1862 Кеше әсир алынған һәм ҡоллоҡҡа оҙатылған;

135 Кеше Көнсығышты яулау полктарына һәм флотҡа тәғәйенләнгән;

796 Кеше, танауын ҡырҡып һәм сыбыртҡы менән ярып, ҡатындары, бала-сағалары менән ҡуша итәғәтле старшина Бирҙеғолдоң күҙәтеүе аҫтына тапшырылған.

Бөтәһе 4927.

Тартып алынған: 39 дөйә, 1987 йылҡы малы, 1060 еткән ҡыҙ (мишәрҙәргә һәм итәғәтле башҡорттарға ҡатынлыҡҡа бирелгән), — бөтәһе 3086 (башҡорт ҡыҙҙарын мал-тыуар менән бергә ҡушып иҫәпләйҙәр һәм мал урынына һатып-таратып бирәләр. — Й.С.); 2903 һыйыр малы, 2110 һарыҡ, — өҫтәгеләрен дә бергә ҡушҡас, бөтәһе 8099.

8 дөйә, 841 ат, 196 һыйыр казактарға хеҙмәт хаҡына бирелгән” (Материалы, 459-460-сы биттәр).

Ә 1737-1740 йылдар араһындағы башҡорттарҙың дөйөм юғалтыуҙарын ҡырғынсылар ошолай иҫәпләгән (иҫәпкә алынмағандарын иһә Аллаһы Тәғәлә үҙе генә беләлер):

18.134 еше үлтерелгән, 3.236 кеше әсир алынған һәм Рогервиккә ауыр эшкә оҙатылған, 5.983 кеше урыҫ алпауыттарына ҡоллоҡҡа һатылған, байтаҡ кешенең ҡолаҡтарын, танауҙарын ҡырҡҡандар. Дөйөм юғалтыу 28.190 кеше тәшкил иткән (П.И. Рычков. История Оренбургского края. 488-се бит).

Ҡараһаҡалдың асылында кем булыуы тураһындағы бәхәстәрҙе бөйөк тарихсыбыҙҙың төплө һөҙөмтәһе менән сикләп ҡуяйыҡ:

“Ҡараһаҡал Солтан-Гәрәй, йә иһә Юрматы башҡорттарынан Миңлеғол, йә иһә ҡалмаҡса Шуна исемдәрен алһа ла, былар барыһы ла йәшеренеү өсөн файҙаланылған ялған исемдәр. Ҡараһаҡал Байбулат — Арал ҡараҡалпаҡтары солтаны Ҡәйеп һәм Шәйбәк хандарҙың атаһының ҡустыһы ул. Быны бөтә ҡаҙаҡ солтандары ла белгән, тик урыҫтар менән мөнәсәбәттәренә зыян килтермәү өсөн уларҙан йәшергән. Байбулат һәм ҡәрҙәше Ишем — бер саҡ Хиуала хөкөм һөргән Хәсән хандың улдары, Хәсән хан иһә Хиуанан ҡалмаҡ ханы... янына килгән һәм улдары менән бергә шунда ҡалған. Һуңынан ҡараҡалпаҡтар Ишемде үҙҙәренә хан итеү өсөн атаһынан һорап алған, ә Байбулат ҡалмаҡтар араһында ҡалырға булған. Ниһәйәт, ул 1728 йылда Башҡортостанға килгән һәм ун ике йыл Нуғай юлында йәшәгәндән һуң бындағы күтәрелеш менән етәкселек иткән. Ҡараһаҡалдың Байбулат солтан булыуына һис шөбһә юҡ. Уның ҡараҡалпаҡ солтаны икәнлеген башҡорт күренеклеләре, әлбиттә, белгән, ләкин Ҡырым хандары халыҡ араһында абруйлыраҡ һәм Төркиә менән бәйле булғанлыҡтан, Байбулат солтанды ла Ҡубан Гәрәйҙәренең береһе итеп танытыуҙы өҫөнөрәк күреүе ихтимал. Ҡараһаҡал, һис шикһеҙ, Күсем нәҫеленән. Был тәңгәлдә Йәғәфәр Юлдаш улының мәғлүмәттәре Бабажан Маңыт тарихындағы Үргәнес хөкөмдары Хәсән хан менән уның улдары Байбулат һәм Ишем солтандар хаҡындағы мәғлүмәттәргә тап килә” (Ә.В. Туған, 112-се бит)...

Бына, ҡәҙерле уҡыусым, халҡыбыҙҙың ҙур аҡ тош булып йомолоп ҡалған ярты мең йыллыҡ тәүәрихен күҙәтеүебеҙҙең осона сығып киләбеҙ. Күҙәтеүебеҙ һөҙөмтәләрен йомғаҡлабыраҡ әйткәндә, бөтә донъя, кешелек тарихында юйылмаҫлыҡ эҙ ҡалдырған уҙамандарыбыҙ Афрасиаб та, Ҡорос (Крез) да, бәһлеүән Рөстәм дә, Кейексарув та, Әсфәндиәр ҙә, Лоҡман-хәким дә, Сәнкүм дә, Сыңғыҙ-хан һәм уның нәҫелдәре лә, Асаман (саман) да, Драб (Филипп) та һәм уның улы Искәндәр Зөлҡәрнәйен (Александр Македонский) ҙа, Бәк-сәсән (Сасан) да, Бабаҡ (Бабсаҡ) һәм уның улы Артыш-ир (Күсәк-бей) ҙә, Сиявуш та, Туран да, баба Төкләҫ-бей һәм уның улы Тура-хан да, Мүйтән-бей ҙә, Байҡы (Майҡы-бей) ҙә, Туҡтамыш-хан да, Йеҙекәй батыр һәм уның улы Нур-ад-дин (Мораҙым) да, Йеҙекәй бүләһе Муса һәм уның улы Зартуш Һары Йософ та һәм уның ҡыҙы Сөйөмбикә лә, Исмәғил Хайрас һәм нәҫелдәре Тинәхмәт тә, Тинмәмәт тә, Мамай-Нар-Ҡасим һәм уның улдары Сура, Бикбулат (Бурнаҡ), Ядкәр ҙә, Тәтегәс-бей һәм уның улы кенәз Бикбау ҙа — барыһы ла, барыһы ла үҙебеҙҙең Үҫәргән батшалар шәжәрәһендәге аҫыл һөйәкле аҫаба башҡорттар икән, бөтә кешелек донъяһының тоҙо ла ҡаймағы икән... Әлхасил, “башҡорт артта ҡалған наҙан, телһеҙ, күҙһеҙ, һаңғырау”, “башҡорттоң бер нәмәһе лә булмаған, ер йөҙөндә, ҡамғаҡтай, ел ҡайҙа иҫһә — шунда тәгәрләп йөрөгән”, “Башҡортостан — йолҡҡан бер елгә өҙөлөр ҡайын япрағы” тип, империясыларҙың ытырғаныс тирле усын яламаҡҡа йыландай телен сығарып әлһерәгән һәм, шуның хаҡына үҙенең аҫаба башҡортлоғон теле менән ҡуша төкөрөп ташлап, “урыҫ булмаһам да урыҫмын мин!” тип һөрәнләй-һөрәнләй сая күкрәк төйгәндәрҙе тарих үҙе тейешенсә төйгөсләр.

Ноябрь 1998 — 2 ғинуар 1999.

5 март 1999.

19 март 1999.

Өфө.