5. Кніга ў Антычным грамадстве.

У Старажытнай Грэцыі і Старажытным Рыме атрымалі росквіті навукі: матэматыка, астраномія, медыцына, геаграфія, гісторыя. Прынцыпы рымскага права леглі ў аснову заканадаўства многіх еўрапейскіх краін. Помнікі антычнага мастацтва і сёння захоўваюць сваю каштоўнасць. Да антычнасці ўзыходзяць амаль усе жанры еўрапейскай літаратуры. Антычнасць адкрыла таксама новую старонку і ў гісторыі кнігі. Дзякуючы алфавіту, мастацтва пісьма стала амаль агульнадаступным. Грэцыя. Першыя помнікі пісьменнасці на тэрыторыі Грэцыі адносяцца да эпохі росквіту крыцка-мікенскай культуры (ХХІ – XVI стст. да н. ч.). Для таго часу характэрным было піктаграфічнае пісьмо і іерогліфы. У XVI – XI стст. да н. ч. распаўсюджваюцца лінейнае, а пазней і сілабічнае (складовае) пісьмо. Пачатакі фанетычнага пісьма ў Грэцыі адносяцца да IX – VIII cтст. да н. ч., калі грэкі прынялі фінікійскі алфавіт і кірунак яго пісьма (справа налева). Да VIII – VII стст. да н. ч. адносяцца першыя запісы з выкарыстаннем грэчаскага алфавіта. Пераходным звяном у пісьме быў “бустрафедон” (паварот быка, які арэ), калі чаргавалася напісанне радкоў справа налева, а потым злева направа і так далей. Не пазней VII – VI ст. да н. ч. з’яўляюцца першыя запісы міфаў, эпічных твораў Гамера “Іліяда”, “Адысея”, філасофскіх прац, заканадаўчых дакументаў. У V ст. у грэчаскім алфавіце з’яўляюцца знакі для галосных літар, а ў IV ст. да н. ч. яны пераходзяць на пісьмо злева направа. Старажытнейшы захаваны скрутак на грэчаскай мове – паэма Цімафея Мілецкага “Персы” ( знойдзеная ў 1903 г.) адносіцца да першай паловы IV ст. да н. ч. Большасць вядомых твораў, выкананых на папірусе, захаваліся ў выглядзе ўрыўкаў. Значнай ступені развіцця дасягае ў гэты час развіццё кніжнай справы. Галоўнымі матэрыяламі для пісьма ў антычнасці служылі папірус, пергамен і драўляныя дошкі. Да з’яўлення папірусу ў Грэцыі карысталіся чарапком з гліны – астраконам (ст.-грэч. τὸ ὄστρακον), які часцей быў чарапком ад глінянага посуду. У параўнанні з дарагім папірусам чарапкі з гліны былі даступнымі і служылі для запісаў, разлікаў, гаспадарчай перапіскі, кароткіх пісем. Тэкст на астраконах пісалі чарнілам або выдрэпвалі Матэрыялам для пісьма маглі служыць таксама пальмавыя лісты. У VI – V стст. да н. ч. шырокае распаўсюджанне атрымліваюць драўляныя дошкі і васкаваныя таблічкі (выкарыстоўваліся для выканання школьных практыкаванняў, дзелавых запісаў, перапіскі). Некалькі таблічак ужо складалі кнігу – кодэкс (codex – абрубак дрэва, затым – змацаваныя, звязаныя адна з адной таблічкі праз зробленыя ў іх адтуліны). У залежнасці ад колькасці таблічак адрознівалі дыпціх (2 таблічкі) – diptycha, трыпціх (3) – triptycha, тэтрапціх (4) – tetraptycha і г. д. – поліптых (шмат) – poliptycha Інструментам для пісьма на васкаваных дошчачках служыў асобы грыфель – сцілус (сучасны выраз “літаратурны стыль”). У V ст. да н. ч. распаўсюджанне атрымлівае папірус, які трапіў у Грэцыю не раней VII ст. На папірусе і на пергамене пісалі ў асноўным завостранай камышовай палачкай – каламам (лат. сalamus). Загаловак кнігі размяшчаўся ў канцы, або ў пачатку кнігі. Маглі таксама ўказвацца аўтар і першыя словы твора. Загалоўкі выдзяляліся чырвоным чарнілам (адсюль і “чырвоны радок”). У афармленні ўжывалася чарніла залатога і сярэбранага колераў. Скруткі маглі захоўвацца пры добрым даглядзе да 200 гадоў. Каб падоўжыць жыццё папіруснай кнізе яе змазвалі кедравым алеям і захоўвалі ў пергаменным футурале. Багатыя людзі маглі дазволіць ўпрыгожанне футурала пупрурам, замаўлялі таксама спецыяльныя скрынкі – мембрану, у якіх захоўвалі ад 5 да 15 скруткаў. Для разгортвання скруткаў выкарыстоўваліся спецыяльныя драўляныя палачкі з галоўкай, якая таксама ўпрыгожвалася (разьбой, наканечнікамі, золатам, слановай косцю). У хуткім часе на змену папірусу прыходзіць пергамен – матэрыял для пісьма са скуры жывёл, часцей – козаў, авечак, цялят, радзей – трусоў, зайцаў, кошак. Доўгі час папірус і пергамен суіснавалі паралельна і асноўнай формай пэўны час заставаўся скрутак. Хоць пергамен быў адначасова дарагім матэрыялам, бо на выраб нават адной кнігі трэба было забіць цэлы статак авечак ці козаў, аднак з ІІІ стст. да н. ч. з-за ўпадку вытворчасці папіруса ў Егіпце, ён выходзіць на першае месца і выцясняе папірус. Вываз папіруса з Егіпта перарываецца ў VIII ст. пасля заваявання яго арабамі, адначасова арабы прынеслі з сабой новы матэрыял для пісьма – паперу. Ужыванне ж пергамену канчаткова зацвердзіла пераход на новую форму кнігі – кодэкс (вядомы ўжо ў V ст. да н. ч.). Старажытнейшыя з захаваных кодэксаў адносяцца, праўда, толькі да ІІІ ст. н. ч

Рым. Старажытнейшымі рымскімі помнікамі пісьма на лацінскай мове з’яўляюцца надпісы на “чорным камені Ромула” і на “на залатой спражцы Пранесты”, якія аднося Для пісьма выкарыстоўваліся разнастайныя матэрыялы: гліна, пальмавыя лісты, ліпавы луб (лац. liber – “кніга” – луб), тканіна (“льняныя” кнігі). Адным з самых распаўсюджаных быў як і ў Грэцыі гліняны чарапок – астракон. Для пісьма на пальмавых і свінцовых лістах выкарыстоўвалі металічныя інструменты. Галоўным жа матэрыялам у антычнасці служыў папірус, пергамен, драўляныя васкаваныя дошчачкі. Рымскія дошчачкі (tabulae) ўжываліся вельмі шырока. Іх фарбавалі ў белы колер (адсюль слова “альбом” – “Album” – “белая дошка”), пакрываючы часцей цёмным воскам. Металічны інструмент для пісьма на васкаваных дошчачках таксама, як і грэкаў называўся стылем (адзін канец – завостраны для пісьма, другі – у выглядзе лапатачкі для зацірання непатрэбнага). Прыкладна ў І ст. разам з ужываннем пергамена кніга набывае той выгляд, як і сучасная. Разам з прамым, чатырохвугольным капітальным шрыфтам, які быў прыдатны для высякання на камені, у Рыме, як і ў Грэцыі, узнікае новы шрыфт – закруглены, больш гнуткі і вытанчаны, які атрымаў назву унцыял, а таксама распаўсюджваецца курсіў – скорапіс..