Артыш-ир (Күсәк бей)

Әммә хәл иткес сәғәттә Ҡаран Бәһлеүән иләүенең ҡара фетнәгә ҡатнашмайынса ҡалыуы, шул арҡала теге ике иләү кешеләре тарафынан, дөйөм эшкә хыянатсы рәүешендә, дошман иләү (ырыу) һанала башлауы мәғлүм. Һәр хәлдә, фетнә уңышлы барып сыға: 224 йылда Бүре-Өфө-өйө (Парфия) тәхетенә, тәхет эйәһен (сығанаҡтарҙа ул ике төрлө — Артабан V тип тә, Артавазд тип тә ләҡәпләнә) үлтереп, үҫәргәнле Бәк-сәсәндең улы Бабаҡтан (башҡорт эпосындағы “ир-Бабсаҡ”тан) тыумыш улан ҡанға мансылған шул тәхеткә Артыш-ир (Арташир)

йәғни батырлыҡта атаһынан да арттырып ебәреүсе Ир ләҡәбе менән менеп ултыра. (Һүрәттә: Артыш-ир (Күсәк бей), Иран дәүләтен нигенҙләүсе башҡорт).

Был Артыш-ир, ысынлап та Ир икәнлеген бөтә донъяға күрһәтеп, баяғы боронғо Үҫәргән дәүләте Бүре-әсә (Фарсы) илен, Ҡошан империяһының йоғонтоһонан көс менән ҡайырып алып, үҙенең тәхете ултырған Бүре-Өфө-өйөнә (Парфияға) килтереп ҡуша һәм ошо Каспий диңгеҙенән алып Күк (Һинд) оҡеандың Бүре-әсә (Фарсы) ҡултығынаса йәйрәп-киңәйгән шәкелекте (шаһлыҡты) инде уны тәхеткә ултыртҡан баяғы “дөйөм эш”кә (фетнәгә) хыянат итмеш һәм үҙенең хас дошманына әүерелмеш Ҡаран Бәһлеүән (эпостағы Ҡарағөлөмбәт) иле Торанға (йәки Туранға — был атама Тора тау исеменән алынған) ҡаршы ҡуйып, үҙенең баяғы маҡтаулы “Ир” ләҡәбе менән ул киң илде (яңы империяны) “Ирән” — Иран тип атап ебәрә; тап бына шунан һуң тарихта бер-береһенә ҡаршы ҡуйылыуы менән бөтә донъяға билдәле Торан (Туран) иле һәм Иран иле төшөнсәләре барлыҡҡа килә, был иһә боронғо эпостарға, дастандарға (мәҫәлән, Фирҙүсиҙең “Шаһнамә”һенә) һеңешә. Ә ғәмәлдә Торандың да, Ирандың да байтәхеттәрендә ултырыусы шәкен-шәктәр (шаһин-шаһтар) шәжәрәләрен бер үк Үҫәргән шәкеләре тәшкил иткән, хакимлыҡ ҡылыусы һарайҙарҙың телдәре лә бер үк башҡорт теле булған (һуңынан ғына Иранда ул хәҙерге башҡорттарға аңлайышһыҙ иран-фарсы теленә әүерелгән). Шулай итеп, ул дәүерҙәге Бөйөк Ҡошан империяһы сифатында һынланмыш Торан иленең ғүмер баҡый ут күршеһе һәм ҡан ҡәрҙәше булған Бүре-Өфө-өйө (Парфия) кинәт кенә уға дошманлыҡлы Иран иленә әйләнә, ә Торан иленең баяғы “Ир” ләҡәбе менән Артыш-Ирҙе Иран тәхетенә ултыртышҡан фетнәсел ике шәкелеге шул Иранға буйһона³⁹, тәхетендә ғәмәлдә шул уҡ Үҫәргәндең Сәсән бәге тоҡомдары ултырмыш сәсәдәр (сасаниды) Ираны барлыҡҡа килә. Ирандың был сәсән шәкеләр шәжәрәһе тоҡомдарының ысынлап та үсүн-үҫәргәндәр икәнлеген ҡытайлылар тарихы (Хань Шу, 96а бүлек) дөрөҫләй: “Сәсәндәр дәүләте шәкеһенең баш ҡалаһы Няофей (Көн-Өфө-өй. — Й.С.) үҙәнендә... халҡының ғөрөф-ғәҙәттәре, өҫ-баш кейемдәре үсүндәрҙеке менән бер. Малдары менән һыулы һәм үләнле ерҙәргә күсенеп йөрөйҙәр. Ғәмәлдә боронғо сактар улар” (ә сактар һәм үсүндәр — шул уҡ үҫәргәндәр бит).

Ҡошсо улы Ҡот-Абыз (Хосров)

Артыш-ирҙең тәхеткә ултырыу ваҡиғалары, ысынлап та, башҡорт эпосы “Күсәк бей”ҙәгеләй барып (һуңғараҡ ентекле ҡарарбыҙ), ырыу-ара дошманлыҡ, ҡан ҡойошло үҙ-ара бәрелештәр, ҡон алышыуҙар рәүешендә сағыла. Ул осор Ҡошан империяһындағы һәләкәтле болаларҙы, дүрт юл-иләү башҡорт шәкеләре һәм бейҙәренең императорлыҡ тәхете өсөн үҙ-ара рәхимһеҙ ҡыйышыуҙарын ғибрәтләнеп күрәбеҙ. Һөҙөмтәлә дүртәү өҫтөнән ҡабат өҫтөнлөк алыусыһы кем булған һуң? (Аҫтағы һүрәттә Ҡошсо улы Ҡот-Абыз – Хосров).

Сығанаҡтарҙы сағыштырып ҡарағанда, боронғо ҡытайлылар яҙған, “үҙенән башҡа дүрт бейҙе буйһондороп, үҙен батша итеп иғлан ҡылған, һикһән-дән ашыу йәшәп үлгән Киоцзюкю”⁴⁰ һәм әрмәндәр ҙә яҙған шундай уҡ шөһрәт-ле һәм тәржемәи хәлле, исем-ләҡәбе уларҙа ике төрлө яҙылышлы “батша Ҡосров//Хосров” (ҡош-ырыу йәғни Ҡошсо ырыуы тигән һүҙ, 217-252 йылдарҙа батшалыҡ итә)⁴¹ һәм шул дәүер Бөйөк Ҡошан импери-алдарына (тәңкәләренә) яҡты йөҙөн сырайлатып ҡалдырмыш Ҡош улы Ҡот-абыз (Кужула Ҡадфиз) — өсөһө бер үк әҙәм, үҙебеҙҙең (башҡорт) әлегәсә иҫән-аман Ҡошсо ырыуының исеме менән ләҡәпләнмеш шәкен-шәк (император) булып сыға: Киоцзюкю — Ҡош-шәке; Ҡосров һәм Хосров (икеһе бер) — Ҡош-ырыу; Ҡуджула — Ҡош улы (Бөйөк Ҡошан империяһының архитекторы тип йөрөтөлмөш императорыбыҙ). Тимәк, беҙгә таныш дүрт бала атаһы мәрхүм Арта-сос (Арташес) шәкенең (Хосров-Парвездың тип тә тоҫмаллайҙар) ҡыҙы Ҡошом-Буран бикәнән (был бикә бер йыл батша тәхетендә лә ултырған) “Ҡошсо” ләҡәбе алып дауамланмыш “Ҡошсо ырыуының улы Ҡот-абыз” тигән мәғәнәлә була был бөйөк императорыбыҙҙың ләҡәбе. Уның тәғәйен Ҡошом (Ҡошсо) ырыуынан сыҡҡанлығы үҙ заманында тап шул Ҡошом-ҡыҙ өлөшөнә тейгән 3-сө шәкелеккә (тимәк, тарих менән эпосты ҡатнаштырып әйтһәк, Хосров-Мәсем хан ырыуы ерҙәренә) яҡын — хатта терәлеп торғандай итеп башҡорт эпосындағы Ҡарағөлөмбәт (әрмәнсә, Ҡаран — 4-се шәкелек) ырыуы ерҙәренең күрһәтелеүе менән дә дөрөҫләнә:

Дүртенсе ырыу аты хаин булған,

Мәсем ханға ерҙәре яҡын булған...

Тимәк, был Хосров-Мәсемде тыуҙырған Аҫаубағабатыр Бәһлеүән (Ҡошом) шәкелеге менән Ҡарағөлөмбәтте тыуҙырған Ҡаран Бәһлеүән шәкелеге бер-береһенә терәлешеп торғандар — ут күршеләр булған икән. Тарих менән эпос бергә төйнәлмеш ошо тәңгәлдә, күренеүенсә, заманында дүрт бер туған йөкмәгән нәҙер буйынса, шул дүрткә саталанмыш шәжәрәнең фәҡәт Арта-сос сатаһына тейешле шәкен-шәк (император) тәхетенә, ни сәбәп менәндер, быға “тейешһеҙ” Ҡошом (Ҡошсо) сатаһының кешеһе менеп ултырған булып сыға — заманаһы шулай ҡушҡандыр инде... Империяның бер юлы бөтә төбәктәренең, шул иҫәптән Әрмәнстан тигән төбәктең дә, шәкеләре өҫтөндәге шәкен-шәкеһе (шаһин-шаһы) булған был Ҡошан императоры боронғо әрмән тарихында, баяғыса, әрмән күҙенән ҡарап, Ҡосров һәм Хосров (йәғни Ҡош-ырыу) тип тә, Тиридат II (217-252 йй. батшалыҡ итә) тип тә ләҡәпләнә лә, бәғзеләргә, Әрмәнстандың ғына батшаһы булған икән ул, тип яңылыш һығымталарға юл ҡалдыра. Хосровтың әгәр Ҡош улы Ҡот-абыз (Ҡуджула Ҡадфиз) икәнлеген һөйләмеш баяғы мәғлүмәттәрҙе таныһаҡ, ошо хата юйылыр, Бөйөк Ҡошан империяһы тарихындағы байтаҡ серҙәр, аҡ таптар асыҡлана төшөр...

Т

Ҡошом-Буранбикә

Ҡошом-Буранбикә Ҡошом-Буранбикә

Ҡошом-Буранбикә

оран иле шәкеләр шәжәрәләренең Гәрәй Һоробүре Бәһлеүән сатаһының Гәрәй-шәп-ир балаларынан һуңғы быуындары тарихҡа әлегәсә билдәһеҙ ҡалғанлыҡтан, Арта-сос (Арташес) императорҙан алып әле беҙ төпсөнгән шанлы Ҡош улы Ҡот-абызға (Ҡуджула Ҡадфизға) тиклемге арала шәкеләрҙең ҡайһындай исем-ләҡәплеләре булғанлығын әйтеүе ҡыйын, әммә Ҡош улы Ҡот-абызды тыуҙырған Ҡошом (Ҡошсо ырыу) сатаһының был бөйөк императорҙан һуңғы дауамланмыш бер нисә быуыны күҙгә баҙыҡ салына — ул хаҡта һүҙ аҙағыраҡ. Ә инде бөйөк абызыбыҙҙың ул саҡтағы торған урыны ҡайҙа ине икән, тиһәгеҙ, Бөйөк Ҡошан империяһының баш ҡалаһы Бәһл-Шәкестан (элекке Бәктора) икәнлеге билдәле. (Һулдағы һүрәт-тә: Ҡошом-Буранбикә). Әммә шә-кен-шәк (император) тәхете, үҙ ҡулы аҫтындағы бөтә шәкелектәрҙең өҫтөнән бер юлы бағыусы булараҡ, замананың тәғәйен талаптарына ярашлы, империяның теләгән бер шәкелегендә лә (мәҫәлән, туған иленең Арҡайымы янында, йәки Торан иленең төп мәркәзе Тора тау эргәһендәге хәҙерге Эстәрлетамаҡ ҡалаһында) ултырыуы ихтимал (бер заман Тиләүҙәр тәхеттә саҡта Силәбе ҡалаһында урынлашыуын да беләбеҙ). Әйткәндәй, Эстәрлетам-аҡтың урта быуаттарҙағы “Паскатир” тип ләҡәпләнеүе лә ошо фекерҙе ҡеүәтләй: “пас-ка-тир”ҙы хасил ҡылыусы ижектәргә бүлеп тергеҙһәк, килеп сыға апас-аҡа-тир йәғни абыҙ-аға-тор — Тора тау хоҙайы Абыҙ-аға (боронғо шумер балсыҡ китаптарында ла “Абыза” — Тора тау хоҙайы!) хөрмәтенә ҡоролған изге ҡорам; бик боронғо Эстәрле (Әсә-Торалы) ҡалаһы, билдәле булыуынса, игеҙәк ҡала булған: Ашҡаҙар йылғаһының һул ярында — Әсә (Күк хоҙайбикәһе) ҡорамы, уң ярында Тора (Ер хоҙайы) ҡорамы — тап ошонда икәндер ҙә бөйөк Торан (Туран) иленең төп-мәркәзе... Тимәк, Бөйөк Ҡошан шәкен-шәгенең “абыз” ләҡәпләнеүе — Торан иленең (ҡитғаның) төп бойороусыһы, тигән һүҙ.