15 Билет

15-1.Фагоцитоз. Иммундық жүйеде тромбоциттер мен лейкоциттердің атқаратын рөлі. Телімсіз резистенттілік пен иммунитеттің көрсеткіштерін зерттеу әдістері.

Фагоцитоз – организмге енген зардапты немесе өлтірілген микробтар мен бөгде денелердің жасушалармен жұтылып, кейінірек олардың ферменттерімен талқандалуы. Фагоцитозға қатысушы жасушалар мононуклеарлы фагоциттер жүйесіне жатады. Бұл жүйеге қанның моноциттері, ұлпа макрофагтары (дәнекер ұлпасының гистиоциттері, бауырдың купфер жасушалары, өкпенің альвеолярлық макрофагтары, көкбауырдың, лимфа бездерінің және сүйек майының макрофагтары, плевраның және іш қуысының макрофагтары, сүйек ұлпасының остеокластары, жүйке ұлпасының микроглиалдық жасушалары). Бұл фагоциттердің шынының бетіне жабыса алатын қабілеті болады. Олар моноциттен пайда болып, көп уақыт тіршілік әрекетін жоғалтпайды. Фагоцитоздың белсенділігі қан сары суында болатын опсониндерге байланысты болып келеді. Опсониндер – микробтармен әрекеттесіп, оларды фагоцитозға икемдей алатын қалыптағы қан сарысуының ақуызы.

15-2. Гибридомаларды алу және олардың қасиеттері. Моноклоналды антиденелер. Моноклоналды антиденелер мен гибридомаларды алу технологиясының схемасы және олардың қолданылу аясы.

. Моноклоналдык антиденелер технологиясы

Антиденелер немесе иммуноглобулиндер жогары арнайылы акуыздар болады, ботен антигендердщ организмге енуше жауап ретшде В-лимфоциттермен (плазмоциттер) ещпршед1 жене тек сол антигендермен езара байланысуга кдбшетп. Антигендер есеб1нде инфекцияны коздырушылар (бактерия-лар, ецездер, карапайымдылар, вирустар), инфекцияльщ сипат-та емес биоорганикальщ заттар (бетен сарысу, еслмдж тозац-шалары, ертурл1 ксенобиотиктер, улар, ферменттер, гормон-дар, трансплантат жасушалары).

Иммунокомпетентйк жасушалар айыратын бетен антиген организмге енгенде канда, кекбауырда, лимфотуйшдерде орналаскан жене антидене продуценттершщ, бурынгы жасу­шалары болатын В-лимфоциттерден плазматикалык. жасуша­лар тузшед1 (жетшд1ршед1) - антидене жене иммуноглобу-линдердщ нагыз продуценттер1 (28-сурет).

Антиденелер немесе иммундьщ сарысулар алудыц клас-сикальщ технологиясы бетен антигендерд1 зертханальщ жануарларга б1рнеше рет енпзу болады - гипериммунизация eflici. Иммунизацияланган жануардыц каныныц сарысуында 10-14 теул1кте жогары титрл1 антиденелер жиналады. Имму­низацияланган жануардан сарысуды альт, оны бегде зат-тардан тазалайды немесе гамма-глобулищдк фракция бель нед1; TniciHme иммундьщ сарысу немесе иммундьщ гаммагло-булиндер (иммуноглобулиндер) алынады.

15-3. Вакцина түрлері (классикалық және заманауи) және оларды алу тәсілдері. Адьюванттар. Вирустық және бактериялық вакциналарды өндіру технологиясының негізгі сатылары:

Вакциналар алу технологиясы

Tipi жене инактивацияланган вакциналарды ендеу кезшде алдын ала егу материалы жене дакылдау орталары дайындалады. Бакте-риалык вакциналык штамдар катты корекпк орталарда беткейлж немесе терендетшген ферментациямен дакылданады.

Вирустык штамдар - тауык эмбрионында, 6ipiHini ретпк трипсинделген жене кайта егшетш клеткалар дакылдарында. Осы процестер катан асептикалык жагдайда бетен микрофлораньщ контамина-циясын, фагтар болдырмауымен орындалады.

Аттенуацияланатын штамньщ биомассасын концентрациялай-ды, келем б1рлнсте микроорганизмдердщ саны бойынша стандарт-тайды, турактандырушы орталармен лиофилизациялайды, ампу-лага немесе флакондарга куяды. Лиофилизацияланган Tipi вакци-налардьщ сактау Mep3iMi 4-8°С 1-2 жыд

0Л1 вакциналарды алганда микроорганизмдерд1 концентрация-лайды, келем б1рл1кте микроб клеткаларыньщ саны бойынша стандарттайды, инактивациялайды. Opi карай лиофилизация, фла-кондар мен ампулаларга кую, сактау журедь

Субб1рл1кп вакциналарды жасаганда микроорганизмдердщ клеткаларын лизистещц, сорбция, фильтрация, хроматография жене т.б. жолдармен клетка компоненттершен вакциналы антигенд1 бел in алады.

Егер вирусты вакциналар жасалса, онда алдын-ала вирустарды дакылдау ушш тшдж клеткалардыц дакылы дайындалады. Асепти­калык жагдайда вируспен клеткалык дакыл жуктырады. Вирус ке-бейедь оны белш алып инактивациялайды, стандарттайды, лио­филизациялайды, ампулада сактайды.

Вакциналарды дайындау технологиясында колданылады:

консерванттар - мертиолят (1:10000), натрий азщц, формаль­дегид (0,1-0,3%), олар сактау кезшде бетен микрофлораны жояды;

турактандыргыштар - сахароза, желатин, майсыздандырыл-ган сут; олар тураксыз антигендерд! тез бузылудан сактайды;

дъюванттар, вакцинаньщ иммуногещцгш кушейтедк Бул алюминий гидраты жэне фосфаты мен тотыгы, липополисахарид-тер, синтетикальщ полимерлер.

Вакциналарга койылатын талаптар:

бетен микрофлораньщ болмауы;

адамга каушс1здт;

стандарттылыгы;

блаз реактогендипп;

- айк,ын иммуногендиип. Вакциналарды алу технологиясына кажет:

булд1рмейтш физикальщ-химияльщ эдютерд1 колдану, мум-кшдтнше технологияльщ т1збекте кезецдерд1 кыскарту;

антигеннщ иммундьщ касиетш жэне алгашкы курылымын сактау.

Вакциналарды колданады:

моно (БЦЖ), ассоциацияланган (АКДС), аутовакциналар (ста­филококк™ аутовакцина);

алдын-алу (БЦЖ, АКДС) жене кейде емдк (гонококкты, стафи-лококкты) максатында;

жоспарлы турде (БЦЖ, АКДС) жэне эпидемиялык керсетиш-тер бойынша (оба, тырыска

15-4. Микроорганизмдердің дамуына және өсуіне арналған субстрат ретіндегі көмірсулар. Экологиялық апаттар кезінде мұнай ыдыратушы бактерияларды қолдану мүмкіншілігі. Ферментациялык процесте колданылатын кем1ртектк жене азоттык коректену Ke^i ретшде арзан epi жещл табылатын субст-раттар, кебшесе ет-сут, спирт ещирюшщ калдьщтары, ауылшаруа-шыльщ ес1мд1ктерд1 жене т.б. кайта ендеу калдьщтары колда-нылады.

Keлeci кем1ртек квздер1 колданылады:

1. KeMipcybi бар косылыстар (глюкоза, сахароза, лактоза):

меласса - кант вщцрюшщ калдыгы (45-60% - кургак заты -сахароза, соньшен 6ipre курамында органикалык кышкылдар, амин кышкылдары, Keft6ip витаминдер, минералды заттар бар). Жт аминкышкылдар^ ферменттер, нан nicipeTiH ашыткылар био-синтезшде колданады;

крахмал (картогц жугерО бул полисахарид тагамдык, фарма-цевтикальщ технологняларда, амилолиздк белсендшкке ие микро-организмдерд1 дакыддандыруында колданылады;

жугер1 уны, курамында 67-70% крахмал, 12% акуыздар бар. Антибиотиктер, ферменттер енд1р1сшде колданылады;

бидай кебеп (ун енд1р1сшщ калдыгы), беткейлк, катты фаза-лык, ферментацияда колданылады, курамында 16-20% крахмал, 10-12%) акуыздар бар. Олар экономикалык жагынан каражатты. Оларды кызылшалыьс сыгындымен, агаш угшдшер1мен, жемю-жидектер сыгындылцрымен араластырады;

суттщ сары суы (сыр, сузбе ещцрюшщ калдыгы) курамында 4-4,7% лактоза, 05-1% акуыздары бар;

- еамдктекп калдыктыр гидролизаты (агаштьщ, сабанньщ жене т.б. гидролизаттары). Жогаргы температурада кышкылдык жене сштшк гидролиз жолымен дайындалады. Бул жагдайда жогары молекулалы косылыстар - полисахаридтер: целлюлоза, лигнин, олиго-, ди- жене моносахаридтерге дейш ыдырайды (4-8% кант-тар). 9с1мдктект1 шик1зат гидролизаты этил спиртш ещцруде, кейш азыктьщ ашыткыларды спирттен кейшп барда ecipy немесе ашыткыларды спиртаз б1рден ес1руде колданылады. Сонымен ка­тар, сульфиттк сигплер (бул целлюлоза - кагаз ещирюшщ кал­дыгы), лигнин жене гемицеллюлоза гидролизшщ ешмдер! кол­данылады (курамында 3,5% кант бар).

Ферментациялык процесте колданылатын кем1ртектк жене азоттык коректену Ke^i ретшде арзан epi жещл табылатын субст-раттар, кебшесе ет-сут, спирт ещирюшщ калдьщтары, ауылшаруа-шыльщ ес1мд1ктерд1 жене т.б. кайта ендеу калдьщтары колда-нылады.

Keлeci кем1ртек квздер1 колданылады:

1. KeMipcybi бар косылыстар (глюкоза, сахароза, лактоза):

меласса - кант вщцрюшщ калдыгы (45-60% - кургак заты -сахароза, соньшен 6ipre курамында органикалык кышкылдар, амин кышкылдары, Keft6ip витаминдер, минералды заттар бар). Жт аминкышкылдар^ ферменттер, нан nicipeTiH ашыткылар био-синтезшде колданады;

крахмал (картогц жугерО бул полисахарид тагамдык, фарма-цевтикальщ технологняларда, амилолиздк белсендшкке ие микро-организмдерд1 дакыддандыруында колданылады;

жугер1 уны, курамында 67-70% крахмал, 12% акуыздар бар. Антибиотиктер, ферменттер енд1р1сшде колданылады;

бидай кебеп (ун енд1р1сшщ калдыгы), беткейлк, катты фаза-лык, ферментацияда колданылады, курамында 16-20% крахмал, 10-12%) акуыздар бар. Олар экономикалык жагынан каражатты. Оларды кызылшалыьс сыгындымен, агаш угшдшер1мен, жемю-жидектер сыгындылцрымен араластырады;

суттщ сары суы (сыр, сузбе ещцрюшщ калдыгы) курамында 4-4,7% лактоза, 05-1% акуыздары бар;

- еамдктекп калдыктыр гидролизаты (агаштьщ, сабанньщ жене т.б. гидролизаттары). Жогаргы температурада кышкылдык жене сштшк гидролиз жолымен дайындалады. Бул жагдайда жогары молекулалы косылыстар - полисахаридтер: целлюлоза, лигнин, олиго-, ди- жене моносахаридтерге дейш ыдырайды (4-8% кант-тар). 9с1мдктект1 шик1зат гидролизаты этил спиртш ещцруде, кейш азыктьщ ашыткыларды спирттен ка­тар, сульфиттк сигплер (бул целлюлоза - кагаз ещирюшщ кал­дыгы), кейшп барда ecipy немесе ашыткыларды спиртаз б1рден ес1руде колданылады. Сонымен лигнин жене гемицеллюлоза гидролизшщ ешмдер! кол­данылады (курамында 3,5% кант бар).

5. Басқа организмге тасымалдауға арналған гендерді алу. Гендерді тасымалдауға арналған векторлар. Өсімдіктерге генді тасымалдау әдістері.

15-5. . Баска организмге тасымалданатын кажетп гещц бвлш алу

Эрб1р полипептид тобегшш, ягни белоктын, взшщ курылым­дык rem (структуралык) болады. Ол ген нактылы белок курамын-дагы амин кышкылдарынын 6ip-6ipiMeH i3flLniriH, жалгасу peTiH белплейдь Гендж инженериянын максаты - ep6ip дербес куры­лымдык генщ 6ip вамджтен баска багалы сортгын вамдтне оны одан epi жаксарту ушш енпзу. Ka3ipri уакытта молекулалык биологиянын жетктктершщ аркасында курылымдык гeндepдi таза куШнде жэне де жетылжп мелшерде бвлш шыгару эбден болады. BipaK бул жумыстын еамджтермен впазгендеп киыншылыктары, ол вамджтердщ геномдарынын едеу1р курделшт. Онын курамына 150 мыннан астам тендер юредь ал сонын шшде тек 5-10 % 6ipereu ДНК генетикалык код кызметш орындай алады, ягни 15-25 мын гендер курылымдык renaepi болтаны, вамджтер геномында функциясы белпс!3 квп кайталанкш ДНК элемен-rrepi орасан зор (90-95 %). Сондыктан, вciмдiктepдiн 6ip белпсш кодтайтын жеке гендерш тенеепру вте киын да ауыр жумыс. Одан баска, 6ipicaTap манызды белплер тек 6ip генде емес, кептеген геддерде жазылган. Мысалы, ешмдшк, тез nicin жетшу, азотты cimpy, ортанын колайсыз факторларына твз1мдипк белгшер1 полигендж болады. BipaK олардын биохимиялык непздер1 белгклз.

Гендж инженериянын 03ipme алга койган максаты - анык 6ip белп жазылган карапайым гендермен айналысу. Мысалы, Keft6ip кор белоктары, гербицидгер мен пестицидгерге твз^мдшис тендеру тсс. Оамджтердш курылымдык гендерш бвлш алу ушш гендж инженериянын Micrepi колданылады. Гендердш кептеген геномдык кеипрмелер1 ДНК-нынкомплементарлык пзбепн (кДНК) Kepi транскриптаза (ревертаза) кемепмен матрицалык РНК,-да синтездеу аркылы алынтан.

Ревертаза кемепмен yitrieciMfli иРНК болса, кершген дербес генда синтездеуге болады. Ал иРНК-ны белш алу эд1стер1 жаксы дайындалган.

Будан баска, белоктын алгашкы курылымын зерттеу эдктерь шн жетишру1 аркылы сол белокты кодтайтын гендц химиялык-биологиялык жолымен синтездеуге болады. Сонымен катар, ол ушш ДНК-нын нуклеотид калдыктарынын 1здштн тура аныктауга (секвенирование) колдануга болады.

Ka3ipri уакытта эр турл1 ес1мддсгердщ 100-ден астам курылым-дык тендер! белшш алынган жэне жан-жакты талданган. Бул гендерге кор белоктарынын, турл1 ферменттердш тендере ыстык-пен немесе суыкпен, анаэробтык жагдаймен немесе патогещцк микроорганизмдермен индукцияланатын гендер жатады. вс1м-джтер курылымдык гендершш 6ip белт курамы эр турл1 мульти-гендер (кепгендшк). Мысалы актин, гистон, леггемоглобин, буршак жэне астык тукымдастарынын коры рет1нде жиналатын кейб1р белоктарынын гендерйКор белоктарынын молекулалык салмаш жэне компоненттер саны бойынша едэу1р линияаралык полиморфизм! болады. Олардын курылымы женщдеп информация ДНК денгейщде де сакталады. Мумкш, бул полиморфизм жылжымалы генетикалык элементтерге (транспозондарра) байланысты болар.

Сонымен, кажегп белпш кодтайтын гендерд1 белш алу киындыгы, олардын б1регейлшне, геномда сирек кездесуше байланысты немесе олардын топтасып (кластер курып), хромосоманын эр турл1 жершде орналасуына байланысты.

. Гендерде тасымалдайтын векторлар

Курылымдык гендерде тек кана метаболизм етудщ нэтижесщде тузшетш заттардын (белоктын, иРНК-нын) коды жазылган. Оларда ген активтшгш реттейтш белшек мулдем жок, Сондыктан, жана курылымдык гендерд1 иеленген клеткаларда ол гендер ез безмен raicTi кызметш аткара алмайды. Гендердш клеткадары эреке^н баскаратын репликация жэне транскрипция сигналдарын оларга вектор камтамасыз етедь

Ботен гешц клетка шине тасымалдап альш баратын арнаулы ДНК молекуласын вектор дейдь ОгчШ мынадай талаптар комылалы: 1) оз алдына репликациялану, ягни клетка шине бетен I снл1 алыл К1рген сон клеткамен 6ipre немесе ез алдына кебейе алатын болуы керек; немесе вектор клетка хромосомасынын курамына eHin, онымен 6ipre урпак клеткаларга бершп отыруы керек; 2) трансформацияланган клеткаларды аныктау ушш оньщ ерекше генетикалык белгшер1 (маркерлерО болуы керек (мысалы аитибиотикке твзттлт); 3) курамында рестриктазалар узе ajT'aii.in нуклеотидтер Ti36eri болуы керек жэне репликацияга каоиепи жогалтпауы керек; 4) векторга орналастырылган бетен 101) онын аткаратын кызметш бузбауы керек, ал вектор болса, ол л a cm гллгеи геннщ imiHfle дурыс реттелш жумыс ютеуш камтама-сы i crciin болуы керек; 5) вектордынкелем1 KimiripiM болуы керек. <-)леттс, курылымдык ген ете кыска болып келед! (б^рнеше ж\ i нуклеотид). Оны б1рден кеп мелшерде белш алу киын. Сондыктан онын кецпрмелерш (молекулаларынын санын) жечерлктей квбейту керек. Гещи клондау ушш бактериялар колллнылады. Мысалы, ете жаксы тексер1лген, зияны жок, кен таралган бактерия - inieK таякшасы (E.coli). Керекп ген орна-ластырылган векторды бактерияга енлзедд. Бактерия тез белшетш-Л1К1СП. онын iuuioaeri вектор да, ген де бактериямен 6ipre кебейедг Лкырында ескен бактерия биомассасынан вектор мен ген, ями рекомбинанггык ДНК кеп мелшерде белшш алынады.

Бактерия плазмидалары жэне рекомбинанггык ДНК курастыру

Иекторлар рет!нде кебшесе илек таякшасы E.coli жэне де баска бактсриялардын плазмидалары колданылады. Бактерияларда бас-гы хромосомадан баска кептеген (200-ге дейш) юшкентай сакина iv)|)iчл1 болып гуйыкгалган кос т1збекп ДНК молекулалары кезде-ссл1. Олар б1рнеше мын нуклеотидтерден турады, плазмидалар лен аталады. Сакйна сиякты ДНК молекулалары 6ip-6ipiHe оралып к\ рлелi спираль курайды. Плазмидалар ез бетше репликациялана ала тын ДН К молекулалары (генетикалык элементтер1). Олар бак-терпянын басты хромосомасымен пркеспеген, клетка шшде ез аллыиа еркш орналаскан. Плазмида курамында тетрациклин немесе капамицин сиякты антибиотиктерге тетеп беруд! камтама-еы 1 степи ферменттердш reaaepi бар. Плазмидаларды хромосома-лык ДИК-нан белекше таза туршде алуга болады.

16-3. Стероидтерді алудың дәстүрлі технологиясы.1930 жылы жануарлардың бүйрек үсті безінің қыртысынан гормональді зат - кортизон бөліп алынды. Он жыл өткен соң кортизонның (бұқа бүйрек үсті безінен бөліп алынған) емдік әсері ревматоидты артритте корсетілген. Дезоксихолин қышқылынан гормонның химиялық өндірісі жүзеге асқан, технология 37 сатыдан тұрған. Ең бір маңызды сатысы прогестеронның гидрооксилденуімен байланысты. Ол үшін оттегі атомын прогестеронның 11 α деңгейіне орналастыру керек, оны химиялық жолмен жеткілікті дәрежеде жүзеге асыру қиын және шығынды болды.

Rhizopus nigricans көмегімен прогестеронды гидрооксилдену әдісін жасау оттегі атомын прогестеронның 11 а деңгейіне тиімді кіргізуге мүмкіндік берді, нәтижесінде саты саны 37-ден 11-ге дейін қысқартылды. Стигмастеролдан химиялық жолмен алынатын прогестерон Rhizopus nigricans көмегімен 11 а-гидрооксипрогестеронға айналады. Одан кейін 11 а-гидрооксипрогестерон химиялық жолмен гидрокортизон және кортизонға айналады немесе Streptomyxa affinis, Corynebacterium simplex көмегімен С1 күйінде дегидрлену арқылы преднизолон және преднизон түзіледі.

Басқа әдісте диосгенин (өсімдіктік бастапқы зат) химиялық жолмен 8 қосылысқа айналады, одан кейін оның 11-а-гидрооксилденуі гидрокортизон алу үшін Culvularia lunata пайдаланылады, одан кейін Arthrobacter simplex көмегімен преднизолонға айналады. Стероидтардың микробиологиялық синтезінің бастапқылары ретінде диосгенин (Dioscorea composita) және стигмастеролмен (Сlусіnе mаx.) бірге жануар текті холестерол мен а-ситостерол пайдаланылады.

Стероидты гормон өндірісі технологиясында биотрансформацияның 4 реакциясы қолданылады.

- прогестероннің 11 а-гидрооксилденуі - Rhizopus nigricans -11 а-гидрооксипрогестерон,

- стероидтардың 16 а-гидрооксилденуі - Streptomyces agentoelus- триамициалон,

- 11 а-гидрооксилдену - Culvularia lunata, S (11-дезоксикортизол) қосылысынан гидрокортизон алады,

- стероидты сақина А (стероидтардың С1 дегидрленуі) қос байланысты енгізу - Streptomyxa affinis - преднизолон және преднизон. Бұл кортикостероидтар, прогестерон, эстрогендер және андрогендер. Медицинада қабы-нуға қарсы, диуретикалық, анаболитикалық, контрацептивтік, қатерлі ісікке қарсы емдік препараттар ретінде қолданылады.

16-4. Ауаны тазалауға арналған биологиялық қондырғы. Ауа тазалағыш – ауаны тазалауға арналған құрылғы. Шаңсорғыштарда, автомобильдердің двигательдерінде және ғимараттардың атмосферасын жақсарту үшін қолданылады.

Тазалау тәсіліне қарай ауа тазалағыштарды бөлуге болады:-ауа ылғалдандырғыш (увлажнитель); - электростатикалық ауа тазалағыш; - фотокаталитикалық ауа тазалағыш; - ионизатор; - фильтрлі ауа тазалағыш (ауа фильтрі).

Ауа ылғандандырғышы ауаны жуу технологиясымен бірге қолданылатын ауа тазалағыштар бар. Ондай ауа тазалағыштар бөлмелердін ауасын шаннан, жағымсыз иістерден, темекі иісінен және аллергендерден тазалайды. Ауа ылғалдандырғыштың 4 типі бар: суық;булы;ультра дыбысты;атомайзерлер (шашыратпалы). Ультрадыбысты ауа ылғалдандырғыштары ең тиімдісі. -ылғалдылықты бақылау; -ылғалдылықты 100 пайызға дейин көтеруге болады; -шығарылатын будың қалыпты температурасы (40 С томен); -төмен деңгейлі шу; -сандық басқару; -Қуаты 40- 50 Вт.

Фотокаталитикалық ауа тазалағышы. Ластанған ауа ультра күлгін сәулелі фотокатализаторы бар фильтрден өтеді. Фотокатализ әсерінен ауадағы токсикалық заттар тотығып, ыдырайды. Тұрғын және қоғамдық ғимараттарында ауаны тазалау және заласыздандыру үшін қолданылатын жаңа экологиялық қауіпсіз қондырғы. Аппарат ауаны тазалап залалсыздандырады: -Ауру туғызатын бактериялардан, вирустардан; -Азот сілтілерден, фенол, формальдегид,т.б. токсикалық органикалық қосылыстардан; -Шаң, жағымсыз иістерден; Үй, өсімдік және жануар текті аллергендерден.

Ионизатор. Зиянды заттар, бактериялар мен аллергендер оң зарядталған. Олар ионизатормен шығарылатын аниондарды тартып, усақ бөлшектерді құрайды. Бөлшектер ауырлап, төмен түседі де, ауруды түғыза алмайды. Тозаңды, шаң кенелерін, жағымсыз иістердің феромондардың микробөлшектері оң зарядталып, ионизатордың шаң жинағыш пластинада тұнады. Ионизатор дұрыс істеп тұру үшін 2-3 апта сайын шаң жинағыш пластинаны тазалап жуу керек.

Фильтрлі ауа тазалағышы. Ауаны шаңнан тазартуды қамтамасыз етеін ауа тазалағыш элемент. Ауа шаңнан фильтрлі элемент арқылы өтіп, тазалайды. Вентиляция мен салқындатқыш аппараттарда және газды турбинада, двигательдердің ішінде орналасқан. НЕРА Фильтрлері бөлшектерді жоғары әсерлі тоқтауы, кідіруі. НЕРА фильтрлердің қолданылуы: залалсыз ортаны түзі үшін денсаулық сақтауда; дәрілік препараттарды және өнімдерді өндіруде залалсыз аймақты түзі үшін микробиологиялық және фармацевтикалық өнеркәсіпте; сүт және ет өнімдерін өндіру тағам өнеркәсіптерінде; тұрғын, қонақ үйлерде, офистерде.

16-5. Жәндік-зиянкестерге, вирустарға және гербицидтерге төзімді трансгенді өсімдіктерді алу. 1).Гербицидке төзімділік. Қазіргі кезде глифосфатқа (раундап), сульфанилмочевинаға, фосфинотрицинге, триозинге төзімді сорттарды шығару дами түсті. АҚШ-та генетикалык инженерия әдісімен глифосфатқа төзімді темекі өсімдігі алынды. Бұл гербицид амин қышкылдарын түзетін ферменттің қызметін тоқтатады. Сондықтан бактерия геномынан (сальмонелладан) бөлінген генді темекіге енгізген. Енгізілген бөгде ген ферменттің жұмысын жақсартып, өсімдіктің гербицидке төзімділігін артырады. Мұндай гендер қызанаққа, майбұршаққа, мақтаға, терекке енгізгеннен кейін олар гербицидке төзімді болды. Тағы да бір бактерия геномынан бөлінген бөгде ген картоптың, қызанақтың, темекінің геномына енгізідді. Бұл әдіспен зияндылығы кеңінен таралған гербицидке (баста) төзімді өсімдіктер алынды.

2)3иянкестерге төзімділік. Ауыл шаруашылығында қолданылатын инсектицидтердің 40%-ті қабыршаққанаттылар отрядына жататын жәндіктермен күресу үшін пайдаланылады. 1985 жылы бактерия геномынан алынған протеинді түзетін ген темекіге енгізілді. Осындай жолмен алынған темекі өсімдігі бражник жұлдыз құртына төзімді болып, бұл белгі келесі ұрпаққа беріліп тұқым қуалайтыны анықталды. Бұл өсімдіктердің зиянкестерден қорғау тиімділігі 0,02% болды. Қазіргі кездегі жұмыстар осы технологияны жүгері, мақта, көкөніс сияқты экономикалық манызды дақылдарға қолдануға бағытталған.

3) Ауруларға төзімділік. Қазіргі кезде гендердің, протеаза ингибиторларының көмегімен және өсімдік жасушасының усыз заттарын антибиотиктер мен фунгицидтерге айналдырады, хитиназа, глюканаза, ферменттерді таңбалайтын гендер арқылы өсімдіктерді патогенді микроағзалардан қорғау зерттелуде.

Бактериялық аурулармен күресу үшін павлиноглазка көбелегінде түзілетін ақуыздарды қолдану мүмкіншілігі бойынша зерттеу жумыстары жасалуда. Павлиноглазка көбелегі куыршақтары бактериялы ауруларға қарсы антибактериялық белсенділігі бар (аттацин, лизоцим) 15-20 ақуыз түзеді. Бұл ақуыз гендері бөлініп толық зерттелген. Осы гендер енгізілген өсімдіктер, бактерияларға қарсы ақуыздардың түзілуі нәтижесінде, патогенді бактерияларға төзімді болады деген болжам бар.

Корончатый галл ауруына төзімді гені бар темекі өсімдіктері алынды. Ол үшін өсімдік жасушаларына алькогольдегидрогеназаның ашытқы ферментінің гені енгізілді.

Дәстүрлі селекцияның тиімділігі жеткіліксіз болғандықтан жэне вирус ауруларымен күресу агротехникалық құралдардың жоктығына байланысты өсімдіктерді вирус ауруларынан корғау жүмыстары жаңа технологияларды қолдануды қажет етеді.