7. Пісьмо усходніх славян і роля Кірылы і Мяфодзія.

Распаўсюджанне рукапіснай кнігі ў Балгарыі было звязана з пашырэннем хрысціянства і ўзнікненнем ў другой палове ІХ ст. (862 – 863 гг.) нацыянальнай пісьменнасці. Росквіт славянскага пісьменства ў Балгарыі ў ІХ ст. называецца “Залатым векам” славянскай культуры. Першая датаваная балгарская рукапісная кніга – “Ізборнік цара Сімеона” (Х? – ХІ ст.), цалкам – гэта веды гістарычныя, медыцынскія, прыродазнаўчы, філасофскія, тэалагічныя, літаратурныя, бібліяграфічныя і інш. У пачатку і ў канцы “Ізборніка” змешчана вершаваная “Пахвала вялікаму з Цароў Сімеону”, у якой апяваецца “любакніжжа” і асветніцкая дзейнасць Сімеона Вялікага. Пачынаючы з Х ст. арганізуюцца першыя рукапісныя кніжныя майстэрні. Росквіт кніжнай вытворчасці прыпадае на ХІІІ – XIV стст., калі пашыраецца колькасць рукапісных майстэрань, скрыпторыяў. У гэты час ствараюцца “Евангелле пана Дабрэйша”, “Балонскі псалтыр” (ХІІІ ст.), “Аляксандраўскае Евангелле”, “Псалтыр Томіча” (XIV ст.), “Хроніка Манасіі” (1345 г.). У Венгрыі першыя рукапісныя кнігі, захаваныя да нашых дзён, былі напісаны ў ХІ – ХІІ стст. на латыні – “Дзяянні венграў” (2-я пал. ХІ ст.), якія ўвайшлі ў “Хроніку венграў” Янаша Турці. У ХІІІ ст. узнікаюць кнігі на венгерскай мове – “Надмагільная прамова” (каля 1200 г.). Першым вядомым майстрам (перапісчыкам і ілюстратарам) быў Міклаш Магезі (1342 – 1382). Старажытнейшым помнікам Польшчы з’яўляецца “Хроніка” Гала Аноніма на лацінскай мове, створаная паміж 1112 – 1115 гг. (захаваўся спісак XIV ст.). Для ХІ – ХІІ стст. характэрна праца манастырскіх кніжных майстэрань. Першы вядомы польскі майстра рукапіснай кнігі – Януш Кропач з Клабуцка, У першай палове XV ст. цэнтрам кніжнай справы становіцца Ягелонскі універсітэт у Кракаве (засн. У 1364 г.). Да найбольш значных рукапісных помнікаў XV – XVI стст. адносяцца “Фларыянскі псалтыр” , “Пантыфікал” епіскапа Эразма Цёлека, “Градуал Ольбрахта”, “Кодэкс Бальтазара Бехема”. На тэрыторыі Румыніі пісьменнасць была вядома ўжо ў ІІІ тысячагоддзі да н. ч. Продкі румынаў – дакі – выкарыстоўвалі спачатку грэчаскі алфавіт, а пазней – рымскія літары. Старэйшыя помнікі пісьменства на стараславянскай мове адносяцца да Х – XV стст. Першы вядомы надпіс на стараславянскай мове датуецца 943 г. Захаваліся рукапісы Апостала (ХІІІ ст.), Актоіха (ХІІІ – XIV стст.), фрагменты Евангелля (ХІІІ – XIV стст.) Першы захаваны тэкст на румынскай мове 1521 г. – пісьмо баярына Някшу з Кымпулунга. Першай паловай XVI ст. датуюцца таксама такія рукапісы на румынскай мове, як “Варанецкі кодэкс”, “Псалтыр Шэйяну”, “Псалтыр Хурмузакі.

Пэўны ўплыў на развіццё славяна-румынскай кніжнай культуры зрабіў вядомы паўднёва-славянскі пісьменнік і рэлігійны дзеяч Грыгорый Цамблак (1364 – каля 1419) – вучань балгарскага асветніка Яўфімія Тырнаўскага. Грыгорый Цамблак вёў асветніцкую дзейнасць у гарадах Балгарыі, Малдовы, Украіны, Літвы, Сербіі і Русі. Быў заснавальнікам у 1406 г. школы перапісчыкаў і мініяцюрыстаў у Нямецкім манастыры (ігумена гэтага манастыра). Цэнтрамі стварэння кніг на тэрыторыі Румыніі і Малдовы былі таксама манастыры: Тысманскі, Прыслоп, Гавора, Нямецкі, Быстрыца, Сучавіца, Варанецкі, Слаціна і інш.

х х х

Славянскія рукапісныя кнігі маюць форму кодэкса, складзенага са сшыткаў, якія звычайна мелі 4 двайныя аркушы. Тэкст пісаўся злітна, групы слоў і словазлучэнні падзяляліся пры дапамозе кропак, а з XV ст. калі-нікалі кропку замяняла коска. Да ХІІІ ст. пераважае пергамен, а з XV ст. яго ўжыванне амаль спыняецца. Першыя папяровыя кнігі з’явіліся ў паўднёвых славян. Аднак для ўмацавання ў сшытках маглі чаргаваць пергамен і паперу. З XVI ст. папера канчаткова выцясняе пергамен. Мяркуецца, што самым даўнім з захаваных славянскіх рукапісаў, з’яўляецца Евангелле “Савіна кніга”.