Аңлатмалар

1. Р.Г. Кузеев. Происхождение башкирского народа. М., 1974.

2. БХИ. Йырҙар. Беренсе китап. Өфө, 1974; 48-49, 320-321-се биттәр.

3. Л.Н. Гумилев. Хунну. Средняя Азия в древние времена. М., 1960; 38-39-сы биттәр.

4. Р. Хенниг. Неведомые земли, том 1. М., 1961; 99,101-се биттәр.

5. А.В. Суперанская. Что такое топонимика? М., 1985; 83, 86-сы биттәр.

6. Л.Н. Гумилев. Хунну... 39-сы бит.

7. Сигеү — күсмә тормошта Уралдағы ҡышҡы һыуыҡтан йылы яҡҡа сигенеү төйәге мәғәнәһендә ҡушылған исем, һуңынан Рыбачье ҡалаһы; йәйләү баш ҡалаһы иһә Ағиҙел буйындағы изге Тора тауға яҡын хәҙерге Эстәрлетамаҡ ҡалаһы урынындағы игеҙәк ҡала Әсә-Торалы — Абаҙаҡ-Тор булған, һуңынан улар Эстәрле — Баҙаҡтар (Плано Карпини китабындағы Паскатир) тип йөрөтөлгән.

8. Бәлки, киреһенсә булғандыр — Амур-дарьяның исеме Алыҫ Көнсығыштағы Амурға илтеп еткереп ҡушылғандыр, сөнки Урта Азия Амуры шумер балсыҡ китабында уҡ телгә алына.

9. БХИ. Эпос. Өсөнсө китап. Өфө, 1982; 311-се бит.

10. Л.Х. Тер-Мкртичян. Армянские источники о Средней Азии VIII-ХVIII вв., М., 1985; 47-се бит.

11. Центральная Азия в Кушанскую эпоху, том 1. М., 1974; 182-189-сы биттәр.

12. БХИ. Эпос. Өсөнсө китап. Өфө, 1982; 149-сы бит.

13. Л.Н. Гумилев. Хунну... 39-сы бит.

14. Центральная Азия в Кушанскую эпоху... 66-сы бит.

15. Шунда уҡ, 315, 320-321-се биттәр.

16. Шунда уҡ, 325-се бит.

17. Л.Н. Гумилев. Древние тюрки. М., 1967; 22-23-сө биттәр.

18. БХИ. Эпос. Өсөнсө китап. Өфө, 1982; 151, 315-се биттәр.

19. БХИ. Эпос. Икенсе китап. Өфө, 1973; 293-сө бит.

20. Центральная Азия в Кушанскую эпоху... 185-се бит.

21. Шунда уҡ, 185-186-сы биттәр.

22. Абу-л-Гази. Родословная тюрков. М.- Л., 1955; 43-сө бит.

23. Н.Я. Бичурин (Иакинф)... I том, 230-сы бит.

24. Центральная Азия в Кушанскую эпоху... 182-183-сө биттәр.

25. Шунда уҡ, 193-194-се биттәр.

26. Шунда уҡ, 208-се бит.

27. Шунда уҡ, 241-се бит.

28. Археология и этнография Башкирии. Материалы научной сессии по этногенезу башкир, май 1969 г. IV выпуск. Уфа, 1971; 38-41-се биттәр.

29. Л.Х. Тер-Мкртичян. Армянские источники о Средней Азии V-VII вв. М., 1979; 20,38,45-се биттәр. Артабан “Әрмән тарихы” тип алабыҙ.

30. Әрмән тарихы, 40-сы бит.

31. БХИ. Эпос. Икенсе китап. Өфө, 1973; 353-сө бит.

32. Центральная Азия в Кушанскую эпоху... 188-се бит.

33. БХИ, том 2. Риүәйәттәр һәм легендалар. Өфө, 1987; 107-се бит.

34. Әрмән тарихы, 40-сы бит.

35. М.И. Артамонов. История хазар. Л., 1962; 289-290-сы биттәр.

36. Сос (әсәсән) — Әсә-бүре тоҡомо, тигән һүҙ.

37. Шәнәк — Әсә-бүре тоҡомо, тигән һүҙ, сөнки “шәнәк” (щеноҡ булып кергән урыҫ теленә) — бүре балаһы, ә “шуна” — бүрәт телендә “әсә бүре”; “шуна-ҡор” (шунҡар, шоңҡар) — башҡортса бүре-ҡош.

38. Әрмән тарихы, 38, 67-се биттәр.

39. Әрмән тарихы, 65-се бит.

40. Әрмән тарихы, 40-сы бит.

41. Әрмән тарихы, 40, 42-се биттәр.

42. Р.Г. Кузеев. Происхождение башкирского народа... 129, 165, 170-се биттәр.

43. История Древнего Востоҡа. М., “Высшая школа”, 1979; 332-се бит.

44. Центральная Азия в Кушанскую эпоху... 272-се бит.

45. Шунда уҡ, 309-сы бит.

46. БХИ. Эпос. Икенсе китап. Өфө, 1973; 353, 355-се биттәр.

47. Э. Бикерман. Хронология древнего мира. М., 1975; 197-се бит.

48. Әрмән тарихы, 42-43-сө биттәр.

49. Л.Н. Гумилев. Древние тюрки. М., 1967; 28, 90-сы биттәр.

50. Әрмән тарихы, 42-се бит.

51. Әрмән тарихы, 44-45-се биттәр.

52. Әрмән тарихы, 43-44, 45-се биттәр.

53. Әрмән тарихы, 57-58-се биттәр.

54. Э. Бикерман, 197-198-се биттәр (йылдар иҫәбенең ҡайһы берҙәре әрмән тарихындағынан бер аҙ айырыла).

55. Арийҙарҙы — Иран тәхетендә ултырмыш арий тоҡомло Үҫәргән-башҡорттарҙы йәғни сасанидтарҙы.

56. “Күсәк бей” эпосындағы мәйет ерләү йолаһы — яугир әгәр кеше ерендә ерләнһә, ҡорҙаштары, уның үҙ иленән килтереп, “бер ус тупраҡ” һалып күмер булғандар.

57. Әрмән тарихы, 55-56, 57-се биттәр.

58. Үҫәргәндән таралған оҙон көйҙәр — башбабабыҙ Шүлгән матурҙы имеҙеп үҫтермеш имсәк әсәһе Бүре-әсәнең олоуына ишара, имеш; ә башҡорттан таралмыш күкрәктән өзләүҙәр — башбабабыҙ Урал батырҙы имеҙеп үҫтермеш имсәк инәһе инә-эйәнең (һыйырҙың) өзләүенә ишара, имеш.

59. Бөйөк Ҡошан империяһына тиклемге осор тураһында һүҙ бара.

60. Шамандарҙың ҡатын-ҡыҙҙан булыуы — әсә-апалыҡ (аҫабалыҡ) — үҫәргәнлек билдәһе.

61. Ул саҡтағы Ҡытай императорҙары тәхетенде Тан (Атан) шәжәрәһе башҡорттары ултырғанын онотмайыҡ.

62. Әрмән тарихы, 57-се бит.

63. Шунда уҡ.

64. Алтын ҡояшлы (Көнлө) Эске Башҡорт символы.

65. Көмөш Айлы Тышҡы Башҡорт символы.

66. Икеһе (Эске Башҡорт, Тышҡы Башҡорт) өҫтөнән дә алтын ҡаҙыҡ (Үҫәргән шәкеләр тоҡомо) бойороуының символы.

67. Ете ырыу берлеге (Тышҡы Башҡорт) ерендә бойороп ултырыуының символы.

68. Башҡорт халҡының ун ике ырыуы араһында Тиләүҙәрҙең унынсы ырыу икәнлегенең символы.

69. Биш ырыу берлеге (Эске Башҡорт) ере лә уға ҡарауының символы.

70. Н.Я. Бичурин (Иакинф), 213-219-сы биттәр.

71. Төньяҡтың бөйөк батшаһы ҡаған — “Бейек Тәгәрмәс” иләүе урынына төҙөлгән Төрки Ҡағанаттың ҡағаны.

72. 30 бүре — 30 бүрег-ата — бригада; һәр бүрег-ата (бригада) ун мең яугирҙән торған.

73. Эфталиттар — яңы төҙөлгән Төрки Ҡағанаттың Күбәләк-Тиләүҙәре.

74. Н.Я. Бичурин (Иакинф), II том, М.- Л., 1950; 322-327-се биттәр.

75. БХИ. Йырҙар. Беренсе китап. Өфө, 1974; 320-321-се биттәр.

29.06.2001