Шығыстанулық деректанудағы "европалық әсердің" рөлін талдаңыз

Деректанудың практикасында және теориясын құрастыруда маңызды орынды Тьерри, Гизо, Миньене еңбектерінен негіз алған «Ұлы тарихшылар» француз мектебі алады. Өзге де ғалымдар ортағасырдағы оқиғаларды сипаттайтын деректерді осы француз деректерінен алды. Саны көп құжаттарды тексеру деректанулық критикасының негізгі принциптерін, нақты зерттеу әдістері құру Гизо кітаптарынан кездесті. Ол деректану әдістерінің анықтап, кейінгі ғылымдардың зерттеу жұмыстарына өз әсерін тигізді. Деректану ғылымының негізін салушылар еуропалықтар болып табылады. ХІХ ғасырдың ортасында европалық тарих ғылымының сонымен қатар деректану дамуының жаңа кезеңі басталды. Тарих бағытының жаңа үрдесінің бастаушысы Берлин университетінің профессоры Леопольд фон Факе болды. Ол тарихты деректанулық жазба құжаттар арқылы, зерттеудің жаңа әдісін ұйымдастырды. Ол мемлекеттік, басқа мемлкекеттердегі университеттегі құжаттар пайдалана отырып, неміс тарих мектебіне жаңа зерттеу бағытын құрастырды. Деректану ғылымының практикасы мен теориясына дамуына басқа да ғалымдар өз үлестерін қосты. Деректану европалықтардың құрған ғылымы болғандықтан ол шығыстану секілді басқа ғылымдарда өз орны бар ғылым саласы.

Шығыстану деректануының негізгі даму сатылары.ТарихижағынанЕуропадақалыптасқан, Шығысдепаталған Азия жәнеішінараелдерініңтарихын, экономикасын, тілдерін, әдебиетін, этнологиясын, өнерін, дінін, философиясын, мәдениетінің материалдық және рухани ескерткіштерін кешенді түрде зерттейтінғылым. Шығыс елдерінің отарлау процесі аяқталғаннан кейін осы қоғамды зерттеуде еуропа ғалымдарында үлкен қызығушылық пайда болды. Зерттеудің еуропалық тәсілдерімен концепциясы негізінде осы заманғы шығыстанудың негізі қаланды. Зерттеушілердің көбісі шығыстан емес, өзге әлемнен болды. Зерттеу көріністері басты назар қоғамның әлеуметтік өмірі. ХІХ-ХХ ғасырдағы шығыстанудың сипаты еуропалық мемлекет мүдделеріне жұмыс істеу еді. Зерттеудің негізгі көрінісі ретінде деректермен-ақпараттармен жұмыс істеу, аудармамен айналысу болды.Шығыс елдерінің орасан зор сақталып келген деректері еуропалықтардың қолдарына түсед де, археология және деректану қол жеткізген материалдар еуропаға тасымалданады. Зерттеу нәтижелерінің оң көзі ретінде батыста шығыстың даму эволюциясына оң пікірлер қалыптасты.Ресей ғылым академиясында шығыстану зерттеу орталығы ашылады. Қытай, қиыр шығыс, орт. Азия бағыттарын аймақты ұстаған олар, зерттеу барысында қытай туралы көптеген құнды деректер жинайды. Алғашқы Үндістанға саяхатшы Афанасий Никитиннің қолжазбалары, Орта Азия мен Қазақстанды отарлау барысында алыстан зерттеу стратегиясын қолданды. Осыдан келе, шығыстанудың отаршылдық саясатпен жүргенін орыс тарихынан білуге болады.

Шығыс елдерінің дінін, философиясын, өнерін зерттейтін ғылыми салалардың бөлінуін сипаттаңыз.Шығыстану – Шығыс деп аталған Азия және ішінара Африка (негізінен Солтүстік Африка) елдерінің тарихын, экономикасын, тілдерін, әдебиетін, этнологиясын, өнерін, дінін,философиясын, мәдениетінің материалдық және рухани ескерткіштерін кешенді түрде зерттейтін ғылым. Шығыстанудың ішінде аймақтық салалар: египет зерттеу, ассириязерттеу, семит зерттеу, арабтану, ирантану, түркітану, қытай зерттеу, моңғолтану, үндітану, жапонтану қалыптасты. Ғылымның алға қарай дамуына байланысты Шығыстануда жаңа аймақтық салалар қалыптасуда (шумер зерттеу, урарту зерттеу, кумрантану, корейтану, малайтану, т.б.).

Шығыстанушылардың халықаралық конгресстері. 1873 жылдан бастап әрбір 3 – 4 жылда шығыстанушылардың халықар. конгрестері шақырыла бастады. тады. Жинақталған деректер мен мәліметтерді бір жүйеге келтіру жұмысы жалғастырылды (4 тілдегі “Ислам энциклопедиясы”, әр түрлі аралас курстар мен шығыстану анықтамалықтары, тағы басқа) Еур. шығыстанушылардың шығыс мәдениетін оқып-үйренуі көбіне филология бағытқа ие болды. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басында Жапония, Қытай, Үндістан, Иран мен Түркия, тағы басқа шығыс елдерінде зерттеуді ең соңғы сын әдістерінің көмегімен жүргізген ірі тарихшылар мен тіл мамандары пайда болды. Бұл әсіресе, Ресейдегі шығыс халықтарының өкілдері – әзербайжан Мирза Фатали Ахундовтың, бурят Доржи Банзаровтың, қазақ Шоқан Уәлихановтың ғылыми қызметінен өте айқын көрінді. Ресей шығыстанушылары көптеген бағалы жұмыстарды дүниеге келтірді, Шығыстанудың жаңа салаларының (түркітану, кавказтану, тағы басқа) негізін қалады. Бичуриннің кезінен бастап қытайтанушылардың ресейлік мектебі (П.И. Кафаров, В.П. Васильев, И.И. Захаров, С.М. Георгиевский, А.О. Ивановский, т.б.) дүние жүзіне танылды. Маньчжуртанудың аса көрнекті өкілдері А.М. Орлов, Захаров, Ивановский болды. Үндістанды зерттеуде де елеулі табыстарға қол жеткізілді.

Шығыстану мен африкатанудың заманауй танымдағы маңыздылығын талдаңыз-Шығыстану – Шығыс деп аталған Азия және ішінара Африка (негізінен Сол Африка) елдерінің тарихын, экономикасын, тілдерін, әдебиетін, этнологиясын, өнерін, дінін, философиясын, мәдениетінің материалдық және рухани ескерткіштерін кешенді түрде зерттейтін ғылым. Шығыстанудың ішінде аймақтық салалар: египет зерттеу, ассирия зерттеу, семит зерттеу, арабтану, ирантану, түркітану, қытай зерттеу, моңғолтану, үндітану, жапонтану қалыптасты.19ғ 2-жартысында шығыс қолжазбалары мен кітаптарының ең ірі еур. қоймаларының тізбелері пайда болды. 19ғ соңы мен 20ғ басында Жапония, Қытай, Үндістан, Иран мен Түркия, т.б. шығыс елдерінде зерттеуді ең соңғы әдістердің көмегімен жүргізген ірі тарихшылар мен тіл мамандары жұмыс істеді. Бұл әсіресе Ресейдегі – шығыс халықтарының өкілдері әзербайжан М.Ф.Ахундовтың, бурят Д.Банзаровтың, қазақ Ш.Уәлихановтың ғылыми қызметінен өте айқын көрінді. 1889ж Н.М.Ядринцев Моңғолиядағы Орхон өзені жағалауынан табылып, орхон жазбалары деген атауға ие болған ежелгі түркі жазба ескерткіштерін ашты. 1996ж Қазақстан ғылым академиясы жанынан Шығыстану институты құрылды. Африкатану -Африка халықтарының мәдениет тарихын, фольклоры мен әдебиетін зерттеумен шұғылданатын гуманитарлық пәндердін жиынтығы. Лингвистикалық африкатану Африка құрлығындағы толып жатқан тілдерді зерттейді. Еуропада Африка тілдерін зерттеу осы құрлықты отарлаумен байланысты туған. Онын ірі орталықтары 19ғ бері Германияда, Ұлы Британияда, Францияда, Бельгияда, 20ғ 2-жартысында АҚШ-та, Австрияда құрылган. Африка тілдерін зерттеумен 20ғ Африка ғалымдары айналыса бастады.1930ж Кения, Танганьика, Уганда, Занзибарды қамтитын Аймакаралық комитет құрылған. Эфиопия тілдерін зерттейтін Академия ашылды. Орталык және Батые Африка тілдерінің көпшілігі университеттер мен Халық ағарту министрліктері жанындағы арнаулы орталықтарда (Камерун, Нигер, Нигерия, Мали, Того, Беним, Сенегал тағы басқа елдердегі) зерттеледі.

Ірі шетелдік шығыстану орталықтары. 1996 ж. Қазақстан ҒА жанынан Шығыстану институы құрылды. Шет елдердегі Шығыстанудың ең ірі орталықтары: Лондон университетінің шығыс және африкалық зерттеулер мектебі, Корольдік ортаазиялық қоғам (Ұлыбритания), Дат шығыстану қоғамы, Азиялық зерттеулердің Скандинавия институты (Дания), Бүкілүндістандық шығыстану конференциясы, Бенгал азиялық қоғамы (Үндістан), Орта және Қиыр Шығыстың итальян институты (Италия), Таяу Шығыс институты (Нидерланд), шығыстанушылардың Поляк қоғамы, Америкалық Ш. қоғамы, иран өнері мен археологиясының Халықаралық ассоциациясы (АҚШ), қиыршығыстық француз мектебі (Франция), тағы басқа Шығыстанудың дамуына іс жүзінде Шығыс елдерінің бәрінде дерлік қызу жүргізілген археология зерттеулер маңызды рөл атқарды. Археология ізденістер дүниеге ұмытылған ежелгі өркениеттерді ашып қана қоймай, бірінші рет салыстырмалы түрде адамзат қоғамы дамуының біртұтас ғылыми бейнесін жасауға кірісуге мүмкіндік берді. Осыған байланысты Таяу және Орта Шығыс елдерінде жүргізілген алғашқы қауымдық құрылыс пен ежелгі егіншілік мәдениеті ескерткіштерін жүйелі түрде зерттеу ерекше қызуығушылық тудырды. Бірқатар ұмытылған жазуларды оқудың кілтін табу мен ежелгі шығыс тілдерін табысты зерттеу және оларды түсінікті тілге аудару ғыл. айналысқа толып жатқан бағалы деректер қосты: шумер тілі (неміс ғалымдары А.Деймель, А.Пебель, А.Фалькенштейн, АҚШ ғалымы С.Н. Крамер, тағы басқа), хетт тілі (чех ғалымы Б.Грозны, тағы басқа), хуррит тілі (Э.А. Спайзер, АҚШ), угарит тілі (П.Фронзароли, Италия, т.б.), хетт немесе протохетт тілі (француз ғалымы Э.Ларош, неміс ғалымдары А.Камменхубер), элам тілі (француз ғалымы Р.Лабат, неміс ғалымы В.Хинц, АҚШ ғалымы Р.Т. Хэллок), тохар тілдері (В.Краузе, Германия, Х.Педерсен, Дания), т.б. Ахемен мәтіндерін (Дж. Камерон, Р.Кент, АҚШ), пехлавий мәтіндерін (А.Кристенсен, Е.Барр, Дания), соғды мәтіндерін (Э.Бенвенист, Франция), хотан мәтіндерін (Х.Бейли, Ұлыбритания), кумран мәтіндерін (Дж. Аллегро, М.Барроуз, Ұлыбритания; Ш.Милик, Польша), тохар мәтіндерін (неміс ғалымдары Э.Зиг, В.Зиглинг пен П.Шульц; француз ғалымы С.Леви, тағы басқа) жинастырып, оларға ғылыми түсініктемелер беріп, жинақ етіп басып шығару жүзеге асырылды. Шығыс елдерінің ғалымдары да әдебиеттің, ғылым мен мәдениеттің ортағасырлық ескерткіштерін жинастыру, зерттеу мен жариялау бойынша орасан жұмыс атқарды. 20 ғ-дың 50-жылдары қытай тарихшылары өз елдерінің жаңа және ішінара қазіргі заман тарихы бойынша құжаттар жинақтарын шығарды. Деректік базаны кеңейтумен қатар Шығыстың жекелеген елдері мен халықтарының ежелгі замандағы, орта ғасырлар мен Жаңа Уақыттағы әдебиеті, мәдениеті, филос. ой-пікірлері, діни ілімдерінің тарихы бойынша жинақтар құрастыру, сондай-ақ саяси және экон. тарихын жазу жұмысы жүргізілді (Таяу және Орта Шығыс елдері бойынша ).

Ішкі сынның кезеңдерін сипаттаңыз (деректің мазмұнын зерттеу)- Контент анализ(ағыл мазмұны)н/е мазмұнның анализі- ғылым саласындағы қалыпты әдістемелік зерттеу анализға зерттеуге алатыны-мәтінің мазмұны ж/е коммуникативті хат-хабардың мәтіндері.Отандық зерттеуде дәстүрлі мазмұнның-анализі мәтіннің сандық анализі және мәтіндік алап түрінде зерттелетін.Бұл зерттеудің мақсаты келесі мәтіннің мәнін(интерпретация)түсіндіру үшін қолданылады.Мазмұнның анализі деректерді зерттеуде, инварианттық құрылымдарда қолданылады.Мазмұнның анализі екі түрге бөлінеді:сандық және нарықты.Алғашқы мазмұның анализі XVIIIғ Швецияда қолдана бастады.Алайда мазмұнның анализі АҚШ-та ХХғ 30ж бастап толық әдістеме түрінде қарала бастады. Мазмұнның анализі «контент-анализ» терминін XIX-XX басында америкалық журналистер Б.Мэттью, А.Тенни, Д.Спиид, Д.Уипкинс және француз Ж.Кайзер қолдана бастады. Контент-анализ көбіне социологиялық зерттеулерде пайдаланылды, соның ішінде жарнамалық және насихаттық материалдарда.Мазмұның анализі әдістемесін саяси зерттеулерде Г. Лассуэл бастаған.Мазмұнның анализі көмегімен көптеген мәтіндерді зерттеуге болады.Мыс:газет,журналдардығы мәтіндерді;саяси қайраткерлердің партиялық жобаларын,құқықтық актілерін,партияладың жобаларын, жарнамалық және насихаттық материалдарды;тарихи деректерді;әдеби шығармаларды.

Ірі шетелдік шыңыстану орталықтарын анықтаңыз. Қытай және Африкатану колледжі-Лондон Университетінің колледжі-бұл мектеп 1916 жылы құрылды, оның алғашқы атауы Шығыстану мектебі, кейінірек 1938 жылы оның аты Қытай және Африкатану колледжына ауыстырылды. Азия, Африка елдерін зерттейтін Еуропадағы жалғыз жоғарғы оқу орны. Бұл жерде барлық негізгі қоғамдық және гуманитарлық жүйе бойынша білім беріледі.Ол орталықта 40 тіл оқытылады. Бұл мектептте 4600 астам стеденттер оқиды. 45 % әртүрлі мемлекеттерден келген студенттерді құрайды.Голенищев атындағы Египтологияның ғылыми оқу орталығы-2000 жылы тарих факультетінде ашылды.Орталық РАН шығыстану институтымен, А. С Пушкин атындағы бейнелеу өнері музейімен, Шығыс ұлттық бейнелеу музейімен, Свято-Тихоновтың православиялық гуманитарлық университетпен,Мемелекеттік Шығыс елдерінің ұлттық музейімен, Франциялық шығыс археология институтымен(Каир) , Каира және Хелуна университеттерімен, Мысыр-россиялық университеттерімен тығыз байланыста. Орталықтың директоры - ғылыми доктор Кормышева Э.Е.Санкт-Петербург қаласындағы Шығыстану Институты-Шығыстану институты- Ресейдің шығыстану білімінің тәжірибе нәтижесінде пайда болған. Сонымен қатар 30- жылдарда құрылған Ленинград институтының шығыстану тілдері, Шығыстану Институтының құрылуына ықпал етті. Совет үкіметі кезінде 1988 жылы Ленинградта бірнеше Гуманитарлық Шығыстану Курсы құрылды. 1989 жылы Гуманитарлық Шығыстану Курсында шығыстану факультеті ашылды, оның міндеті: шығыс елдерінің тілі мен мәдениеті бойыншы мамандар дайындау. Ең алғашында қытай, жапон, араб бқлімдері болды. Кейінірек Үнді және Гебра бөлімдері қаланды. 1994 жылдың соңында шығыстану факультеті, Гуманитарлық Шығыстану Курсынан бөлініп шығып өз алдында жеке білім орталығына айналды.Яғни, Шығыстану Институты.

Ішкі сын

3ерттеушiнiң деректермен жұмыс iстеуін негiзгi үш кезеңге бөлуге болады:

1) деректердiiздеу, табу (деректанулық эвристика). Жұмыстыңбұлкезiндепроблеманызерттеудiң ғылымибазасынжасауға мvмкiндiк бepeтіндеректерауқымыайқындалды, олардытүрлiжайдарменiздеу, табу, реттепалужұмыстарыжүргiзiледi.

2) деректанулықталдау (сын). Олтарихидеректанудыңpeтіменшешудiқажетeтетін пIроблемалар тiзбегi: сыртқыерекшелiктерiн, тұпнұсқалығын, уақытын, пайдаболғанжерiн, авторын, пайда болу себептерiн айқындаунемесе «пайдаболуынсынау», сонымен катар деректегiакпараттыңтолықтығын, шынайылығын, ғылыми-танымдықмаңызынайқындау (iшкi сын).

3) деректегіақпараттынақтызерттеулергепайдаланутәсiлдерiн жасау (методика). Бұлтарихизертгеудiң, бiр бөлiгiболыптабылады, өйткенiәңгімеғылыми-тарихи фактiлержүйесiн жасауғакажеттiмәлiметтердiөндеутәсiлiтуралыболыпотыр. Деректануеңтиiмдiтәсілдердіұсынады.

Деректерде бейнеленген тарихи оқиғаларды қалпына келтіретін тәсілдерді деректанулық сын деп атайды. Деректі сынау екі түрлі болады: сыртқы сын және ішкі сын.

Ішкі сын – деректегі ақпарыттың ғылыми маңызын бағалаған кезде оның шындыққа қатынасымен қатар тарихшымен байланысын анықтау қажет. Бірінші жағдайда дерек пен шындықтың байланысына шынайылық проблемасы, екінші жағдайда дерек және тарихшыға өкілеттілік проблема пайда болады. Дерек пайда болған кезеңді зерттеу: дерек пайда болған жағдайлар; мақсаты; құрылымы мен жанры; жандың спецификасын анықтау; автордың позициясы мен ұстанымын анықтау.