi mumkin. Bunday omillar korxonaning joriy to‘lov qobiliyatiga ham, uzoq muddatli investitsiya rejalariga ham ta’sir qiladi. Shu bilan birga, kichik biznes yangi ish o‘rinlari yaratish, mahalliy bozor ehtiyojlariga moslashish va innovatsiyalarni amaliyotga tatbiq etishda muhim rol bajaradi. Raqamli moliya xizmatlari, kraudfanding va venchur kapital singari muqobil mexanizmlarning paydo bo‘lishi an’anaviy bank kreditlari bilan cheklanmaydigan moliyalashtirish modelini ishlab chiqish zaruratini kuchaytiradi.
Mazkur dissertatsiya ishi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 2 apreldagi “Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida aholining biznes tashabbuslarini moliyalashtirishni takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-149-son, 2023 yil 14-sentyabrdagi “Kichik biznesni rivojlantirishni moliyaviy va institutsional qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-306-son, 2023 yil 10 noyabrdagi “Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda mikromoliya xizmatlarining o‘rni va ulushini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-364-son, 2022 yil 28-yanvardagi “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son, 2021 yil 27-oktabrdagi “Tadbirkorlik subyektlarining xorijiy valyutadagi kredit majburiyatlarini bajarish bilan bog‘liq yukini kamaytirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-5268-son, 2020 yil 2 iyundagi “O’zbekiston Respublikasining xalqaro reyting va indekslardagi o’rnini yaxshilash hamda davlat organlari va tashkilotlarida ular bilan tizimli ishlashning yangi mexanizmini joriy qilish to’g’risida”gi PF-6003- son, 2019 yil 7 martdagi “Xalqaro reyting va indekslarda O’zbekiston Respublikasining o’rnini yaxshilashga oid chora-tadbirlarni tizimlashtirish to’g’risida” PF-5687-son, 2018 yil 21 sentyabrdagi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2019-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” PF-5544-son, 2018 yil 24 noyabrdagi “Tadbirkorlik va innovatsiyalar sohasidagi loyihalarni moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-5583-son, 2018 yil 7 maydagi “Iqtisodiyot tarmoqlari va sohalariga innovatsiyalarni joriy etish mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-3698-son, 2016 yil 5 oktyabrdagi “Tadbirkorlik faoliyatining jadal rivojlanishini ta’minlashga, xususiy mulkni har tomonlama himoya qilishga va ishbilarmonlik muhitini sifat jihatidan yaxshilashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PF-4848-son hamda boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda muayyan darajada xizmat qiladi.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlariga mosligi. Mazkur tadqiqot respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining I. «Demokratik va huquqiy jamiyatni ma’naviy-axloqiy hamda madaniy rivojlantirish, innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish» ustuvor yo‘nalishi doirasida bajarilgan.
Xorijiy ilmiy adabiyotlarda kichik biznesni rivojlantirishning moliyaviy shartlari, innovatsiya va investitsiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlik hamda moliya bozorining iqtisodiy o‘sishga ta’siri turli nuqtayi nazardan o‘rganilgan. Jumladan, F. Arizala, E. Cavallo, H. Becker, Ch. Hahn, N. Hicks, K. Hoff, J. Stiglitz, J. Hyeok va M. Townsend ishlarida moliyaviy rivojlanish, resurslardan foydalanish va unumdorlik masalalari yoritilgan. Bu tadqiqotlar kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashni faqat mablag‘ ajratish sifatida emas, balki investitsion muhit, institutsional sharoit va innovatsion faollik bilan bog‘liq jarayon sifatida ko‘rib chiqish uchun nazariy asos beradi.2
Rossiyalik tadqiqotchilar orasida G. Azgaldov, A. Kostin, A. Barysheva, A. Dinkina, V. Ivanov, V. Kazankov, N. Kravchenko, I. Kuznetsova, L. Fatkina va Yu. Shlenovning ishlari innovatsion faoliyatni tashkil etish va uni moliyalashtirish muammolariga bag‘ishlangan. Mazkur izlanishlarda institutsional mexanizmlar, innovatsion infratuzilma va moliyaviy resurslarni taqsimlash usullari muhim tahlil yo‘nalishlari sifatida namoyon bo‘ladi.3
O‘zbekistonlik olimlar I. Abdiraimov, R. Muminov, A. Abduvaliyev, A. Kadirov, A. Axmedieva, N. Alimova, A. Kuchkarov, Z. Djumaev, J. Muminov, O. Parpiev, N. Muxitdinova, O. Mishenkova, Ch. Murodov, A. Vaxabov, D. Suyunov, S. Chepel, J. Ataniyazov va E. Ergashev ishlarida tadbirkorlik, innovatsion rivojlanish va iqtisodiyotni moliyaviy ta’minlashning ayrim jihatlari tadqiq etilgan. Biroq mazkur adabiyotlarni umumlashtirish kichik biznes uchun moliyaviy-iqtisodiy imperativlarni zamonaviy makroiqtisodiy siyosat, hududiy farqlar va muqobil moliyalashtirish vositalari bilan bog‘liq holda yagona tizimda baholashga ehtiyoj mavjudligini ko‘rsatadi.4
Dissertatsiya Toshkent davlat iqtisodiyot universitetining ilmiy-tadqiqot rejasida belgilangan yo‘nalishlar bilan uzviy bog‘liq holda tayyorlangan. Tadqiqot kichik biznesni rivojlantirishda moliyaviy resurslar, institutsional muhit va amaliy boshqaruv mexanizmlarining o‘zaro ta’sirini o‘rganishga qaratilgan.
Tadqiqotning maqsadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishda moliyaviy-iqtisodiy imperativlarini aniqlash va ularni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat.
.Tadqiqotning vazifalari:
ushbu maqsadga muvofiq quyidagi vazifalar belgilandi:
- moliyaviy-iqtisodiy imperativlar tushunchasining nazariy asoslarini batafsil o‘rganish;
- kichik biznes sub’ektlari faoliyatining moliyaviy resruslar va mablag‘lar bilan ta’minlangan holatini o‘rganish va taxlil qilish;
- kichik biznes sub’ektlarini innovatsion zamonaviy moliyalashtirish usullari bilan tanishish va ulardan samarali foydalanish yullari aniqlash;
- kichik biznes sub’ektlari moliyaviy barqarorlik va kreditlash muammolarini tizimli tahlil qilish;
- kichik biznesni rivojlantirishning samarali moliyaviy-iqtisodiy imperativlari modelini taklif etish va amaliyotga joriy etish;
- kichik biznes sub’ektlari moliyaviy barqarorlik asosida ishlab chiqarishni 2030 yilga qadar strategik prognoz ko‘rsatkichlarini ishlab chiqish.
Tadqiqot ob’ekti - O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan kichik biznes sub’ektlari hisoblanadi.
Tadqiqotning predmetini kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirish jarayonida vujudga keladigan moliyaviy-iqtisodiy munosabatlardan iborat.
Tadqiqotning usullari. Dissertatsiyada tizimli tahlil va yondashuv, statistik kuzatish, mantiqiy va tarkibiy tahlil qilish, korrelyatsion va regression tahlil, statistik jadval va grafiklar, iqtisodiy-matematik modellashtirish, prognozlash kabi usullardan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Tadqiqotning ilmiy yangiligi kichik biznesni moliyalashtirish manbalarini o‘zaro muvofiqlashtirish zaruratini asoslash bilan bog‘liq. Xususan, bank krediti, mikromoliyalashtirish, lizing, innovatsion loyihalarga yo‘naltiriladigan mablag‘lar va davlatning moliyaviy ko‘magini birlashtiruvchi integratsiyalashgan tizimni joriy etish taklif etilgan.
Kredit va soliq intizomi ijobiy bo‘lgan tadbirkorlik subyektlari faoliyatini kengaytirishda garovga qo‘yiladigan ta’minot miqdorini 50 foizga kamaytirish mexanizmi asoslangan. Taklifning mazmuni kredit tarixini qarz oluvchining ishonchliligini baholash mezoni sifatida faolroq qo‘llashdan iborat.
Kredit tarixi “yaxshi” yoki “a’lo” darajada baholangan kichik biznes subyektlariga ilgari kafillikdan foydalangan-foydalanmaganidan qat’i nazar, belgilangan umumiy limit doirasida yangi kreditlar bo‘yicha ham kafillik berish maqsadga muvofiqligi asoslangan.
Kichik biznes subyektlarining moliyaviy barqarorligini hisobga olgan holda, tegishli tarmoqlarda mahsulot ishlab chiqarish hajmlarining 2030-yilgacha bo‘lgan istiqbol ko‘rsatkichlari ishlab chiqilgan.
Tadqiqotning amaliy natijasi quyidagilardan iborat:
Tadqiqot doirasida kichik biznes subyektlarining moliyaviy-iqtisodiy holati global iqtisodiyotdagi tendensiyalar va mavjud moliyalashtirish sharoitlari bilan qiyoslab baholangan.
Ishlab chiqarilgan mahsulotlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar hajmining kichik biznes subyektlari moliyaviy barqarorligi bilan aloqasi dispersiya hamda korrelyatsion-regression tahlil vositalari orqali o‘rganilgan.
Kichik biznes mahsulotlarining xalqaro standartlarga muvofiqligi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar dinamikasi ko‘rib chiqilib, mavjud trendlar asosida istiqbol qiymatlarini hisoblashga doir yondashuvlar ishlab chiqilgan.
Xorijiy mamlakatlarda qo‘llanilayotgan moliyaviy va iqtisodiy mexanizmlarni o‘rganish asosida ulardan O‘zbekiston amaliyotida foydalanishning mumkin bo‘lgan yo‘nalishlari ko‘rsatib berilgan.
Tadqiqotda kichik biznesning moliyaviy barqarorligini cheklayotgan muammolar aniqlanib, mazkur muammolarni yumshatish va tadbirkorlik faoliyatini kengaytirishga qaratilgan takliflar shakllantirilgan.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi tanlangan tahlil usullarining mavzuga mosligi, foydalanilgan normativ-huquqiy hujjatlar va adabiyotlarning tekshirilishi mumkinligi, shuningdek, tarmoq ko‘rsatkichlarining hisobot manbalariga tayanganligi bilan asoslanadi. Xulosalar va tavsiyalar kichik biznesning moliyaviy-iqtisodiy barqarorligini yaxshilash masalalariga yo‘naltirilgan.
Ishning ilmiy ahamiyati kichik biznesning moliyaviy-iqtisodiy imperativlarini izchil tahlil qilish, resurslardan foydalanish samaradorligini baholash va moliyaviy barqarorlik omillarini aniqlashga doir nazariy yondashuvlarni rivojlantirish bilan belgilanadi.
Tadqiqotning amaliy qiymati ishlab chiqilgan tavsiyalardan kichik biznes subyektlarini moliyaviy resurslar bilan ta’minlash dasturlarini takomillashtirishda hamda tadbirkorlikni rivojlantirishga qaratilgan maqsadli dasturlar va investitsiya loyihalarini tayyorlashda foydalanish mumkinligi bilan izohlanadi.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Respublikamiz kichik biznes sub’ektlari imperativlar faoliyatini asosida, olingan ilmiy-amaliy natijalar quyidagilardan iborat:
Bank krediti, mikromoliyalashtirish, lizing, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish va davlat ko‘magini o‘zaro bog‘lash taklifi “Poytaxt Bank” AJning 2026-yil 30-apreldagi 02-23/368-sonli ma’lumotnomasi bilan tasdiqlangan. Mazkur model bir manbaga qaramlikni kamaytirish, korxonaning moliyalashtirish ehtiyojiga mos vositani tanlash va investitsiya imkoniyatlarini kengaytirishni nazarda tutadi.
Ijobiy kredit va soliq tarixiga ega tadbirkorlarga kredit ajratishda garov talabini 50 foizgacha pasaytirish bo‘yicha taklif ham “Poytaxt Bank” AJning 2026-yil 30-apreldagi 02-23/368-sonli ma’lumotnomasida qayd etilgan. Kredit bo‘yicha qisman kafillik mexanizmi bank va davlat o‘rtasida xatarlarning muayyan qismini taqsimlash orqali kredit olish imkoniyati cheklangan tadbirkorlarni moliyaviy tizimga jalb qilishga ko‘maklashishi mumkin.
Kredit intizomi yuqori bo‘lgan kichik biznes subyektlariga belgilangan limitlar doirasida qo‘shimcha kreditlar uchun kafillik berish taklifi ishonchlilik ko‘rsatkichlarini kredit qarorlarida hisobga olishga asoslanadi. Bunday tartib kredit tarixiga ijobiy rag‘bat yaratishi, banklarning qarz oluvchini baholash imkoniyatini yaxshilashi va faoliyatini kengaytirmoqchi bo‘lgan barqaror korxonalar uchun resurslardan foydalanishni yengillashtirishi mumkin.
2030-yilgacha ishlab chiqarish hajmini prognozlash bo‘yicha natijalar kichik biznesning moliyaviy barqarorligini uzoq muddatli rejalashtirish bilan bog‘lashga xizmat qiladi. Ushbu ko‘rsatkichlardan investitsiya yo‘nalishlarini belgilash, bozor talabini baholash va ishlab chiqarish salohiyatidan foydalanish variantlarini qiyoslashda foydalanish mumkin.
Tadqiqot xulosalari jami 10 ta ilmiy-amaliy anjumanda muhokama qilingan: ulardan 5 tasi respublika, 5 tasi esa xalqaro miqyosda o‘tkazilgan. Anjumanlarda bildirilgan fikrlar tadqiqot natijalarini muhokama qilish va ularni amaliy jihatdan baholash imkonini bergan.
Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha jami 30 ta ilmiy ish e’lon qilingan. Shundan 9 ta maqola O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi tavsiya etgan ilmiy nashrlarda chop etilgan: 7 tasi xorijiy, 2 tasi respublika jurnallarida e’lon qilingan.
Dissertasiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertasiya tarkibi kirish, uchta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, uning hajmi 11 ta jadval, 11 ta rasmlarni o‘z ichiga olgan holda 143 betni tashkil yetgan.
1-BOB |
KICHIK BIZNESNI RIVOJLANTIRISH UCHUN MOLIYAVIY VA IQTISODIY IMPERATIVLARNING NAZARIY ASOSLARI |
1.1. |
Kichik biznes sub’ektlarida moliyalashtirish, moliyaviy-iqtisodiy импerativlarining nazariy asoslari |
Moliya tizimi bozor iqtisodiyotida mablag‘larning shakllanishi va iqtisodiy faoliyat ishtirokchilari o‘rtasida harakatlanishini ta’minlaydi. Uning rivojlanishi tovar-pul munosabatlari, korxonalar faoliyati va davlatning resurslarni safarbar etish ehtiyojlari bilan bog‘liq. Moliya iqtisodiy kategoriya sifatida pul fondlarini yaratish, taqsimlash, qayta taqsimlash va ulardan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan munosabatlarni qamrab oladi; amaliy jihatdan esa xo‘jalik yurituvchi subyektlar hisob-kitoblari va pul oqimlarini boshqarish bilan chambarchas aloqadordir.
Moliyaviy resurslar davlat, hudud yoki korxona ixtiyorida bo‘lgan pul mablag‘lari va moliyaviy aktivlardan tarkib topadi. Ular daromadlarni shakllantirish, xarajatlarni qoplash, jamg‘arma yaratish va majburiyatlarni bajarish jarayonida safarbar etiladi. Davlat budjeti, bank-kredit tizimi, korxonalar moliyasi, kapital bozori va xorijiy investitsiyalar ushbu resurslarning shakllanishi hamda taqsimlanishida turli vazifalarni bajaradi.
Moliyalashtirishni muayyan faoliyat yoki loyiha uchun kapital manbalarini topish, ularni safarbar etish va belgilangan maqsadga yo‘naltirish jarayoni sifatida talqin qilish mumkin. Uning iqtisodiy ahamiyati ishlab chiqarish quvvatlarini saqlash, kengaytirish va yangilash uchun kerakli mablag‘larni shakllantirishida namoyon bo‘ladi. Moliyalashtirish bilan bog‘liq qarorlar zaxira fondlari, sug‘urta, investitsiya va iste’mol xarajatlari o‘rtasidagi resurs taqsimotiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
I. Shumpeter va P. Drucker qarashlarini taqqoslash tadbirkorlikni faqat mavjud resurslardan foydalanish bilan cheklab bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Shumpeter yondashuvida yangiliklarni joriy etish va iqtisodiy tarkibni o‘zgartirish muhim bo‘lsa, Drucker qarashlari tashkiliy boshqaruv, amaliy tatbiq va natijaga yo‘naltirilgan faoliyatga urg‘u beradi. Shu nuqtayi nazardan, kichik biznesni moliyalashtirish innovatsiyani amaliy mahsulot yoki xizmatga aylantirish jarayonini ham qamrab olishi kerak.
Kichik biznesni moliyalashtirishga doir ilmiy qarashlar bir xil nazariy asosga tayanmaydi: ayrim tadqiqotlar davlatning qo‘llab-quvvatlash rolini, boshqalari esa xususiy kapital, moliyaviy vositachilik va korxona darajasidagi boshqaruv qarorlarini markazga qo‘yadi. Bu yondashuvlarni qiyoslash kichik biznesning moliyaviy ehtiyojlari faoliyat bosqichi, tarmoq xususiyati va mavjud institutsional muhitga qarab farq qilishini hisobga olish imkonini beradi.
Vladimir Savchenko kichik biznes rivojida davlatning iqtisodiy boshqaruv vositalari va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlariga e’tibor qaratadi. Ushbu yondashuvdan kelib chiqib, davlat ko‘magining natijadorligini baholashda uning mavjud resurslarni taqsimlash usuli bilan birga tadbirkorlik tashabbuslarini qanchalik rag‘batlantirishi ham hisobga olinishi lozim.
Sergey Raevskiy moliyaviy mexanizmlarni tahlil qilish va ularning ishlash usullarini takomillashtirish masalalarini ko‘rib chiqadi. Uning yondashuvi moliyaviy resurslar turli boshqaruv darajalarida qanday taqsimlanishi va hududiy budjetlar o‘rtasidagi nomutanosibliklarni qanday yumshatish mumkinligini tahlil qilish uchun ahamiyatlidir.
Elena Rogova ishlari kichik biznesni moliyalashtirish, hududiy venchur klasterlari va xususiy investitsiyalarning rivojlanishi bilan bog‘liq masalalarni qamrab oladi. Bunday tadqiqotlar innovatsion korxonalar uchun mablag‘ jalb qilishda faqat kredit mahsulotlari emas, balki venchur investitsiyalar va ixtisoslashgan moliyaviy muhit ham muhimligini ko‘rsatadi.
Svetlana Matvienko, Shamil Galimov va Armen Dallakyan kichik biznesdagi moliyaviy to‘siqlar hamda innovatsiyalarni rivojlantirish uchun zarur muhit masalalarini o‘rgangan. Ularning mavzusi doirasida davlat xaridlari imkoniyatlari va tadbirkorlar zimmasidagi soliq yukining korxonalar faoliyatiga ta’siri ham e’tiborga olinadi.
Lyudmila Dyachenko va hammualliflarining monografiyasida MDH mamlakatlarida bozor munosabatlari rivojlanayotgan sharoitda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tajribasi ko‘rib chiqilgan. Ushbu yo‘nalishdagi tahlillar kichik biznesning iqtisodiyotdagi o‘rnini, uni rivojlantirishga xalaqit beradigan omillarni va davlat ko‘magining mumkin bo‘lgan shakllarini qiyoslash imkonini beradi.
N. Siropolis tadbirkorni korxona tashkil etadigan, uni boshqaradigan va qabul qilgan qarorlari uchun tavakkalni zimmasiga oladigan faoliyat subyekti sifatida tavsiflaydi. Bu qarashda maqsadni aniq belgilash, mas’uliyatni qabul qilish, qat’iyat va mustaqil qaror qabul qilish tadbirkorlik faoliyatining muhim belgilaridir.5
R. McConnell va L. Bruce bayon qilgan iqtisodiy yondashuvda tadbirkorlik mehnat, kapital va yer kabi resurslarni birlashtirib mahsulot yoki xizmat yaratish, shuningdek, biznesni tashkil etish bo‘yicha asosiy qarorlarni qabul qilish bilan bog‘lanadi. Ushbu ta’rif kichik biznesni faqat korxona hajmi bilan emas, balki resurslarni uyushtirish va bozor ehtiyojiga mos natija yaratish qobiliyati bilan tavsiflashga yordam beradi.6
M. Rasulov tadbirkorlik va biznes tushunchalarini yaqin mazmunda izohlaydi. Mazkur qarash bozor faoliyatining daromad olishga qaratilgan jihatini ko‘rsatadi, biroq ularni tahlil qilishda tadbirkorlikka xos tashabbus va yangilik kiritish xususiyatlarini ham alohida ko‘rib chiqish zarur.7
A. O‘lmasov va A. Vahobov yondashuvida biznes foyda olishga yo‘naltirilgan keng faoliyatni anglatadi, tadbirkorlik esa resurslarni yangi usulda birlashtirish, tashabbus ko‘rsatish va ijodiy yechimlardan foydalanish bilan farqlanadi. Shu sababli har qanday tijorat faoliyati tadbirkorlik belgilarini to‘liq namoyon qilavermaydi; bu farq moliyalashtirish vositasini korxonaning maqsadi va rivojlanish bosqichiga mos tanlashda muhimdir.8
Ko‘rib chiqilgan mualliflarning fikrlarini qiyoslash kichik biznes rivojida moliyalashtirishning o‘rni yuqori ekanini, biroq uni alohida vosita sifatida ko‘rish yetarli emasligini anglatadi. Mablag‘lardan foydalanish natijasi korxonaning boshqaruv salohiyati, davlat siyosati, bozor sharoiti va moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari bilan birgalikda belgilanadi.
Adabiyotlar tahlili kichik biznesni moliyalashtirish va davlat moliyasini modernizatsiya qilish masalalari ko‘pincha alohida yo‘nalishlarda o‘rganilishini ko‘rsatadi. Ularni moliyaviy-iqtisodiy imperativlar nuqtayi nazaridan birlashtirish, xususan, moliyalashtirish vositalarining tadbirkorlik barqarorligiga ta’sirini aniqlash mazkur tadqiqotning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Kichik biznes uchun moliyalashtirish mexanizmi moliyaviy resurslarni jalb qilish, taqsimlash va ulardan foydalanishni tashkil etuvchi usullar majmuasini anglatadi. Demak, moliyalashtirishni alohida mablag‘ manbasi sifatida emas, balki moliyaviy munosabatlarni amalda ishlatishga imkon beradigan tizimning bir qismi sifatida ko‘rish lozim.
Boris Glushchenko va Viktor Chexunov moliyaviy mexanizmni moliyaviy aloqalarni tashkil etishning turli shakl va usullari yig‘indisi sifatida izohlaydi. Ushbu qarashda mexanizmning mazmuni nafaqat resurslarni taqsimlash, balki pul oqimlari bo‘yicha qarorlar qabul qilish va iqtisodiy munosabatlarni tartibga solish usullarini ham qamrab oladi.
Moliyaviy mexanizmga doir ilmiy adabiyotlarda ikki yondashuvni farqlash mumkin. Birinchi yondashuv mablag‘larni shakllantirish va sarflash usullariga urg‘u beradi; ikkinchisi esa moliyaviy munosabatlarni boshqaruvchi institutlar, qoidalar va iqtisodiy rag‘batlarni ham mexanizm tarkibiga kiritadi. Kichik biznesni o‘rganishda ushbu yondashuvlarni birgalikda qo‘llash maqsadga muvofiq.
Shu asosda kichik biznesni rivojlantirishning moliyaviy mexanizmini davlat siyosati, moliyaviy institutlar va tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi munosabatlarni muvofiqlashtiradigan vositalar tizimi sifatida tavsiflash mumkin. Uning samaradorligi resurslardan foydalanish darajasi, moliyalashtirish xarajatlari va korxonalarning barqaror faoliyat yuritish imkoniyati bilan baholanishi lozim.
Moliyalashtirish jarayoni faqat pul mablag‘larini jalb qilish bilan cheklanib qolmaydi. U innovatsion texnologiyalar almashinuvi, intellektual mulk obyektlaridan foydalanish, nomoddiy aktivlar muomalasi, kreditlash, sug‘urtalash, baholash, patentlash va boshqa iqtisodiy munosabatlarni ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari moliyaviy resurslarni shakllantirish, taqsimlash va ulardan foydalanishning turli usul va shakllarini qamrab oladi.
Hududiy miqyosda kichik biznesni moliyalashtirish mexanizmlari tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish, davlat xaridlarida kichik biznes subyektlarining ishtirokini kengaytirish, ularga moliyaviy hamda mulkiy ko‘mak ko‘rsatish va tadbirkorlik infratuzilmasini rivojlantirish kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi. Ushbu chora-tadbirlar hududlarda tadbirkorlik faolligini oshirish, moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish va kichik biznesning iqtisodiy salohiyatini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kichik biznes subyektlarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda investitsiyalarni jalb etish, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va samarali moliyalashtirish tizimini shakllantirish alohida ahamiyat kasb etadi. Moliyaviy resurslarning yetarliligi yangi biznes g‘oyalarini ishlab chiqish, innovatsion loyihalarni amalga oshirish, ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish hamda tadbirkorlik faoliyatini zamonaviy iqtisodiy talablar asosida tashkil etish imkonini beradi. Shu bilan birga, makroiqtisodiy barqarorlik, jumladan, budjet taqchilligini oqilona boshqarish, davlat qarzi yukini nazorat qilish va inflyatsiya sur’atlarini maqbul darajada saqlash tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy imkoniyatlari hamda investitsion faolligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Kichik biznesni moliyalashtirish korxonani tashkil etish, joriy faoliyatini davom ettirish va ishlab chiqarish ko‘lamini kengaytirish uchun zarur mablag‘larni topish hamda maqsadli sarflashni anglatadi. Ichki manbalarga taqsimlanmagan foyda, amortizatsiya va jamg‘arilgan zaxiralar kiradi; tashqi manbalar qatoriga bank krediti, xususiy investitsiya, grant, subsidiya va boshqa qo‘llab-quvvatlash vositalari kiradi. Ularni tanlash korxonaning pul oqimi, qarz yukini ko‘tarish imkoniyati va investitsiya maqsadiga muvofiq bo‘lishi kerak.
Klassik bozor nazariyasi narx mexanizmi va raqobat resurslarning samarali taqsimlanishiga ko‘maklashishini ta’kidlaydi. Biroq kichik biznes moliya bozoridagi axborot nomutanosibligi, garovning yetishmasligi va kredit riskining yuqori baholanishi kabi cheklovlarga ko‘proq duch kelishi mumkin. Shu sababli davlat ko‘magi, kafolatlash va axborot shaffofligini yaxshilash bozor mexanizmlarini to‘ldiruvchi vositalar sifatida qaraladi.
Zamonaviy yondashuvlar kichik biznesga kapital yetkazib berishda moliyaviy infratuzilma va muqobil kanallarning ahamiyatini kuchaytiradi. Venchur kapital innovatsion, lekin yuqori xatarli loyihalar uchun, kraudfanding ko‘plab kichik investor mablag‘larini birlashtirish uchun, mikromoliya esa kichik hajmdagi moliyaviy ehtiyojlar uchun qulay bo‘lishi mumkin. Biroq har bir vositaning qiymati, risklari va korxonaning pul oqimiga mosligi alohida baholanishi zarur.
O‘zbekistonda kichik biznesning moliyaviy cheklovlarini kamaytirish uchun innovatsion faoliyatni moliyalashtirish zanjirini yaxlit ko‘rib chiqish muhim. Bunda ilmiy-texnik g‘oyani ishlab chiqish, intellektual mulkni himoya qilish, mahsulotni sinovdan o‘tkazish va tijoratlashtirish bosqichlarining har biri uchun mos moliyalashtirish vositasi talab etiladi. Davlat va xususiy sektor resurslarini muvofiqlashtirish ushbu bosqichlar orasidagi uzilishni kamaytirishi mumkin.
Moliyaviy resurslar bazasini faqat budjet yoki bank kreditlari hisobidan shakllantirish kichik biznes ehtiyojlarining barchasini qamrab olmasligi mumkin. Shu bois xususiy investorlar, institutsional kapital, innovatsion fondlar va boshqa muqobil manbalarni jalb qilish moliyalashtirish tarkibini diversifikatsiya qiladi. Manbalar ko‘payishi bilan birga, ularni tanlash va boshqarish bo‘yicha tadbirkorlarning moliyaviy savodxonligini ham rivojlantirish lozim.
Moliyaviy-iqtisodiy imperativlar iqtisodiy siyosat va tadbirkorlik amaliyoti uchun zarur ustuvor talablar majmui sifatida namoyon bo‘ladi. Ular budjet va soliq siyosati, investitsiya muhiti, moliyaviy barqarorlik hamda iqtisodiy faollik o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga xizmat qilishi kerak. Kichik biznes uchun bunday talablar mablag‘larni oqilona ishlatish, to‘lov qobiliyatini saqlash va barqaror o‘sishni rejalashtirishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Milliy sharoitda kichik biznesning moliyaviy qarorlari budjet xarajatlari, soliq yuklamasi, inflyatsiya va milliy valyuta barqarorligi kabi makroiqtisodiy omillardan ta’sirlanadi. Shu bilan birga, biznes muhitining sifati, eksport imkoniyatlari va importga bog‘liqlik darajasi ham korxonalar daromadlari hamda investitsiya rejalariga ta’sir ko‘rsatadi. Bu omillar moliyaviy-iqtisodiy imperativlarni ishlab chiqishda bir-biridan uzilgan holda emas, balki o‘zaro bog‘liq tizim sifatida baholanishi zarurligini anglatadi.
Kichik biznesning milliy iqtisodiyotdagi samarasi faqat korxonalar soni bilan emas, balki ularning moliyaviy resurslarni jalb qilishi, mablag‘larni maqsadli sarflashi va bozordagi o‘zgarishlarga moslashishi bilan ham belgilanadi. Shu sababli moliyaviy-iqtisodiy imperativlarni aniqlashda moliyalashtirish manbalari, boshqaruv sifati, risklarni nazorat qilish va investitsion rejalashtirish birgalikda tahlil qilinishi maqsadga muvofiq.
Kichik biznes uchun moliyaviy-iqtisodiy imperativlarning asosiy tarkibi to‘lov qobiliyati, likvidlik, moliyaviy mustaqillik, resurslardan unumli foydalanish va investitsiya qarorlarining asoslanganligidan iborat. Ushbu talablar korxonaning joriy faoliyatini moliyalashtirish bilan birga uzoq muddatli majburiyatlarni bajarish va rivojlanish uchun zaxira yaratish imkoniyatlarini ham qamrab oladi.
Tadbirkorlik faoliyatidagi xatarlar to‘liq bartaraf etilmaydi, biroq ularni muntazam aniqlash, baholash va kamaytirish mumkin. Daromad manbalarini bir necha yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirish, qarz muddatlarini pul tushumlari bilan muvofiqlashtirish va xarajatlarni oldindan rejalashtirish moliyaviy zarbalarga chidamlilikni oshiradi. Hisobotlarning shaffofligi esa banklar va investorlar uchun korxonaning haqiqiy holatini baholashni yengillashtiradi.
Moliyalashtirishning natijasi korxona faoliyat yuritayotgan institutsional muhit bilan uzviy bog‘liq. Soliq qoidalarining aniqligi, moliyaviy institutlar xizmatlarining mavjudligi, shartnomalar ijrosining ta’minlanishi va kafolatlash mexanizmlari kredit resurslaridan foydalanish shartlarini belgilaydi. Davlat imtiyozlari va kafolatlari muayyan to‘siqlarni yumshatishi mumkin, ammo ular moliyaviy rejalashtirish va ichki nazoratning o‘rnini bosa olmaydi.
Moliyaviy boshqaruvning sifatli bo‘lishi ishonchli ma’lumotlardan foydalanishga bog‘liq. Pul oqimlarini muntazam qayd etish, xarajatlarni tasniflash, daromadlar prognozini yangilash va ehtimoliy majburiyatlarni oldindan hisoblash boshqaruv qarorlarining aniqligini oshiradi. Raqamli hisob tizimlari ushbu ishlarni tezlashtirib, kichik biznes uchun moliyaviy intizomni saqlashga ko‘maklashadi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida kichik biznes ishlab chiqarish, xizmatlar ko‘rsatish, bandlik va aholi daromadlarining shakllanishiga hissa qo‘shadi. Ushbu sektorning uzoq muddatli natijadorligi korxonalar faqat faoliyatni boshlashi bilan emas, balki samarali boshqarilishi, moliyalashtirishga uzluksiz kirishi va mahsulot yoki xizmat sifatini yaxshilab borishi bilan belgilanadi.
Kichik biznes subyektlari tarkibiga yakka tartibdagi tadbirkorlar, mikrofirmalar va kichik korxonalar kiradi. Ularni tasniflashda amaldagi normativ mezonlar, xodimlar soni va faoliyat turi hisobga olinadi. Shu sababli moliyalashtirish siyosatini ishlab chiqishda korxonalarning hajmi va iqtisodiy faoliyat bosqichlarini farqlash zarur.
“Tadbirkorlik” va “kichik biznes” tushunchalari o‘zaro yaqin, lekin aynan bir xil mazmunni anglatmaydi. Tadbirkorlik tashabbus, mustaqil qaror va iqtisodiy tavakkalchilikka asoslangan faoliyatni ifodalaydi; kichik biznes esa odatda korxona ko‘lami va faoliyat mezonlari bilan tavsiflanadigan xo‘jalik yuritish shaklidir. Ularning o‘zaro bog‘liqligi kichik korxonalarda innovatsion tashabbus va moliyaviy boshqaruvning ahamiyatini oshiradi.
Kichik biznesni rivojlantirish iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashdan tashqari, ish bilan bandlikni kengaytirish, daromadlar manbalarini ko‘paytirish va mahalliy ehtiyojlarga mos mahsulotlar taklifini shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu natijalarga erishish uchun moliyaviy resurslarni kengaytirish bilan birga, bozor axboroti, malaka va texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari ham yaxshilanishi lozim.
O‘zbekistonda tadbirkorlik muhitini yaxshilashga qaratilgan islohotlar xususiy sektorning iqtisodiy faolligini kengaytirishga yo‘naltirilgan. Bunday o‘zgarishlarning kichik biznesga ta’siri ma’muriy tartiblarning soddalashuvi, moliyaviy xizmatlar mavjudligi, shartnomaviy munosabatlarning ishonchliligi va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash dasturlarining amaliy natijasi orqali baholanishi mumkin.
Korxona natijadorligi tadbirkorning tashabbuskorligi, innovatsion yondashuvi, riskni baholash qobiliyati va boshqaruv tajribasi bilan bog‘liq. Shu bilan birga, ushbu xususiyatlar tegishli moliyaviy va institutsional sharoitlar mavjud bo‘lgandagina to‘liq namoyon bo‘ladi. Demak, tadbirkorlik salohiyatini rivojlantirish va moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish bir-birini to‘ldirishi zarur.
Kichik biznesning kengayishi yangi mulkdorlar qatlamining shakllanishi, raqobatning kuchayishi va iste’molchilar tanlovining ortishi bilan birga kechadi. Biroq ushbu ijobiy natijalar barqaror bo‘lishi uchun korxonalar moliyaviy intizomni saqlashi, mehnat resurslariga sarmoya kiritishi va faoliyatini bozor talabiga mos ravishda yangilashi kerak.
Umumlashtirganda, kichik biznesni rivojlantirish moliyaviy ta’minot, texnik modernizatsiya, eksportga chiqish va tadbirkorlik ko‘nikmalarini shakllantirish kabi yo‘nalishlarning o‘zaro uyg‘unligiga tayanadi. Faqat bitta vositaga asoslangan siyosat korxonalarning turli ehtiyojlarini to‘liq qamrab olmasligi mumkin; shu bois qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari korxona hajmi, tarmog‘i va rivojlanish bosqichiga mos tanlanishi maqsadga muvofiq.
1.2. Kichik biznes sub’ektlari faoliyatini rivojlantirishning moliyaviy iqtisodiy manbalari.
Kichik biznesning taraqqiyotiga iqtisodiy sharoitlar bilan bir qatorda siyosiy va ijtimoiy muhit ham ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur sektor bozor taklifini kengaytirish, iqtisodiy faollikni kuchaytirish va mustaqil mulkdorlar qatlamini shakllantirish orqali jamiyatning iqtisodiy tuzilmasida muhim o‘rin egallaydi. Uning davlat budjeti tushumlariga qo‘shadigan hissasi ham korxonalar faoliyati va rasmiy iqtisodiy munosabatlarning kengayishi bilan bog‘liq.
Kichik biznesning ijtimoiy funksiyasi, eng avvalo, yangi ish o‘rinlarini yaratish, aholi bandligini kengaytirish va daromadlar manbalarini diversifikatsiya qilish orqali turmush darajasini yaxshilashda namoyon bo‘ladi. Mazkur sektorning izchil rivojlanishi uchun qulay iqtisodiy va institutsional muhitni shakllantirish bozor mexanizmlarining samarali ishlashini ta’minlash, xususiy mulkdorlar qatlamini kengaytirish hamda fuqarolik jamiyati institutlarini mustahkamlashga yordam beradi.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda barcha hudud va tarmoqlar uchun bir xil chora qo‘llash yetarli emas. Siyosat ishlab chiqishda mahalliy bozor hajmi, infratuzilma, ishchi kuchi malakasi, moliyaviy xizmatlarning qamrovi va tadbirkorlik tashabbuslarining xususiyatlari inobatga olinishi lozim. Davlat, banklar, biznes uyushmalari va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi hamkorlik muammolarni aniqlash hamda yordamning manzilliligini oshirish imkonini beradi.
Tadbirkorlik resurslarni bozor talabiga mos ravishda birlashtirib, mahsulot yoki xizmat yaratish va iqtisodiy natijaga erishish jarayonidir. Bu faoliyat mustaqil qaror qabul qilish, mas’uliyatni zimmasiga olish, tavakkalchilikni hisobga olish hamda mavjud resurslardan oqilona foydalanishni talab qiladi. Moliyaviy natija esa daromad va xarajatlarni boshqarish qobiliyati bilan belgilanadi.
Tadbirkorlik bozorning asosiy tanlovlariga — qanday mahsulot ishlab chiqarish, qanday texnologiyadan foydalanish va qaysi iste’molchilar ehtiyojiga xizmat qilishga — amaliy javob topadi. Ushbu qarorlar moliyaviy imkoniyatlar, raqobat muhiti va bozor haqidagi axborotga asoslanishi kerak. Shu bois moliyalashtirishning mavjudligi bilan birga, uning to‘g‘ri rejalashtirilishi ham muhimdir.
Tadbirkorlikni faoliyat turi bo‘yicha savdo va ishlab chiqarishga ajratish mumkin. Savdoda daromad ko‘pincha xarid va sotuv narxlari farqidan shakllansa, ishlab chiqarishda korxona xomashyo, mehnat va texnologiyani birlashtirib mahsulot yaratadi. Har ikkala yo‘nalishda ham samaradorlik mulk huquqining himoyasi, raqobat tengligi va moliyalashtirish imkoniyatlariga bog‘liq.
Tadbirkorlik iqtisodiy o‘sishning muhim manbalaridan biridir: u bozor ehtiyojlarini aniqlash, yangi takliflarni sinash va mavjud resurslardan foydalanishning samarali usullarini izlashga undaydi. Ushbu jarayonning barqarorligi korxonalar uchun aniq qoidalar va moliyaviy resurslarga maqbul shartlarda kirish imkoniyati mavjudligiga ham bog‘liq.
Kichik korxonalar ko‘pincha yirik tashkilotlarga nisbatan bozor o‘zgarishlariga tezroq moslashishi, mahsulot turini qisqa muddatda o‘zgartirishi va mahalliy talabga yaqin ishlashi mumkin. Ularning bandlikka qo‘shadigan hissasi ayniqsa savdo, maishiy xizmat va kichik ishlab chiqarish yo‘nalishlarida seziladi. Bunday afzalliklardan to‘liq foydalanish uchun korxonalarning moliyaviy boshqaruv salohiyatini oshirish zarur.
O‘zbekistondagi iqtisodiy islohotlar kichik biznes uchun ishlab chiqarishni yangilash, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va qishloq joylarda tadbirkorlikni rivojlantirish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan. Mahalliy resurslarga tayangan biznes tashabbuslari hududiy iqtisodiy faollikni oshirishi mumkin; innovatsion mahsulotlar esa korxonalarning ichki va tashqi bozorlarda raqobatlashish salohiyatini mustahkamlaydi.
Xalqaro integratsiya va raqobat kuchaygan sharoitda kichik biznes nafaqat ichki talabni qondirishi, balki mahsulotlarini tashqi bozorga olib chiqish imkoniyatlarini ham rivojlantirishi kerak. Buning uchun aylanma mablag‘larni moliyalashtirish, texnologik yangilanish va sifat standartlariga moslashish muhim. Davlat ko‘magi aynan shu ehtiyojlar bilan bog‘langanda ko‘proq natija berishi mumkin.
Hududlarda kichik biznesning kengayishi ish o‘rinlari yaratish, mahalliy mehnat resurslaridan foydalanish va aholi daromadlarini oshirishga ko‘maklashadi. Qishloq joylarda bunday korxonalar mavjud resurslarni qayta ishlash, mahalliy talabni qondirish hamda bozorlar bilan aloqalarni kuchaytirish orqali hududiy iqtisodiy salohiyatni faollashtirishi mumkin.
Kichik biznesning iqtisodiyotdagi ahamiyatini uch jihatda ko‘rish mumkin. U ishlab chiqarish va xizmatlar taklifini kengaytiradi; ijtimoiy jihatdan bandlik va daromad manbalarini ko‘paytiradi; institutsional jihatdan esa xususiy mulkdorlar va mustaqil xo‘jalik yurituvchi subyektlar qatlamini kengaytiradi. Ushbu natijalarning barqarorligi moliyaviy, huquqiy va boshqaruv sharoitlariga bog‘liq.
Kichik biznesning uzluksiz rivoji uchun umumiy qulay muhit bilan birga, korxonalarning aniq ehtiyojlariga mos instrumentlar ham zarur. Masalan, yangi tashkil etilgan korxona uchun aylanma mablag‘ yoki kichik mikrokredit muhim bo‘lishi mumkin, o‘sish bosqichidagi korxona esa uzoq muddatli investitsiya, lizing yoki eksportni moliyalashtirishga muhtoj bo‘ladi. Shuning uchun davlat va moliya institutlari qo‘llab-quvvatlash shakllarini rivojlanish bosqichiga qarab farqlashi lozim.
Tadbirkorlikning iqtisodiy mazmuni foyda olish maqsadi bilan cheklanmaydi: korxona bozor talabini o‘rganishi, mavjud resurslardan unumli foydalanishi, xarajatlarini boshqarishi va faoliyat natijalari uchun mas’uliyatni qabul qilishi kerak. Ushbu tamoyillar amaliyotda mahsulot assortimenti, texnologiya tanlovi va iste’molchilarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha qarorlarda namoyon bo‘ladi.
Kichik korxonaning muvaffaqiyatli ishlashi kapital mavjudligidan tashqari, tadbirkorning huquqiy savodxonligi, boshqaruv ko‘nikmalari, moliyaviy rejalashtirish tajribasi va bozor axborotiga kirishiga ham bog‘liq. Bu omillarni rivojlantirish korxonaning tashqi moliyalashtirishdan foydalanish imkoniyatini oshiradi va jalb etilgan mablag‘larning qaytimi bo‘yicha qarorlarni yaxshilaydi.
Tadbirkorlikni rivojlantirish masalasi ta’lim tizimida ham alohida e’tibor talab etadi. Ushbu yo‘nalishda faoliyat yuritayotgan ko‘plab fuqarolar oliy ma’lumotga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, xizmat ko‘rsatish va boshqa sohalarda amaliy tajribaga ega. Shu sababli ta’lim muassasalarida tadbirkorlik ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish nafaqat inson kapitalini mustahkamlash, balki byudjetdan tashqari moliyaviy resurslarni jalb qilishning samarali vositalaridan biri sifatida ham qaraladi.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimi huquqiy normalar, davlat va nodavlat institutlari, moliyaviy vositalar hamda maslahat xizmatlaridan tarkib topadi. Ushbu elementlar o‘zaro muvofiqlashtirilganida tadbirkorlar uchun yordam olish tartibi tushunarliroq bo‘ladi va resurslar ehtiyoj yuqori bo‘lgan yo‘nalishlarga yo‘naltirilishi mumkin.
Hududlarda kichik biznesning rivojlanishi moliyaviy va mulkiy resurslar, infratuzilma hamda malakali mehnat kuchi mavjudligiga bog‘liq. Shu sababli qo‘llab-quvvatlash dasturlarini shakllantirishda hududlarning tarmoq tuzilmasi va mavjud iqtisodiy salohiyatini farqlash lozim.
Kichik biznesni rivojlantirishda davlat organlari bilan bir qatorda banklar, tadbirkorlik uyushmalari, ta’lim muassasalari va maslahat tashkilotlari ham ishtirok etadi. Ularning vazifalari muvofiqlashtirilsa, moliyaviy yordam axborot, ta’lim va bozorga chiqish xizmatlari bilan to‘ldiriladi.
Hududiy iqtisodiyotda innovatsion tadbirkorlikning kuchayishi investitsiya jozibadorligini oshirishi mumkin. Buning uchun ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish, biznes va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish, shuningdek, yangi loyihalarning dastlabki bosqichlaridagi moliyaviy xatarlarni taqsimlash vositalarini shakllantirish muhim.
Davlat moliyaviy institutlari kichik biznes uchun kredit, kafillik, subsidiya va maslahat xizmatlarini bir-birini to‘ldiradigan tarzda tashkil etishi mumkin. Bunda yordamning natijadorligi ajratilgan mablag‘ hajmi bilangina emas, balki uning korxona faoliyati, daromadi va moliyaviy barqarorligiga ko‘rsatgan ta’siri bilan ham baholanishi lozim.
1. Imtiyozli moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirish — kichik biznes subyektlarining faoliyat bosqichi, moliyaviy imkoniyatlari va investitsion ehtiyojlarini hisobga olgan holda differensial kreditlash vositalarini joriy etish.
2. Mikrokreditlash va innovatsion loyihalarni moliyalashtirishni rivojlantirish — kichik hajmdagi biznes tashabbuslari uchun mikrokreditlar ajratish tizimini takomillashtirish hamda istiqbolli innovatsion loyihalarni budjet subsidiyalari orqali qo‘llab-quvvatlash.
3. Ishlab chiqarish va moddiy-texnik infratuzilmani takomillashtirish — tadbirkorlik subyektlarining ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, texnologik yangilanishini jadallashtirish va zarur infratuzilma obyektlaridan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilashga qaratilgan davlat rag‘batlarini kuchaytirish.
4. Kredit va lizing majburiyatlarini sug‘urtalash mexanizmlarini rivojlantirish — moliyaviy xatarlarni taqsimlash va kredit tashkilotlari uchun yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yo‘qotishlarni kamaytirish orqali kichik biznesning moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish.
5. Garov ta’minoti va subsidiya ajratish tartiblarini soddalashtirish — yetarli garov mulkiga ega bo‘lmagan tadbirkorlarning moliyaviy resurslardan foydalanishini yengillashtirish hamda davlat ko‘magini taqdim etish jarayonlarining shaffofligini oshirish.
6. Innovatsion faoliyat va intellektual mulkni qo‘llab-quvvatlash — yangi texnologiyalar, ilmiy ishlanmalar va intellektual mulk obyektlarini yaratishga yo‘naltirilgan maqsadli grantlar hajmini kengaytirish hamda ularni amaliyotga tatbiq etish uchun moliyaviy rag‘batlarni kuchaytirish.
1.1-rasm. Kichik biznes uchun moliyaviy va iqtisodiy imkoniyatlar9
Umuman olganda, davlat moliyaviy qo‘llab-quvvatlash institutlari faoliyatini takomillashtirish va zamonaviy tadbirkorlik infratuzilmasidan samarali foydalanish kichik biznes subyektlarining moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirishning muhim shartidir. Moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish, kreditlash shartlarini tadbirkorlarning ehtiyojlariga moslashtirish va innovatsion tashabbuslarni maqsadli rag‘batlantirish orqali korxonalarning investitsion faolligini oshirish mumkin. Natijada kichik biznesning raqobatbardoshligi mustahkamlanib, hududlarning iqtisodiy salohiyatidan foydalanish samaradorligi va milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanish imkoniyatlari kengayadi.
1.1-rasmda kichik biznes subyektlarini moliyalashtirish tizimining asosiy manbalari va ularning tarkibiy tuzilishi ifodalangan. Mazkur tizim davlat budjeti mablag‘lari, maxsus maqsadli va budjetdan tashqari jamg‘armalar, sug‘urta fondlari, kredit resurslari hamda boshqa moliyaviy vositalarni qamrab oladi. Ushbu manbalar tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy ehtiyojlarini qondirish, xo‘jalik faoliyatining uzluksizligini ta’minlash va rivojlanish imkoniyatlarini kengaytirishda muhim ahamiyatga ega. Moliyalashtirish manbalarining o‘zaro uyg‘unligi kichik biznesning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash bilan birga, investitsion faollikni oshirishga ham xizmat qiladi.
Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish manbalarini shakllantirish va boshqarish davlat, tarmoq, hududiy hamda korxona darajalarida amalga oshiriladi. Davlat miqyosida ushbu jarayon davlat budjeti mablag‘lari, kredit resurslari, maxsus maqsadli jamg‘armalar va budjetdan tashqari fondlar orqali tashkil etiladi. Tarmoq darajasida moliyalashtirish sanoat va tarmoqlararo jamg‘armalar, jalb qilingan investitsiyalar, budjet mablag‘lari, bank kreditlari hamda xalqaro hamkorlik doirasida safarbar etiladigan moliyaviy resurslar hisobidan amalga oshirilishi mumkin. Hududiy miqyosda esa mintaqaviy budjetlar va hududiy jamg‘armalar muhim moliyaviy manba vazifasini bajaradi. Korxona darajasida innovatsion loyihalarni moliyalashtirishda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning o‘z mablag‘lari, davlat ko‘magi, budjetdan tashqari fondlar va kredit resurslaridan foydalaniladi. Mazkur darajalarning o‘zaro muvofiqlashtirilishi moliyaviy resurslarni maqsadli yo‘naltirish va ulardan foydalanish samaradorligini oshirish imkonini beradi.
1.2-rasmda kichik biznes subyektlarining innovatsion va investitsion faoliyatini moliyalashtirishda ishtirok etuvchi qo‘shimcha manbalar tizimi yoritilgan. Ushbu manbalar tarkibiga korxonalar, moliyaviy-sanoat guruhlari, innovatsion faoliyat bilan shug‘ullanuvchi kichik biznes subyektlari, investitsiya va innovatsiya fondlari, hududiy boshqaruv organlari hamda jismoniy shaxslarning moliyaviy mablag‘lari kiradi. Mazkur subyektlarning moliyalashtirish jarayonidagi ishtiroki kapital jalb qilish imkoniyatlarini diversifikatsiya qilish, innovatsion loyihalarni amalga oshirish uchun zarur mablag‘larni shakllantirish va tadbirkorlikning texnologik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi.
Kichik biznes subyektlarining innovatsion faoliyatini moliyalashtirish manbalarini ularning mulkchilik shakliga ko‘ra ham tasniflash mumkin. Bunday yondashuv moliyaviy resurslarning shakllanish manbalarini, mablag‘lar ustidan nazorat mexanizmlarini va ulardan foydalanish xususiyatlarini farqlash imkonini beradi. Shu asosda moliyalashtirish manbalarini davlat, xususiy va aralash mulkchilikka asoslangan manbalarga ajratib o‘rganish mumkin. Mazkur tasnif kichik biznesning innovatsion loyihalarini moliyalashtirishda turli mulkdorlar va moliyaviy institutlarning ishtirokini tizimli baholash uchun metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Bunda davlat investitsiya resurslari alohida o‘rin tutadi. Ular tarkibiga davlat byudjeti mablag‘lari, byudjetdan tashqari fondlar, davlat qarz mablag‘lari, davlat ulushiga ega aksiyalar va boshqa davlat mulki bilan bog‘liq resurslar kiradi. Shuningdek, xo‘jalik yurituvchi subyektlar, davlat tashkilotlari, xususiy investorlar va jismoniy shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan investitsiyalar ham innovatsion faoliyatni moliyalashtirishning muhim manbalaridan biri hisoblanadi.
1.2-rasm.
Kichik biznesda moliyalaviy-iqtisodiy imkoniyatlar10
Umuman olganda, kichik biznesni moliyalashtirish tizimi turli manbalar va boshqaruv darajalarini birlashtiruvchi kompleks mexanizm hisoblanadi. Uning samaradorligi davlat, hududiy, tarmoq va xususiy sektor mablag‘larining o‘zaro muvofiqlashtirilishi hamda moliyaviy resurslarning maqsadli yo‘naltirilishiga bog‘liq. Moliyalashtirish manbalarining diversifikatsiya qilinishi tadbirkorlik subyektlarining kapitalga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, innovatsion loyihalarni amalga oshirish va iqtisodiy faoliyat natijadorligini oshirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi.
Davlat darajasida kichik biznesni moliyalashtirish manbalari davlat budjeti mablag‘lari, budjetdan tashqari jamg‘armalar resurslari, davlat banklari va sug‘urta institutlari orqali safarbar etiladigan mablag‘lar, shuningdek, ichki va tashqi davlat qarzlari hisobidan shakllantiriladigan moliyaviy resurslarni qamrab oladi. Ushbu mablag‘lar tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, investitsion loyihalarni rag‘batlantirish va innovatsion faoliyatni kengaytirishga yo‘naltirilishi mumkin. Mazkur manbalardan samarali foydalanish kichik biznesning moliyaviy imkoniyatlarini mustahkamlash, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va uning uzoq muddatli rivojlanishi uchun zarur iqtisodiy shart-sharoitlarni shakllantirishga xizmat qiladi.
Korxona darajasida esa innovatsion va investitsion faoliyatni moliyalashtirishning asosiy manbalari korxonaning o‘z mablag‘lari hisoblanadi. Bular tarkibiga sof foyda, amortizatsiya ajratmalari, sug‘urta to‘lovlari, nomoddiy aktivlardan olinadigan daromadlar, shuningdek, vaqtincha foydalanilmayotgan asosiy va aylanma mablag‘lar kiradi. Bundan tashqari, maqsadli moliyalashtirish mablag‘lari, investorlar tomonidan jalb qilingan resurslar va boshqa tashqi moliyaviy manbalar ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Kichik biznesni moliyalashtirishning o‘ziga xos jihatlaridan biri ichki va tashqi moliyaviy manbalarning uyg‘unligiga asoslanishidir. Ichki manbalarga korxona daromadlari va tadbirkorlarning shaxsiy mablag‘lari kirsa, tashqi manbalar qatorida venchur kapital, bank kreditlari, investitsiyalar va boshqa moliyaviy vositalar mavjud. Xususan, venchur moliyalashtirish istiqbolli biznes g‘oyalari va innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Davlat tomonidan ko‘rsatiladigan moliyaviy yordam esa mikrokreditlar, subsidiyalar, foiz xarajatlarini qoplash, imtiyozli kreditlar va qo‘shma moliyalashtirish dasturlari orqali amalga oshiriladi.
Davlat tomonidan kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash siyosatini takomillashtirish doirasida hududiy maqsadli dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda tadbirkorlik subyektlarining ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish faoliyatini yo‘lga qo‘yish uchun zarur bo‘lgan infratuzilma obyektlarini barpo etishdagi ishtirokini rag‘batlantirish, ularning qurilish va modernizatsiya loyihalariga jalb etilishini kengaytirish maqsadga muvofiqdir. Mazkur yondashuv kichik biznesning iqtisodiy faolligini oshirish, ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish hamda hududlarda yangi ish o‘rinlarini yaratishga xizmat qiladi.
Shuningdek, hududlar kesimida bo‘sh yer uchastkalari, foydalanilmayotgan bino va inshootlar, transport vositalari, uskunalar hamda boshqa moddiy resurslar bo‘yicha yagona reyestrlarni shakllantirish va ulardan tadbirkorlarning foydalanishini ta’minlash zarur.
Bundan tashqari, kichik biznes subyektlariga bino-inshootlar, texnologik uskunalar va yer uchastkalarini imtiyozli shartlar asosida, jumladan bo‘lib-bo‘lib to‘lash mexanizmlari orqali taqdim etish ularning moliyaviy yukini kamaytiradi. Ijaraga olingan ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish obyektlarini ta’mirlash va modernizatsiya qilish uchun sarflangan xarajatlarning bir qismini qoplash ham davlat qo‘llab-quvvatlashining samarali shakllaridan biri hisoblanadi.
Kichik biznes subyektlarining xalqaro bozorlarga integratsiyalashuvini ta’minlashda mahsulot va xizmatlarni xalqaro standartlar talablariga muvofiq sertifikatlashtirish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, Yevropa Ittifoqi va boshqa rivojlangan mamlakatlar bozorlarida amal qiluvchi sifat, xavfsizlik va muvofiqlik talablariga moslashish tadbirkorlik subyektlarining eksport imkoniyatlarini kengaytirish hamda xalqaro raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, xalqaro standartlarni joriy etish hududlarning investitsion jozibadorligini kuchaytirish, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish va mintaqaviy rivojlanish dasturlarining samaradorligini oshirish uchun zarur shart-sharoit yaratadi.
Kichik biznesni moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirishda xususiy investorlar, davlat va mahalliy boshqaruv organlari mablag‘larini iqtisodiy loyihalarga jalb etish alohida o‘rin tutadi. Buning uchun investitsiya loyihalarini huquqiy, axborot va konsalting jihatidan qo‘llab-quvvatlash, investorlar uchun qulay institutsional muhitni shakllantirish hamda hududiy investitsiya infratuzilmasini takomillashtirish zarur. Shuningdek, yer uchastkalaridan foydalanish tartiblarini takomillashtirish va qonunchilikda belgilangan kafolatlar hamda rag‘batlantirish vositalarini samarali qo‘llash investitsiya jarayonlarining faollashishiga xizmat qiladi. Mazkur mexanizmlar kichik biznes subyektlarining moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, innovatsion loyihalarni amalga oshirish va ularning bozordagi raqobat mavqeini mustahkamlashga ko‘maklashadi.
Umuman olganda, kichik biznesda innovatsion jarayonlarning rivojlanishi davlatning iqtisodiy va moliyaviy tartibga solish siyosati bilan uzviy bog‘liq. Ushbu jarayonning samaradorligi moliyaviy qo‘llab-quvvatlash vositalarining mavjudligi, investitsiyalarni jalb etish shart-sharoitlari, xalqaro standartlarga muvofiqlikni ta’minlash hamda tadbirkorlik infratuzilmasining rivojlanganlik darajasi bilan belgilanadi. Shu sababli davlat tomonidan tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish, moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish va innovatsion tashabbuslarni rag‘batlantirish kichik biznesning barqaror rivojlanishi hamda milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishning muhim yo‘nalishlari hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga to‘sqinlik qilayotgan omillar va uni rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni aniqlash hamda ularni takomillashtirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Birinchidan, mavjud sharoitlarda kichik biznesni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash jarayoniga ta’sir etuvchi hamda uni cheklovchi bir qator omillar mavjud. Shu bilan birga, ushbu jarayonni rag‘batlantiruvchi omillar ham alohida ahamiyatga ega. Asosiy cheklovchi omillar sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin.
Kichik biznes subyektlarida innovatsion faoliyatni moliyalashtirish samaradorligini cheklovchi omillardan biri davlat tomonidan ajratiladigan moliyaviy resurslarning mavjud ehtiyojlarga nisbatan yetarli emasligi hamda davlat va kommunal mulkdan foydalanish mexanizmlarining to‘liq takomillashmaganligi bilan izohlanadi. Mazkur holat tadbirkorlik subyektlarining innovatsion loyihalarni amalga oshirish, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.
Shu bilan birga, kichik biznes korxonalarida nomoddiy aktivlarni shakllantirish, ularni iqtisodiy muomalaga kiritish, baholash va boshqarish bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi normativ-huquqiy mexanizmlarning yetarlicha rivojlanmaganligi ham muayyan institutsional to‘siqlarni yuzaga keltiradi. Ayniqsa, intellektual mulk obyektlari va boshqa nomoddiy aktivlarning iqtisodiy qiymatini aniqlash, ularni tijoratlashtirish hamda moliyaviy resurslarni jalb qilishda foydalanish imkoniyatlarining cheklanganligi innovatsion faoliyatni rivojlantirishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bundan tashqari, kichik biznes subyektlarining nomoddiy aktivlari bilan bog‘liq operatsiyalarni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiluvchi hududiy moliyaviy instrumentlarning yetarli darajada rivojlanmaganligi ham muhim muammolardan biri hisoblanadi. Innovatsion markazlar, texnologiyalar transferi tashkilotlari, biznes-inkubatorlar va boshqa infratuzilma elementlarining yetishmasligi esa yangi ishlanmalarni amaliyotga tatbiq etish hamda tijoratlashtirish jarayonlarini murakkablashtiradi. Natijada, moliyaviy resurslarni innovatsion loyihalarga yo‘naltirish samaradorligi pasayib, kichik biznes subyektlarining innovatsion salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish imkoniyatlari cheklanadi. Shu sababli moliyaviy qo‘llab-quvvatlash vositalarini takomillashtirish, nomoddiy aktivlar bilan bog‘liq huquqiy mexanizmlarni rivojlantirish va hududiy innovatsion infratuzilmani kengaytirish kichik biznesning barqaror rivojlanishini ta’minlashning muhim yo‘nalishlari hisoblanadi.
Ikkinchidan, eksklyuziv huquqlar ko'rinishidagi nomoddiy aktivlar - ixtirolar, sanoat namunalari, foydali modellar, kompyuter dasturlari, ma'lumotlar bazalari, savdo belgilari, xizmat ko'rsatish belgilari, kelib chiqish joylari nomlari, savdo nomlari, dizayn yutuqlari, ishlab chiqarish va tijorat maqsadlarida ilmiy, tijorat va ishlab chiqarish tajribasi, nou-xau, texnologik jarayonlar va axborot - kichik biznes tomonidan yetarlicha foydalanilmayapti. Shu bilan birga, davlat tomonidan jamiyatning raqobatbardoshligini oshirish uchun ushbu bosqichda yaratilgan sharoitlar ularga o'z tadqiqotlariga va patentlarni sotib olishga sarmoya kiritish imkonini beradi. Shu munosabat bilan, kichik biznesni rivojlantirish ko‘lamini kengaytirish uchun uning o‘sish yo‘nalishlari o‘rtasidagi iqtisodiy mutanosiblikni ta’minlash, istiqbolli faoliyat sohalarini aniqlash va tadbirkorlik subyektlarini kompleks moliyaviy hamda mulkiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish talab etiladi. Bunda ishlab chiqarish faoliyatini modernizatsiya qilish va innovatsion loyihalarni amalga oshirishga yo‘naltirilgan lizing xizmatlarini rivojlantirish, grant mablag‘laridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, venchur moliyalashtirish vositalarini takomillashtirish hamda maqsadli subsidiyalar ajratish tizimini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur moliyaviy vositalarning o‘zaro uyg‘unligi kichik korxonalarning investitsion imkoniyatlarini kengaytirish, zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, moliya sektorining innovatsion ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlashdagi ishtirokini kuchaytirish, ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish va kichik biznesning texnologik salohiyatini oshirish masalalarini chuqur tadqiq etish zarur. Xususan, ilmiy-tadqiqot natijalarini ishlab chiqarishga joriy etish mexanizmlari, innovatsion loyihalarga investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlari va moliyalashtirish manbalarining samaradorligini baholashga qaratilgan ilmiy izlanishlarni kengaytirish maqsadga muvofiq. Bunday tadqiqotlar kichik korxonalarning texnologik rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillarni aniqlash, moliyaviy resurslarni maqsadli taqsimlash va innovatsion faoliyatni rag‘batlantirishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish uchun ilmiy-uslubiy asos yaratadi.
O‘z navbatida, kichik biznesni rivojlantirish darajasiga davlat tomonidan ko‘rsatiladigan qo‘llab-quvvatlash choralari bir nechta asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, qo‘shma ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari, risklarni taqsimlash hamda investitsiyalarni boshqarish jarayonlarini cheklovchi ma’muriy to‘siqlarni kamaytirish muhim hisoblanadi.
Ikkinchidan, kichik biznes subyektlarining moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirish va tadbirkorlik faolligini rag‘batlantirish maqsadida soliq siyosatini takomillashtirish lozim. Bunda korxonalarning faoliyat turi, rivojlanish bosqichi, daromadlari va innovatsion salohiyatini hisobga oluvchi tabaqalashtirilgan soliq mexanizmlarini joriy etish muhim ahamiyatga ega. Soliq imtiyozlarini iqtisodiy samaradorlik va natijadorlik mezonlari asosida qo‘llash kichik biznesning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash hamda investitsion faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, kichik biznesni moliyalashtirishning huquqiy-me’yoriy asoslarini takomillashtirish va moliyaviy resurslar bazasini kengaytirish zarur. Buning uchun bank kreditlari bilan bir qatorda lizing, mikromoliyalashtirish, venchur kapital, grantlar va boshqa muqobil moliyalashtirish vositalaridan foydalanish imkoniyatlarini rivojlantirish maqsadga muvofiq. Shu bilan birga, tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy resurslardan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan institutsional va ma’muriy to‘siqlarni kamaytirish moliyalashtirish mexanizmlarining samaradorligini oshiradi.
To‘rtinchidan, davlatning iqtisodiy siyosatini kichik biznesning raqobatbardoshligini oshirish, yangi faoliyat yo‘nalishlarini rivojlantirish va ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilishga yo‘naltirish lozim. Bunda kichik korxonalarning yirik ishlab chiqaruvchilar bilan teng raqobatlashishi uchun qulay sharoitlar yaratish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etishni rag‘batlantirish va innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, eksport faoliyatini rivojlantirish, xalqaro standartlarni o‘zlashtirish va tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar kichik biznes subyektlarining xalqaro raqobatbardoshligini mustahkamlash hamda milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga hissa qo‘shadi.
