14.Шикізат: түсінігі, агрегаттық жағдайына, құрамына, пайда болуына байланысты жіктелуі

Шикізат дегеніміз:

1.бұрын еңбек әрекетіне түскен және одан әрі өнделуге тиіс еңбек заттары (мысалы, қазылған кеніш, қырқылған жүн); әдетте, шикізат қайсыбір өнеркәсіп саласына: жеңіл, тамақ, т.б. арналған деп ұғынылады;

2.табиғи ресурстардың, негізінен, пайдалы қазбалардың өндірісте пайдаланылатын бөлігі.

Шикізат — табиғи ресурстардың ендігі пайдаланылатын немесе технологиялық тұрғыдан өндіріске тартылуы мүмкін бөлігі. Бірнеше түрлері сараланады: борлық шикізат (бор алу үшін қолданылады, каолиндік шикізат (керамика мен отқа төзімді материалдар алуда, сондай- ақ, бірқатар технологиялық процестерде қолданылады), цемент шикізаты және т.б.

Шикізатты оны өндіруге және қайта өңдеуге шыгындалган және оның әсерінен белгілі бир өзгерістер жасалынған қандай да бір еңбек нысаны деп тусинуге болады. Шикізатқа ондируши онеркасиптердин өнімдерін және ауылшаруашылық өнімдерін жатқызады.

Барлық шикізат турлери экономикалық тұрғыдан екіге бөлінеді:

1)өнеркәсіптік шикізат, өнеркәсіпте қазылып алынады, өңделеді және ауыр индустрияда қолданылады;

2)ауыл шаруашылық шикізат, ауыл шаруашылығының салаларында өндіріледі және жеңіл және тамақ өнеркәсібінде қолданылады.

Өнеркәсiптік шикізат өз кезегінде екі топқа бөлінеді:

1)минералды шикізат, яғни жер қойнауынан алынатын шикізат;

2)жасанды шикізат, яғни жасанды жолмен алынатын шикізаттар мен материалдар.

-Өндіріс үдерісінде атқаратын рөлі бойынша: негізгі және көмекші

-Экономикалық нышаны бойынша: дайын өнім, еңбек заты

-Алу әдісі бойынша: өндірістік және ауылшаруашылық

-Шыққан тегі: мал, өсімдік, кен қазбасы

-Өндіріс уақыты бойынша: маусымдық , маусымдық емес

-Өңдеу әдісі бойынша: алғашқы жіне қайталама.

15.Түрлі шикізат түрлері және қысқаша сипаттамалары.

Өндірістік шикізатты екі ішкі топқа бөлуге болады:

-- Минерал тектес шикізат, яғни жер қойнауынан алынған шикізаттар

-- Жасанды шикізат, яғни жасанды жолмен алынатын шикізаттар

Шикізат ресурстары – әр түрлі өндіріс өнімдерін шығару үшінпайдаланатын еңбек заттарының жиынтығы.

Шикізатқа:

Кен өндіруші өндіріс мұнай,көмір т.б

Ауыл Шаруашылығы астық, картоп, қызылша т.б

Материалдар негізгі және көмекші деп бөлінеді:

Негізгі өнімнің құрамына кіреді ал көмекші өнімнің құрамына кірмейді бірақ оның түзелуіне қатысады.

Шикізаттың бөлінуі:

Өндіріс үдерісінде атқаратын рөлі бой-ша:Негізгі, қосымша ,көмекші.

Экономикалық нышаны бой-ша:Еңбек заты, дайын өнім.

Алу әдісі:Өндірістік, ауылшаруашылық.

Шыққан тегі:Мал, өсімдік,кен.

Уақыт:Маусымдық және маусымдық емес.

16.Минералды: рудалық, рудалық емес, жанғыш минералды шикізат, пайдалы қазбалар шығару туралы түсінік.

17.Өнеркәсіпті ұйымдастырудың формалары

Өндірісті кооперациялау: түсінігі және қағидалары

Өнеркәсіптегі кооперациялау дегеніміз –бұл соңғы өнімін біріге отырып өндірген кәсіпорындардың өндірістік байланысын білдіреді.

Өндірістік кооперациялау бұл өнімдер мен басқа да бұйымдар, құралдар, машиналар үшін агрегаттар мен бөлшектер, жеке дайындамаларды дайындаудағы тікелей кәсіпорындар мен салалардың мамандануынан шығады.

Кооперациялау процесстері –бұл:

*белгілі өндірістің қажеттілігі үшін жұмыстардың орындалуы және жинақталған жартылай фабрикаттардың жеткізілімін білдіреді;

*белгілі өнім түрін сатып алатын сатып алушылармен жабдықтаушылардың байланысы;

Белгіленген тұтынушыларға жартылай фабрикаттарды қалыптастыруды жалғастыратын немесе дайын өнімді дайындайтын жабдықтаушылардың жұмысы.

Яғни, жабдықтаушы нақты тұтынушыға белгіленген талаптарды орындауға міндетті.

Кооперациялауды салалық және аймақтық қағидалары бойынша ажыратады.

*Салалық қағидалары бойынша кооперациялау салаішілік және салааралық болып бөлінеді.

*Аймақтық қағидалары бойынша кооперациялау ішкіаудандық және ауданаралық болып бөлінеді.

Кооперациялаудың ішкіаудандық қағидасы жеке аудандардағы шаруашылықтың кешенді дамуына ықпал етеді және өндірістік мүмкіндіктер мен жергілікті ресурстарды тиімді пайдалануда маңызды жағдай болып табылады.

Алайда, кооперациялау өнеркәсібінің көптеген өнімдері бойынша бір экономикалық ауданның шеңберінде әрдайым кәсіпорынның өндірістік қуаттылығын рационалды пайдалануға мүмкіндік бола бермейді. Мұндай жағдайда, ауданаралық кооперациялауды мақсатты ұйымдастыру керек.

Қазіргі таңда ең көп тараған кооперациялау мына салаларға тиесілі:

Машинажасау;

Тамақ өнеркәсібі;

Жеңіл өнеркәсібі;

Ағаш өңдеу өнеркәсібі.

Өндіріс шоғырландыру (концентрация)– бұл кәсіпорында өнімді шығаруды немесе қызмет көрсетуді арттыруға бағытталған үрдіс.

Өндірістің шоғырлануы немесе кәсіпорындардың ірілену;

Яғни өндірістің ірі кәсіпорындарға айналуы ғылыми-техникалық прогрестің жедел дамуымен, машина қуаттарының өнімділігінің өсуімен, басқару техникасының жетілдіруімен, өндірілетін өнім көлемінің өсуімен тығыз байланысты.

Өндірісті шоғырландыру негізінде цехтарды ірілендіру, бұл өте өнімді техникалар пайдалануға, тиісінше, өндіріс шығындарын төмендетуге мүмкіндік береді. Әсіресе, бұл бағыт өндірістік жүйелер шеңберінде (холдинг, концерн, қаржы-өнеркәсіптік топтар) тиімді.

Шоғырландыру былай ажыратылады:

Абсолютті яғни, жеке кәсіпорындардың өндіріс көлемін сипаттайды;

Салыстырмалы, әртүрлі деңгейдегі кәсіпорындардың өндіру көлемін сыйпаттайды.

Шоғырландырудың мынандай түрлері бар:

Тік шоғырландыру – бұл бір кәсіпорында шикізат өндіруден өнімді өткізуге дейінгі өндіріс сатылары кешенінің шоғырлануы.Тік шрғырландыру-өндірістің шоғырлануының дайындау сатыларының бірі.

Көлденең шоғырлану- өзара технологиялық байланыспаған өндірістерді білдіретін әр түрлі салалардың фирмалары мен кәсіпорындарының бір басқару мен бақылауға шоғырлануы.

Капиталдың шоғырлануы- капиталдық жинақталу есебінен өсу үрдісі, яғни қосымша құнның бір бөлігінің капиталға айналуы

Мамандану - шаруашылықтың негізгі саласы. Аудан көлеміндегі басқа салалар негізгі маманданған саланың дамуына қосымша әсер етеді.

Онеркасипте мамандану- нақты өнімді өндіруге бағытталуынан , ережеге сай бір салада және кәсіпорынның саны аздығынан кәсіпорынды біртекті өніммен жүктеуден корінеді.

Маманданудың бөлшектік-дәнекерлікнысанындағы цехтардың өнімдері – дайын өнімге қажетті бөлшектер немесе дәнекерлер. Өндірістік құрылымның бұл түрі өндірістің ірі және көпшіліктүрінде, негізінен, өндеуші цехтарда қоданылады. Маманданудың технологиялықнысаны жағдайында цехтарға тек қана технологиялық процестерді орындау бекітіледі. Өнім алуан түрлі болады, жұмыс орындарында өнім номенклатурасы бекітілмеген. Өндірістік құрылымның мамандануының мұндай нысаны, ереже бойынша, дайындау цехтарына тән.

Біріктіру - өнеркасіптің әр түрлі салаларына жататын өндірісті бір кәсіпорын шеңберіне біріктіруді білдіреді.

3 принципке негізделеді:

1- дайын өнім н/м жартылай өнімді алғанға дейінгі шикізатты сатылап өңдеу;

2- бір шикізат түрінен әртүрлі жартылай өнім мен дайын өнімді өндіру;

3- басқа да өнім түрін өндіру үшін өндірістік қалдықты қолдану.

Ерекшелігі- бир процестің оними басқа процестің жартылай оними ушин шикізат болуы.

Түрлері:

-көлденең- шикізатты тұтастай өңдеумен байланысты

-тигинен- жартылай оним мен дайын оним ретінде шикізатты сатылап жасап шығару

-аралас- бир шикізатты сатылап өңдеуден алынатын негизги жартылай оним мен дайын онимди алу.