Дәріс № 12. Әлеуметтік педагогикалық қараусыз қалушылық және девиантты мінез құлық.

Адамның дамуындағы негізгі қозғаушы күш-ол қажеттілік. Бірақ адамның қажеттілігі оның жалпы мәдениетіне, оның жан-жақты білім жүйесіне байланысты ауысып отырады.

Адамдарға іс-әрекетте қатынас–шындықтың субьективті жағы адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасының қорытындысы. Тұлғаның өз қорытындысын ұғыну тереңдігі моральды–саяси сезім жіне эмоцияны тудырады.

Дербестік-өзінің іс-әрекетіне тәртібіне жауапкершілік сезімімен, сыншылдық ынта кездерінде көрінетін тұлғаның генералистік қасиет деп қарастыруға болады. Тұлғаның дербестігі ой, сезімнің белсенді жұмысымен қатысты. Бұл қатынастың екі жақты мінезі бар:І жағынан-ойлардың эмоционалды дамуы тұлғаның дербес іс-әрекетін әсер етсе;

ІІ жағынан- дербес іс-әрекет процесінде қалыптасқан ойлар мен әрекеттер, саналы түрде шешімдер қабылдау қиындықтарда қарамастан табысқа жетуі.

Қабілет құрылымында ең бастысы орындалатын әрекетке тұлғаның шығармашылық қатынасы, өзі таңдаған ортада оқып, еңбек етуге психологиялық дайындығы.

Мінез-адамдардың жүріс-тұрысы мен әрекеттерін анықтайтын тұрақты индивидуалды–психологиялық модификациялардан құрылған жүйе. Мінездің қоғамдық маңызды жақтары басқа адамдармен өндірістік қарым-қатынас процесінде дұрыс өзара қатынас орнатуға, өмірлік қиын сұрақтарды шешуде өзін-өзі бақылау мен ұстамдылық танытуда, қоғамда және ұжымда өз әрекетіне жауап беруге көмектеседі. Мінез-тұлғаның даму өкілі және оның тұтас құрылым ретінде қалыптасуының бірден-бір шарты болып табылады.

Мінездің даралық өзгешеліктерінің өзегі, адамның негізгі тіршілік бағытының өрнегі деуге болады. Мінезде адамның сыртқы ортамен қарым-қатынасының тарихи бейнеленеді. Мінез-кең мағыналы ұғым. Онда түрлі сапалар тоғысып тұрады. Мінездің моральдық жағынан тәрбиелілігі, бірқалыптылығы, күші мен айқындығы, салмақтылығы–оның негізгі сапалары болып есептелінеді. Моральдық жағынан тәрбиеленген мінез адамды мінез-құлқы тұрғысынан да, оның айналасымен байланысы тұрғысынан да сипаттап отырады. Коллективизм, гуманизм, адамдарға қамқорлық, жолдастықты қадір тұту, жұртшылық пікірімен санаса білушілік, өзінің міндетін орындаудағы жауапкершілік пенн адалдық–мінездің осы сапасының негізгі компоненттері.

Рухани дүниесі бай қажеттері мен қызығулары, талғамы мен ой-өрісі кең адамдарды толық мінезді адам дейді. «Адамның басына қонған бақыттың тұрақты болуы жақсы мінез-құлыққа байланысты» (Әл-Фараби). Мінез сапаларының бірі- оның бірқалыптылығы. Мұндай адам құйындай ұйытқып тұрмайды, оның қастерлейтіні ылғи да сөз бен істің бірлігі. Кімнің мінезі толық болса, соның мінезі бірқалыпты да келеді.

Адамдардың өмір жолы мен әрекетінің сипаты түрліше болғандықтан, оның мінез бітістерінде басқа біреуде қайталанбайтын жеке ерекшелік көптеп кездесіп отырады. Сонымен қоса, адамдарда өзі өмір сүріп отырған қоғамның ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан, көпшілікке ортақ мінездері де болады. Типтік мінездерден ір адамның ұлттық, кәсіптік және жас ерекшелігіне сәйкес өзгешеліктері де тиісінше орын алып отыр. Мәселен, қарама-қарсы қайшылықтары бар қоғамда (құлдық., феодалдық, капиталистік) мінездің таптық өзгешелігі ерекше көзге түседі.

Мінез бітістерінің келесі тобын адамның өзін-өзі меңгере алу қабілетіне орай қалыптасқан өзгешеліктері құрайды. Бұл топты мінездің еріктік сапалары немесе мінездің жотасы деп атайды. Бұларды да адамның жалпы ұстаған бағыты мен дүниетанымына, жоғарыда көрсетілген мінез бітістерінің мазмұнынан тыс қарауға болмайды.