4.5 Бухгалтерлік есептегі айналым тізімдемелері

Есеп кезеңнің аралығында бухгалтерлік есеп құжттарында әр түрлі қателер жіберілуі мүмкін, мысалы, бір жазудың екі рет көрсетілуі, дұрыс емес сомалардың жазылуы. Бухгалтерлік есептің дұрыстығын тексеріп отыру үшін, сонымен қатар басқарушылық шешімдерді қабылдау үшін жинақталған қорытынды мәліметтер болуы қажет. Осы жинақталған мәліметтерді бухгалтерлік есепте қорытынды әдістерінің бірі - шот бойынша құрастырылған айналым тізімдемесінен алұға болады. Айналым тізімдемесі белгілі бір мерзімге айналымдар мен шоттар қалдықтарының жиынтығын білдіреді.

Айналым тізімдемесі кесте түрінде көрініс алады: оның 1- і бағанында кәсіпорында жүргізілетін барлық шоттардың аттары жазылады, одан кейінгі үш пар бағанда :

• Есеп беру кезеңнің басындағы шот бойынша қалдықтары

• Есепті кезеңдегі шот бойынша дебиттік және кредиттік айналымдары

• Есепті кезеңнің соңындағы шот бойынша қалдықтар.

Кәсіпорынның айналым тізімдемесі арқылы орындалған операциялар бойынша екі жақты жазудың дұрыстығын немесе есепті кезеңдегі кеткен қателерді тексеруге болады. Жалпы айналым тізімдемесін қорытындыларын есептегенде, үш пар бағанның дебеттік және кредиттік бөліктері өзара тең болуы тиіс. Бұны тізімдемесіндегі айналым балансы деп те атайды.

Осы айтқандарымыз түсінінкті болу үшін алдыңғы тақырыпта қарастырған мысалымыз бойынша «Айна» фирмасының 2007 жылғы наурыз айының айналым тізімдемесін құрастырайық

«Айна» фирмасының 2009 жылғы наурыз айының

айналым тізімдемесі

Шоттардың аталуы	Бастапқы қалдық		Ай бойындағы айналым		Соңғы қалдық
	Дт	Кт	Дт	Кт	Дт	Кт
Негізгі құралдар	700 000				700 000
Есеп айырысу шоты	400 000			150 000	250 000
Касса	200 000		30 000	75 000	155 000
Материалдар	100 000		350 000		450 000
Жарғылықты капитал		1000 000				1000 000
Жабдықтаушылармен есеп айырысу		200 000	50 000	350 000		500 000
Қызметкерлермен еңбекақы бойынша есеп айырысу		100 000	95 000			5 000
Бюджетпен есеп айырысу		100 000	70 000	20 000		50 000
ЖИЫНЫ	1400 000	1400 000	595 000	595 000	1555 000	1555 000

Міне, осы мысалдан қарап отырып, ұйымның айналым тізімдемесіндегі есепті ай бойындағы айналым сомасының дұрыс болуы, ол орындалған операциялар бойынша екі жақты жазудың дұрыс жазылуынан екенін дәлелдеуге болады.

Кәсіпорын өз қызметінің шаруашылық құрал, қаражаттар туралы бұдан да толығырақ мәліметті шахматтық айналым тізімдемесі арқылы ала алады. Шахматтық айналым тізімдеме операциялардың мазмұнын алуға және шот корреспонденцияларының дұрыстығын тексеруге қызмет етеді. Жалпы бухгалтерлік есепте шоттардың дебиттік айналым сомасы шоттардың кредиттік айналымын сомасына тең болуы қажет. Бұл теңдік шоттардағы екі жақты жазу принципімен қамтамасыз етіледі

«Айна» фирмасының 2007 жылғы наурыз айының

шахматтық айналым тізімдемесі

Кредит	441	451	671	63	Дебет бойынша жиыны
Дебет
441
451	30 000				30 000
201			350 000		350 000
671	50 000				50 000
681		75 000		20 000	95 000
63	70 000				70 000
Кредит бойынша жиыны	150 000	75 000	350 000	20 000	595 000

Шахматтық айналым тізімдемесінде әрбір шаруашылық операция бойынша екі жақты жазылуы анық байқалып тұрады.